МОНГОЛ УЛСЫН ТҮҮХ 5 [5]

Citation preview

ÃÀÐ×Èà Îðøèë. 3-12 ÕÕ çóóíû Ìîíãîëûí ò¿¿õèéí ñóðâàëæ áè÷èã, ñóäàëãààíû çîõèîëûí òîéì. 13-40 I á¿ëýã: 1911-1912 îíû ¯íäýñíèé õóâüñãàë /1900-1920/ § 1. Ìîíãîëûí òºðèéí òóñãààð òîãòíîëûí ñýðãýëò. Õºðø îðíóóäûí õàâñàéäàëò, Ìîíãîë óëñ òóñãààð òîãòíîëîî ñýðãýýñýí íü 41-51 § 2. ¯íäýñíèé õóâüñãàëûí ÿëàëò. Ìîíãîëûí òîãòíîëûí ñýðãýëò 50-67 § 3. Ìîíãîë óëñ òóëãàð òºðºº òºâõí¿¿ëýí, îëîí ìîíãîë÷óóäàà íýãòãýõèéí òºëºº òýìöñýí íü 67-82 òóñãààð II á¿ëýã. Øèíý òóëãàð Ìîíãîë óëñûí ò¿¿õýí õóâü çàÿà § 1. Óëñ òºðèéí àìüäðàë ãàäààä áàéäàë § 2. Óëñ îðíû íèéãýì-ýäèéí çàñàãò ãàðñàí ººð÷ëºëò, äýâøèë

83-93 93-112

III á¿ëýã: 1921 îíû ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí õóâüñãàë § 1. Ìîíãîë îðîíä õóâüñãàëûí õýðãèéã ñýäýæ ýõýëñýí íü 113-122 § 2. Õóâüñãàëò õºäºë㺺íèé ºðíºëò 122-137 § 3. ¯íäýñíèé àðä÷èëñàí õóâüñãàëûí ÿëàëò 137-154 § 4. Õóâüñãàëûí íèéãìèéí çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýí, àðä÷èëñàí ººð÷ëºëò õèéæ ýõýëñýí íü 155-176 IY á¿ëýã. Õóâüñãàëûí ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ îðîëäëîãî (1925-1953) §1. ¯íäýñíèé áèå äààñàí áàéäëûã õàìãààëàõ õàäãàëàõûí òºëºº òýìöýë 177-192 §2. Ñîöèàëèçìûã õóðäàâ÷ëàí áàéãóóëàõ ç¿¿íòíèé îðîëäëîãî, ò¿¿íèé óðøèã 192-210 §3. Øèíý ýðãýëòèéí áîäëîãî 210-228 §4. Àðä÷èëàëûí ¸ñ çàð÷èì àëäàãäàæ, òîòàëèòàð äýãëýì òîãòñîí íü 228-244 §5. Äýëõèéí II äàéíû íºëºº äàðàìò 244-292 §6. Äýëõèéí II äàéíû äàðààõ ¿åèéí ÁÍÌÀÓ 292-311 Y á¿ëýã: ÁÍÌÀÓ-ä ñîöèàëèñò ººð÷ëºëòèéã õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñýí íü (1953-1965) §1. Äýëõèéí õî¸ð ñèñòåìèéí ñºðãºë人íèé íºõöºë äýõ Ìîíãîëûí ãàäààä îð÷èí, ãàäààä õàðèëöàà. 312-327 §2. Óëñ òºðèéí õàðèëöààíû ºðíºë, õºãæèë 327-350 §3. Ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí õàðèëöààíä ãàðñàí ººð÷ëºëò 350-367

1

YI á¿ëýã: ÁÍÌÀÓ-ä ñîöèàëèçì áàéãóóëæ äóóñãàõ çîðèëò, ¿ð äàãàâàð (1965-1980-ààä îí) §1. ÌÀÕÍ-ààñ òóñ îðîíä ñîöèàëèçì áàéãóóëæ äóóñãàõ àñóóäëûã îíîëûí òàëààð áîëîâñðóóëàõ îðîëäëîãî 368-374 §2. Ñîöèàëèçìûí ìàòåðèàë-òåõíèêèéí áààç áàéãóóëàõ ¿éë ÿâö, ìóõàðäàë 374-383 §3. Íèéãìèéí ñîöèàëèñò õàðèëöàà: õóâüñãàë ººð÷ëºëò 383-398 §4. Óëñ òºðèéí õàðèëöààíû õºãæèë, òºëºâøèë 399-418 YII á¿ëýã: Ìîíãîëûí ñî¸ëûí õºãæèëò (1921-1990) §1. Ìîíãîëä øèíý ñî¸ë á¿ðýëäýí òîãòñîí íü 419-447 §2. Ñîöèàëèñò ñî¸ëûí öààøäûí õºãæëèéí ÿâö, ¿ð ä¿í 447-467 YIII á¿ëýã: Ìîíãîë óëñûí õºãæëèéí øèíý ñîíãîëòûí æèë¿¿ä §1. 1990-ýýä îíû àðä÷èëñàí ¿éë ÿâö, óëñ òºðèéí øèíý òîãòîëöîîíû òºëºâøèë 468-487 §2. Ìîíãîë óëñ çàõ çýýëèéí õàðèëöààíä øèëæñýí íü 487-515  Íýí ÷óõàë îí öàãèéí õýëõýýñ  ¯íäñýí ýõ ñóðâàëæ áà ñóäàëãààíû ñóóðü á¿òýýëèéí æàãñààëò  Ãàçðûí çóðàã áà áóñàä õîëáîãäîõ çóðàã.

Îðøèë ÕÕ çóóíû äýëõèé äàõèíû ò¿¿õ áîë òààâàðëàõàä áýðõ îíüñîãî ìýò îëîí òàëò ¿çýãäýë, çºð÷èë, òýìöýë, àìæèëò, îëîëòîîð ä¿¿ðýí îí æèë¿¿ä áàéëàà. Õ¿í òºðºëõòºíèé àìüäðàëûí á¿õ òàëûã õàìàðñàí øèíýòãýë, ýðãýëò, õ¿í àìûí ºñºëòèéí õ¿÷òýé “äýëáýðýëò”, øèíæëýõ óõààí, òåõíèêèéí îëîëò, ñàíñðûí ýðèíèé àìæèëò, àòîìûí ýð÷èì õ¿÷íèé àøèãëàëò, áîëîâñðîë, ñî¸ëûí õºãæèë, äýëõèéí íýãäìýë àæ àõóéí òîãòîëöîîíû ¿¿ñýë, áýõæèëò, àðä÷èëàë, õ¿íèé ýðõèéí õàðèëöààíû äýâøèë çýðýã íü äýëõèéí I, II äàéí, äàéíû áóñàä ãîëîìò, îëîí íèéòèéã õàìàðñàí ºëñãºëºí ãóéëàí÷ëàë, ÿäóóðàë, àæèëã¿éäýë, ãýìò õýðýã, ýêîëîãèéí òýãø õýìèéí àëäàãäàëòàé íÿãò õîñîëæ èðñýí ÿâäàë óëèðàí ºíãºðñºí çóóíû ãîë ä¿ð òºðõ áàéâ. Äýëõèé äàõèíû ÷àíàðòàé òóëãàìäñàí àñóóäëóóäûí õîîðîíäûí ø¿òýí áàðèëäëàãàà, øèíý÷ëýë äýâøèë íü øèíýòãýí ººð÷ëºõ áîëîí õóâüñãàëò õ¿÷, ¿çýë ñàíààíû ºðíºëòºä èõýýõýí òóñ äºõºì áîëæ, õ¿í òºðºëõòºí öààøèä

2

îþóí ñàíàà, íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí õóâüä óëàì òºãºëäºðæèæ, äýâøèí äýýøëýõ ¿¿?, ýñâýë õàëóóí öºì–ýêîëîãèéí ñ¿éðýë ìºõºëä õ¿ðýõ ¿¿? õýìýýõ àöàí çàìûí àëèíûã íü ñîíãîõ âý? ãýäýãò óõààëàã áîäèòîé õàðèó ºãºõ õàðèóöëàãàòàé ìº÷èä òóëæ èðýýä áàéíà. Èéìä ÕÕ çóóíû ò¿¿õýí ñóðãàìæ õ¿í òºðºëõòíèéã óõààðàë áîäëûí õàðãóéä õºòëºõ íü çàéëøã¿é. ÕÕ çóóí äýëõèéí óëñ îðîí, àðä ò¿ìýí á¿ðä ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëºº, òóñãààð òîãòíîëûíõîî ¿ð øèìèéã õ¿ðòýí ýäëýõ áîëîëöîî îëãîñîí þì. Ýíý çóóíû ýõýíä Àçè, Àìåðèê, Àôðèê, Ëàòèí Àìåðèêèéí îðíóóäûí èõ çîíõè íü õàðèéí ýçýìøèë, êîëîíèéí äýãëýìä îðøèæ áàéâ. Òóõàéëáàë, ºíãºðñºí çóóíû 30-ààä îí ãýõýä äýëõèéí ãàçàð íóòãèéí 71 õóâü, õ¿í àìûí 56 õóâü íü êîëîíè áîëîí õàãàñ êîëîíèéí äýãëýìä àìüäàð÷ áàéæýý. Òýä ãîëëîí ãàçàð òàðèàëàí, ìàë àæ àõóé ýðõëýí, ºëºí çýëì¿¿í, ÿâàð ÿäóó àæ òºðæ, îð÷èí ¿åèéí ýìíýëãèéí íààä çàõûí òóñëàìæ õ¿ðòýæ ÷àäàõã¿é áàéâ. Áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäààã¿éí óëìààñ áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààíààñ õîë õºíäèé, õ¿íèé íààä çàõûí ýðõ ýäýëæ ÷àäàõã¿é áàéñàí àæ. 1980-ààä îí ãýõýä 170 îð÷èì îðîí êîëîíèéí ñèñòåìýýñ àíãèæèð÷, õ¿í òºðºëõòíèé õºãæëèéí æàì ¸ñíû ãîëüäðîëîîð õºãæèõ áîëîëöîîòîé áîëîâ. ÕÕ çóóíû ò¿¿õýíä òîõèîñîí áàñ íýãýí òýñðýëò áîë 1917 îíä Îðîñ îðîíä õóâüñãàë ãàðñíààð õ¿í òºðºëõòºí êàïèòàëèñò, ñîöèàëèñò õýìýýõ ýñðýã, òýñðýã õî¸ð ñèñòåìä õóâààãäñàí ÿâäàë þì. Õóâüñãàëò Îðîñûí öàð õýìæýý, íºëººíèé õ¿ðýý ºðãºæèæ, 1922 îíä ÇÑÁÍÕÓ-ûã áàéãóóëàâ. Ýíý èõ ã¿ðýí 70 ãàðóé æèë ñîöèàëèçìûí çàìààð çàìíàæýý. Åð íü ÕÕ çóóíû Îðîñûí ò¿¿õèéí ãîë ¿éë ÿâäàë ãýâýë II Íèêîëàé õààíû õÿçãààðëàãäìàë øèíæòýé øèíýòãýë, II ñàðûí áîëîí Îêòÿáðèéí õóâüñãàë, ñîöèàëèçì áàéãóóëàõ Ëåíèí-Ñòàëèíû òóðøèëò, “õ¿éòýí äàéí”-û õýëáýð á¿õèé ñîöèàëèçì, êàïèòàëèçìûí ºðñºë人í, îðøèí áóé íèéãìèéí òîãòîëöîîíû ÿëçðàë, ÷àäàâõèà øàâõñàí áàéäàë, çóóíû ñ¿¿ë÷ýýð õèéñýí ººð÷ëºí áàéãóóëàëò, àðä÷èëñàí ýðãýëò áîëæ áàéëàà. Ñîöèàëèçìûí çàìààð Ïîëüø, Ç¿¿í Ãåðìàí, ×åõîñëîâàê, Óíãàð, Ðóìûí, Áîëãàð, Þãîñëàâ, Ìîíãîë, Õÿòàä, Âüåòíàì, Õîéä Ñîëîíãîñ, Êóáà óëñóóä çàìíàñàí þì. Èíãýæ äýëõèéí ñîöèàëèñò, êàïèòàëèñò õî¸ð ñèñòåì òîãòîæ, ººð ººðñäèé㺺 õàìãààëàí çºâòãºæ, áèå áèåý ¿ã¿éñãýí ñºðãºëäºæ áàéëàà. Õî¸ð ñèñòåìèéí ä¿ð òºðõèéã íèéãìèéí àìüäðàëûí õ¿ðýýãýýð òîäîðõîéëáîë: Óëñ òºðèéí õóâüä ñîöèàëèçì íü êîììóíèñò íàìûí óäèðäàõ ðîëü, òîòàëèòàð, àâòîðèòàð äýãëýìä òóëãóóðëàæ áàéõàä, êàïèòàëèçì îëîí íàìûí òîãòîëöîî, àðä÷èëñàí äýãëýìä äóëäóéäàæ áàéâ. ¯çýë ñóðòëûí òóõàéä ñîöèàëèçì íü íèéãìèéí öîðûí ãàíö ¿çýë ñóðòàë áîë ìàðêñèçì-ëåíèíèçì õýìýýí òóíõàãëàæ áàéõàä êàïèòàëèçì îëîí óðãàëü÷ ¿çýë áîäëûã õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéâ. Ýäèéí çàñãèéí õóâüä ñîöèàëèçì íü íèéãìèéí ºì÷, òºâëºðñºí òºëºâëºãººò ýäèéí çàñàãò ø¿òýæ áàéõàä êàïèòàëèçì õóâèéí ºì÷, ýäèéí çàñãèéí ÷ºëººò çàõ çýýëèéí ºðñºë人íèéã ¿íýìëýõ¿é áàéäëààð òàâüæ áàéëàà. Íèéãìèéí áîäëîãûí òóõàéä ñîöèàëèçì õàòóó àíãè÷ áàéð ñóóðü áàðüæ, íèéãìèéí áàÿëãèéã òýãøèòãýí õóâààðèëàõ, áîëîâñðîë, ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýã ¿íý òºëáºðã¿é ÿâóóëàõ çàð÷èì áàðèìòàëæ áàéõàä êàïèòàëèçì íèéãìèéí á¿ëýã, äàâõðààã ¿ë ÿëãàâàðëàõ ÷èã áàðüæ, èðãýí á¿ð àøèã ñîíèðõëîîðîî ÷ºëººò õºäºëìºð ýðõëýí, õèéñíýýðýý íèéãìèéí áàÿëãààñ õ¿ðòýæ, áîëîâñðîë, ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýã ¿íý òºëáºðòýé ÿâóóëæ áàéâ.

3

Ýöñèéí ýöýñò ñîöèàëèñò ñèñòåì õÿìðàëä àâòàæ, íèéãìèéí áàéãóóëëûí õóâüä ñîöèàëèçì ìóõàðäàëä îðæýý. ÕÕ çóóíû åðòºíöèéã äîíñîëãîñîí óëñ òºðèéí àóãàà èõ ¿éë ÿâäëóóäûí äàðàà ºä㺺 4000 ãàðóé ¿íäýñòýí, ÿñòíûã õàìàðñàí 220 ãàðóé óëñ äýëõèé äàõèíä îðøèí òîãòíîæ áàéíà. Õºãæëèéíõºº ò¿âøíýýð ýäãýýð óëñóóä õºãæèíã¿é, õºãæèæ áóé, áóóðàé õºãæèëòýé õýìýýí õóâààãääàã. Äýëõèéí 220 îðíûã ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ò¿âøíýýð àâ÷ ¿çâýë, õºãæèíã¿é 48, õºãæèæ áóé 127, õºãæèëòýé 45 îðîí áàéíà. ÕÕ çóóí áîë äýëõèéí õ¿í àìûí ºñºëòèéí “äýëáýðýëò”-èéí ¿å áàéëàà. Õýðýâ 1900 îíä äýëõèéí õ¿í 1,617 òýðáóì áàéñàí áîë õî¸ð çóóíû çààã äýýð 6 òýðáóì óðóó îéðòîæ, 4 òýðáóì ãàðóéãààð áóþó 3,3 äàõèí ºññºí áàéíà. 1950 îíûã 1993 îíòîé õàðüöóóëàõàä õºãæèæ áóé îðíóóäûí õ¿í àì 80 õóâèàð ºñ÷ýý. Ýä¿ãýý 1000 õ¿í òóòàìä íîãäîõ öýâýð ºñºëò äýëõèé äàõèíä 16, õºãæèæ áóé îðíóóäàä 24, õºãæèíã¿é îðíóóäàä 6 áîëæ áàéíà. Ýíý áîë äýëõèéí ñî¸ë èðãýíøëèéí õºãæëèéí ç¿é ¸ñíû ¿ð ä¿í þì. Õ¿í àìûí ¿ñðýíã¿é ºñºëò íü íèéãìèéí äýâøëèéí õ¿÷èðõýã õ¿÷èí ç¿éë áîëæ, õ¿í òºðºëõòíèé èðýýä¿éä àñàð èõ áàÿëàã õóðèìòëóóëæ ºã뺺. Äýëõèéí õ¿í àìûí òîîíû ºñºëòèéí çýðýãöýý òýäíèé áàéðøèë, õºäºë㺺íä àñàð èõ ººð÷ëºëò ãàðëàà. Ìàíàé åðòºíö ò¿¿õýí ¿¿äíýýñ ¿çâýë òèâ, á¿ñ íóòàã, óëñ îðîí, ¿íäýñòýí óãñààòíû áàéðøèë, áàéíãûí îëîí òàëò õºäºë㺺íä îðøèæ áàéäàã. Õî¸ð çóóíû çààã äýýð äýëõèéí õ¿í àìûí áàéðøëûí õóâüä ÕÕ çóóíû ýõíèé ¿åýñ ýðñ ººð ä¿ð çóðàã ãàð÷ áàéíà. ªíººãèéí áàéäëààð Àçè òèâ õàìãèéí îëîí õ¿íèéã ºëãèé人 òýýæ, àìü àìüäðàëûã òýòãýæ áàéíà. Ýíý òèâä äýëõèéí õ¿í àìûí ãóðàâíû õî¸ð õóâü, ¿ëäñýí äºðâºí òèâä ãóðàâíû íýã íü àæ òºðæ áàéãàà áèëýý. Òîîíû áîëîí ãàçàð íóòãèéí õàðüöààíû õóâüä äýëõèéí õ¿í àìûí íººöèéí áàéðøèëòûã îðîí îðíîîð àâ÷ ¿çâýë õîë çºð¿¿òýé áàéíà. Òóõàéëáàë, ÁÍÕÀÓ-ä 1,4 òýðáóì õ¿í àæ òºðæ áàéãàà íü Åâðîï, Àôðèê òèâä îðøèæ áóé íèéò 100 óëñûí á¿õ õ¿í àìààñ ÿëüã¿é öººí áàéíà. Óëèðàí îäîæ áóé çóóíä øèíæëýõ óõààí, òåõíèêèéí äýâøèë, õîòæèëòûí óëìààñ õ¿í àìûí øèëæèëò õºäºë㺺í õºäººíººñ õîò óðóó ýð÷èìòýé ÿâàãäæýý. Çóóíû ýõýíä äýëõèéí õ¿í àìûí 13 õóâü õîòîä ñóóæ áàéñàí áîë ºä㺺 50 øàõàì õóâü íü õîò ñóóðèíä àìüäðàõ áîëëîî.11 ÕÕ çóóíû íýã òîì îëîëò áîë ýð÷èìòýé öàõèëãààíæóóëàëò, äóëààíû ñ¿ëæýý, ºíäºð òåõíîëîãè, àìüäðàëûí èë¿¿ íàðèéí çîõèîí áàéãóóëàëò, íýãäñýí ¿éë÷èëãýý, îþóíû øààðäëàãà õàíãàñàí òîì õîòóóä áèé áîëñîí ÿâäàë þì. ÕÕ çóóíä õ¿í òºðºëõòºí òîîíû õóâüä ºññºí òºäèéã¿é, áèå áÿëäàð, îþóíû òóõàéä óëàì ÷àíñààæñàí áºë㺺. ªä㺺 õ¿í àìûí äóíäàæ íàñëàëò ºíäºð õºãæèëòýé îðíóóäàä 75, õºãæèæ áóé îðíóóäàä 65-70 áàéíà. Çóóíû ýõýí ¿åòýé õàðüöóóëàõàä äóíäàæ íàñëàëò 10-20 íàñààð íýìýãäæýý. Õ¿íèé ÷àäàâõèéí õºãæ뺺ð äýëõèéí 185 îðíîîñ 57 óëñ ºíäºð, 70 óëñ äóíäàæ, 58 óëñ íèëýýä äîîãóóð ò¿âøèíä áàéíà. Äýýð äóðäñàí ãëîáàë ººð÷ëºëò¿¿ä, õ¿íèé ººðèéí íü õºãæèë, ÕÕ çóóíä õýí á¿õíèé ñàíààíä ¿ë áàãòàõ ¿é ò¿ìýí ãàéõàìøãèéã á¿òýýõ óðüäà÷ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëæýý. Ýíý çóóíû õ¿í îþóí óõààí, ÷àäàâõèàðàà îëîí ÿíçûí îíîë, íîìëîë áîëîâñðóóëàí, øèíæëýõ óõààíû ¿ëýìæ îëîí íýýëò, ýðýë õàéãóóë õèéæ, õ¿ì¿¿íëýã èðãýíèé àðä÷èëñàí íèéãìèéí ¿íäñèéã áàòòàé 1

Ö.Áàëõààæàâ. “ÕÕ âåê. Àíàëèòè÷åñêèé âçãëÿä, ÓÁ., 1999.òàë-19.

4

òàâèëàà. Ò¿¿í÷ëýí äýëõèéí óëñ îðíóóäûí èõ çîíõèéí òºðõ òºëºâ ººð÷ëºãäºæ, óðüä öàãèéí ¿ëãýðèéí ìýò ãî¸ìñîã ãàíãàí õîò, îðä õàðø áîñãîæ, ¿éëäâýðèéí àñàð òîì áàéãóóëàìæ, ¿íýëæ áàðøã¿é ñî¸ëûí ¿íýò ç¿éëñèéã á¿òýýëýý. ÕÕ çóóíû ýõýíä àëäàðò ôèçèê÷ Ìàêñ Ïëàíê ìåõàíèê, ò¿¿íòýé õîëáîî á¿õèé àðãà ç¿éí ¿çýë ñàíàà äýâø¿¿ëæ, Àëüáåðò Ýéíøòýéí õàðüöàíãóéí îíîëîî á¿òýýñýí íü îð÷èí ¿åèéí øèíæëýõ óõààí, òåõíèêèéí õóâüñãàëûí ýõëýë áîëæ, õ¿í òºðºëõòíèé îþóíûã õºâ÷ð¿¿ëýí, øèíæëýõ óõààíû á¿õ ñàëáàðò íýýëò á¿òýýë ãàðãàõ ¿íäñèéã á¿ðä¿¿ëæýý. Òîäîòãîæ õýëáýë, øèíæëýõ óõààí, òåõíèêèéí òîãòîëöîîíû á¿õ á¿ðäýë, òåõíîëîãèéí õàðèëöààíû á¿õ òàëûã õàìàðñàí ÿçãóó𠺺ð÷ëºëò áîë ÕÕ çóóíû øèíæëýõ óõààí, òåõíèêèéí õóâüñãàëûí ¿ð ä¿í þì. Ìàíàé çóóíû òåõíèêèéí äýâøëèéí ìàðãàøã¿é îëîëò ãýâýë íèñäýã òýðýã (1903), ðàäèî, öàõèëãààí ìýäýý (1906), àâòîìàøèí (1907), äóðàí àâàé (1908), öàõèëãààí äýíë¿¿ (1913), òàíê (1916), òåëåâèçîð (1925), àòîìûí õóðäàñãóóð (1942), àòîìûí áºìáºã (1945), òðàíçèñòîð (1948), öàõèì òîîöóóð (êîìïüþòåð 1948), ä¿ðñ áè÷ëýã (1956), æèæèã òîîöóóð (ìèêðî êîìïüþòåð 1960), öàõèì äóðàí àâàé (1950-èàä îí), áè÷èë ïðîöåññîð (1972), áè÷èë äèñê (êîìïàêò äèñê 1988), òºðºë á¿ðèéí õóðäàñãàã÷, ñàíñðûí àïïàðàòóð, õàãàñ äàìæóóëàã÷ òåõíèê, ñàðàí äýýð ñóóðèëóóëñàí òåõíèê áîëîí ñàíñðûí “Ìèð” öîãöîëáîð, ”Èíòåðíýò” ñèñòåì çýðãèéã íýðëýæ áîëíî. Õ¿í òºðºëõòºí ñàíñàð îãòîðãóé, áóñàä îäîí ãàðèã óðóó òºëººëºã÷ºº èëãýýæ, øèíæëýí ñóäàëæ, ýðýë õàéãóóë õèéæ áàéíà. Îð÷èí ¿åèéí øèíæëýõ óõààí, òåõíèêèéí õóâüñãàëûí ¿ðýýð ¿éëäâýðëýëèéí òåõíîëîãèéí àðãà õóâüñàí ººð÷ëºãäñººð áàéãàà áèëýý. ¯éëäâýðëýëèéí ÿâö äàõü ìåõàíèê òåõíîëîãè íü áîäèñûí ýãýë æèðèéí õýëáýðèéã òºäèéã¿é, óëìààð ã¿íä íü íýâòýð÷, ìîëåêóë, àòîìûí á¿òöèéã øèíý÷ëýí õóâèðãàæ, òóõàéëñàí øèíæèéã àãóóëñàí ººð áîäèñ áîëãîí ººð÷ëºõ àðãàä øàõàãäàæ áàéíà. Çàðèì íýã æèøýý õýëáýë, ïëàñòìàñ íèéëýã ìÿíäàñ ¿éëäâýðëýõ õèìèéí òåõíîëîãè, ïëàçîõèìèéí ïðîöåññ, àòîìûí ýð÷èì õ¿÷ ¿éëäâýðëýõ àðãà, ëàçåðûí òóÿà, ºíäºð áîëîí íàì äóëààíû áèò¿¿ òåõíîëîãèéã àøèãëàõ, õºäºº àæ àõóé, õºíãºí àæ ¿éëäâýð, àíàãààõ óõààíä õýðýãëýæ áóé áèîõèìè, áèîôèçèêèéí àðãóóä çýðãèéã íýðëýæ áîëíî. Òåõíîëîãèéí ººð÷ëºëòºä çîõèöîí, ò¿¿õèé ýä, ìàòåðèàë ÷ õóâüñàæ, õàëóóí áà õ¿éòýíä òýñâýðòýé, ìºí óäààí ýëýãääýã õèéìýë ìàòåðèàëóóä, òºðºë á¿ðèéí óðâàëæóóä õýðýãëýõ áîëëîî. ÕÕ çóóíû ßïîíû ¿ñðýíã¿é àõèö, Àìåðèêèéí òîãòâîðòîé õºãæèë, á¿õýëäýý “èõ äîëîî” áîëîí áóñàä ºíäºð õºãæèëòýé îðíóóäûí äýâøèë íü øèíæëýõ óõààí, öàõèëãààíæóóëàëò, òåõíèê, òåõíîëîãè õýìýýõ õºãæëèéí äºðâºí ãîë õ¿÷èí ç¿éëèéí ºãººæ, òýäãýýð îðíóóäûí òºãºëäºðæñºí õ¿íèé îþóí óõààí, õ¿÷èí ÷àðìàéëò, ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿í áîëîé. ÕÕ çóóíû øèíæëýõ óõààí, òåõíèê, òåõíîëîãèéí îëîëò íü øèíý çóóíä õ¿í òºðºëõòºí àòîì, ýãýë Ẻì, ãåíèéí íóóöàä óëàì ã¿í íýâòýð÷, àìüä ýä ýñèéí àìüäðàëûã ñàíààíû çîðãîîð æîëîîäîõ, ñàíñðûí òåõíîëîãèéã øèíýýð ýçýìøèõ, õèéìýë îþóí óõààí áèé áîëãîõ òàëààð ¿ñðýíã¿é àìæèëòàíä õ¿ðýõ óðüäà÷ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëæ ºã뺺. ÕÕ çóóíä øèíæëýõ óõààí, òåõíèê, òåõíîëîãè, ìýäýýëýë ç¿éí àñàð èõ îëîëòîä õ¿ðñíèé öààä øàëòãààí íü áîëîâñðîëûí ñàëáàðûí ¿ñðýíã¿é õºãæèëò þì. Çóóíû ýõýíä ìàíàé ãàðèãèéí óëñ îðíóóäûí äèéëýíõè îëîíõè íü áîëîâñðîëûí õóâüä õàðàíõóé øèíæòýé áàéñàí áîë ýä¿ãýý õ¿í àì áàðàã á¿õ íèéòýýðýý áè÷èã ¿ñýãòýé, øèíæëýõ óõààí, òåõíèêèéí áîëîâñðîëòîé,

5

ìýðãýæëèéí ìýäëýãòýé, õ¿¿õýä, çàëóó÷óóäûã ñóðãàõ îëîí øàòíû áàéíãûí ñóðãóóëüòàé áîëæýý. ¯íäýñíèé áîëîâñðîëûí òîãòîëöîî íü ¿íäýñòíèéã ººðèéã íü ¿éëäâýðëýýä çîãñîõã¿é, èíòåðíàöèîíàëæèæ, èíòåãðàö÷èëàãäàæ, äýëõèé äàõèíû áîëîâñðîëûí íýãäìýë, õºãæèíã¿é òîãòîëöîî áîëîí á¿ðýëäýæ áóé íü óëèðàí ºíãºðñºí çóóíû áàñ íýãýí îíöëîã þì. ÕÕ çóóíû ýõíýýñ óëàìæëàãäñàí áàãø òºâòýé ñóðãàëò íü çóóíû òºãñãºëèéí ìº÷ëºãò øàâü òºâòýé, ÷ºëººò ñóðàëöàã÷ á¿õèé áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîíä øèëæèæ, ñóðãàëòûí àãóóëãà íü øèíæëýõ óõààí, òåõíèê, òåõíîëîãè, ìýäýýëýë ç¿éí îð÷èí ¿åèéí îëîëò áîëæ áàéíà. ÕÕ çóóíû áîñãî àëõìàãö äýëõèéí íýãäìýë àæ àõóéí ñèñòåì á¿ðýëäýí òîãòñîí þì. Äýëõèéí óëñ, á¿ñ íóòãóóäàä õàðèëöàí õàìààðàë á¿õèé ºâºðìºö çàõ çýýë¿¿ä áèé áîëæ, áèå áèåäýý íºëººëºí, óëìààð äýëõèéí íýãäìýë çàõ çýýëèéã á¿ðýëä¿¿ëñýí íü ìàíàé çóóíû áàñ íýã îíöëîã áàéëàà. Ýíý çóóíä ¿íäýñòí¿¿äèéí àæ àõóéí îéðòîëò áà çîõèöîëäîí íýãäýõ çàìààð èíòåãðàö÷èëàë ÿâàãäàæ, äýëõèé íèéòýä á¿ñ íóòãèéí óëñ îðíóóäûí îéðòîí íýãäýõ ¿éë ÿâö, õàíäëàãà áàòòàé ñóóðèà íýãýíò òàâèàä áàéíà. Îëîí óëñûí õàìòûí àæèëëàãààã åðºíõèé óòãààð íü àâ÷ ¿çâýë ñ¿¿ëèéí 10 æèë ãýõýä ë ãëîáàëü, á¿ñ íóòãèéí ãýñýí õî¸ð ¿íäñýí ÷èã õàíäëàãà á¿õèé áàéíà. Ýõíèé ¿åä á¿ñ íóòãèéí õºãæëèéí õàíäëàãûã ãëîáàëü õºãæëèéí õàíäëàãàòàé ñºðãºëäºõ ìýò îéëãîëò õààÿà áàéñàí áîëîâ÷, Åâðîï, Õîéä Àìåðèê, ªìíºä Àçè äàõü á¿ñ íóòãèéí õàìòûí àæèëëàãàà, ò¿¿íä á¿ðýëäýí áèé áîëñîí øèíý õýëáýð¿¿ä íü ãëîáàë õºãæëèéí õàíäëàãàòàé õàðøèëäàõ áóñ, õàðèí ÷ áèå áèåíèéõýý ýðõýì çîðèëòóóäûã õàðèëöàí íºõºõ áîëîìæòîéã àìüäðàë äýýð íîòëîí õàðóóëæ ºã뺺. Äýëõèéí ýíýõ¿¿ ãëîáàëü èíòåãðàö÷èëëûí ¿éë ÿâö ÕÕI çóóíû ýõýí ¿åä á¿õ óëñ îðíóóäûí àøèã ñîíèðõëûí õàðèëöàí íºëººëëèéí ò¿¿õýí øèíý ãëîáàëü ¿åèéã íýýæ ºã÷, óëñ îðíóóäûí õàðèëöàí óÿëäààã óëàì íÿãòðóóëàí, ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí òîãòâîðæèëòîä àøèãòàé, ýåðýã áàéäëààð íºëººëíº ãýæ ýðäýìòýä ¿çýæ áàéíà.21 ÕÕ çóóí íèéãìèéí àìüäðàëûí óëñ òºðèéí õ¿ðýýíä øèíý ºí㺠òºðõèéã áèé áîëãîëîî. Òóõàéëæ õýëáýë, àðä÷èëëûí àìèí ñ¿íñ áîëñîí õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººíèé àñóóäàë ýíý çóóíä èë¿¿ òîä òîìðóóí òàâèãäñàí þì. Õ¿íèé ýðõèéã õàìãààëàõ íü á¿õ óëñ ò¿ìýí, ìàíàé ãàðèãèéí ýðäýíýò õ¿ì¿¿íèé ºäºð òóòìûí àìüäðàëä õàìààðàëòàé ãëîáàëü àñóóäàë ãýäãèéã äýëõèé íèéòýýðýý õ¿ëýýí çºâøººðñºí íü óëèðàí îäîæ áóé çóóíû íýã òîì îëîëò áºë㺺. ÕÕ çóóíä äýëõèéí îëîí óëñ îðîíä ¯íäñýí õóóëüò Á¿ãä Íàéðàìäàõ Çàñàã òîãòñîí íü õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººíä ¿ëýìæ àõèö äýâøëèéã àâ÷èðñàí áîëîé. Äýëõèéí II äàéíû ÿâöàä õ¿í òºðºëõòíèé ò¿¿õýíä óðüä ºìíº ãàð÷ áàéãààã¿é èõ àëëàãà, ¿íäýñòíýýð íü óñòãàõ áîäëîãî, êîíöëàãåðü, ¿é îëíîîð õºíººõ çýð çýâñýã äýëõèé åðòºíöèéã öî÷ðîîæ, õ¿ì¿¿íëýãèéí õóóëü, õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëºº, õ¿íèé ýðõýìñýã îðøèõóéã õàíãàõóéö îëîí óëñûí ìåõàíèçì òîãòîîõûã ç¿é ¸ñîîð øààðäñàí þì. Ýë øààðäëàãà, ýðýë õàéãóóëûí ¿ð ä¿íä 1945 îíä Íýãäñýí ¯íäýñòíèé Áàéãóóëëàãûã ¿¿ñãýí áàéãóóëñàí áèëýý. ̺í îíä áàòëàãäñàí òóñ áàéãóóëëàãûí ä¿ðýì ººðºº, õ¿íèé ýðõèéã õàìãààëàõ óëñ ã¿ðí¿¿äèéí õàìòûí àæèëëàãààíû ýðõ ç¿éí ¿íäñèéã òàâüñàí ãýæ õýëæ áîëíî. Ýë ä¿ðìèéí ¿çýë ñàíàà íü ͯÁ-ûí Åðºíõèé Àññàìáëåéãààð áàòëàãäñàí 1

ÕÕI çóóíû áîñãîí äýýðõ Ìîíãîë óëñûí øèíý÷ëýë, öààøäûí õºãæëèéí õàíäëàãóóä. ÓÁ., 2000. òàë-65.

6

“Õ¿íèé ýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàë” (1948), “Èðãýíèé áà óëñ òºðèéí ýðõèéí òóõàé”, “Ýäèéí çàñàã, íèéãýì, ñî¸ëûí ýðõèéí òóõàé” ïàêòóóä (1966) õýìýýõ îëîí óëñûí ýðõèéí áàðèìò áè÷ã¿¿äýä ã¿íçãèéðýí õºãææýý. Äýýð äóðäñàí ãóðâàí áàðèìò áè÷ãèéã á¿õýëä íü õàìòàòãàí õ¿íèé ýðõèéí îëîí óëñûí õóóëü ÷ ãýæ íýðëýäýã. Èéíõ¿¿ õ¿í òºðºëõòíèé ò¿¿õèéí îëîí ¿åèéí òóðø íèéòëýã õ¿ñýë ìºðººäºë áîëæ áàéñàí àñóóäëûã îëîí óëñûí ýðõ ç¿éãýýð áàòàëãààæóóëæ, îëîí óëñûí õàðèëöààíä á¿õ íèéòýýð ñàõèí áèåë¿¿ëýõ, õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººíèé õ¿ðýýã äýëõèé äàõèíä òîãòîîí, óëñ, ¿íäýñòýí, ºðíº, äîðíî, á¿ñ íóòàã áîëîí áóñàä ÿìàð íýãýí ÿëãàâàðã¿éãýýð õàìòðàí àæèëëàõ ýðõ ç¿éí ¿íäýñ á¿ðäñýí áàéíà. Àðä÷èëëûã ýðõýìëýäýã óëñ îðîí á¿ð ººð ººðñäèéí òóëãóóð õóóëü áîëîõ ¯íäñýí õóóëüäàà îëîí óëñûí äýýðõ æèøãèéã óäèðäëàãà áîëãîí, óëñ îðíûõîî îíöëîãèéã õàðãàëçàæ, áèå õ¿íèé ýðõ ç¿éí áàéäëûã òîãòîîæ áàéíà. Àðä÷èëàë áîë ÕÕ çóóíû õ¿í òºðºëõòíèé àóãàà èõ îëîëò þì. Ãýâ÷ ÕÕ çóóí ¿ðãýëæèéí ìºíõºä ãýðýë ãýãýýòýé, ÿëãóóñàí õèéìîðüëîã áàéñàíã¿é. Ýíý çóóíû ýõíèé õàãàñò õ¿í òºðºëõòºí äýëõèéí I,II äàéíû ãàé ãàìøãèéã àìñàí ç¿äýæ, áàñ çóóíû òóðø óëñ õîîðîíäûí áîëîí á¿ñ íóòàã, îðîí íóòãèéí øèíæòýé 250 ãàðóé äàéí, òóëàëäààíû õºëä íýðâýãäýæ, ºä㺺 ÷ äýëõèéí îëîí ãàçàðò äàéíû ãîëîìò òàñðààã¿é ¿ðãýëæèëæ áàéíà. Äýëõèéí I,II äàéí äàé÷ëàí òºâëºð¿¿ëñýí õ¿÷, íóðààí óñòãàñàí ¿ð äàãàâðààðàà õîîðîíäîî ýðñ ÿëãààòàé áàéëàà. Õýðýâ äýëõèéí I äàéíä 74 ñàÿ õ¿íèéã äàé÷èëñàí 38 óëñ îðîëöîæ áàéñàí áîë II äàéíä 110 ñàÿ õ¿íèéã äàé÷èëñàí 74 óëñ òàòàãäàí îðñîí áàéíà. Ôàøèñòûí Ãåðìàí ÇÕÓ-ä 5,5 ñàÿ öýðýã, äàðãà, 50 ìÿíãàí çýâñýã, ìèíîì¸ò á¿õèé àðìèéí áèå á¿ðýëäýõ¿¿íòýéãýýð äîâòîëæýý. Ǻâõºí 1941 îíä Ìîñêâà óðóó äîâòëîõäîî íýã ñàÿ öýðýã, äàðãà, 2000 îíãîö, 1700 òàíê ãàðãàæýý. Äýëõèéí 2 óäààãèéí äàéíä ýíãèéí òîî, æèðèéí ¿ãýýð èëýðõèéëýõ àðãàã¿é ¿ëýìæ èõ ãàðç, õîõèðîë ó÷èðñàí áàéíà. Õýðýâ äýëõèéí I äàéíä 10 ñàÿ õ¿í àìü íàñàà àëäàæ, 20 ñàÿ õ¿í øàðõàäñàí áîë II äàéíä 55 ñàÿ õ¿í àëàãäàæ, 90 ñàÿ ãàðóé õ¿í øàðõäàí, òàõèð äóòóó áîëæýý. Äýëõèéí I äàéíä õ¿í òºðºëõòºí íèéëáýð ä¿íãýýðýý 260-360 òýðáóì äîëëàðûí õîõèðîë ¿çñýí áîë, äýëõèéí II äàéíä ýíý õýìæýý 3300-4000 òýðáóì äîëëàðò õ¿ð÷ýý. Õ¿í òºðºëõòºí øèíæëýõ óõààí, òåõíèêèéí äýâøëèéã õîðòîéãîîð àøèãëàí, äàéíààñ äàéíä óëàì èë¿¿ õîð õºíººëòýé çýâñãèéã õýðýãëýæ èðñýí íü õýíä ÷ íóóö áèø þì. 1945 îíä ÀÍÓ, ßïîíû Õèðîñèìà, Íàãàñàêè õîòóóäàä äýëõèéä àíõ óäàà àòîìûí áºìáºã òóðøèæ, 273 ìÿíãàí ýíãèéí íîìõîí îðøèí ñóóã÷äûí àìü íàñàíä õ¿ð÷, îëîí ìÿíãàí õ¿íèéã ýðýìäýã çýðýìäýã áîëãîí, íàñàí òóðø íü, òýð ÷ áàéòóãàé ¿ð óäìààð íü òàð÷ëààí çîâîîæ áàéíà. Ãýòýë äàéíû ýíý ãàìøãààñ õ¿í òºðºëõòºí ÿìàð ñóðãàìæ àâàâ. Ýãýë æèðèéí èðãýä, ýíãèéí íîìõîí àðäóóä äàéíûã ¿çýí ÿäàæ, ýíõ àìãàëàí àæ òºðºõèéã òóéëûí õ¿ñýë ýðìýëçýë áîëãîí, ýíõèéí òºëºº òýìöýë ºðí¿¿ëñýí áèëýý. Ãýâ÷ äýëõèéí ýñðýã, òýñðýã õî¸ð ñèñòåìèéí õóâààãäàë, èõ ã¿ðí¿¿äèéí äýëõèéä ìàíëàéëàõ ýðìýëçýë, óëñ ã¿ðí¿¿äèéí õºãæëèéí òýãø áóñ áàéäàë, ýðõ áàðèã÷äûí ààðõàë, øóíàë çýðýã íü äàéíû ãîëîìòûã àõèí äàõèí áèé áîëãîæ, çýâñýãëýëýýð óëàéðàí õººöºëäºõ ºðñºë人íä õ¿ðãýæ èðýâ. ÕÕ çóóíû II õàãàñò õ¿í òºðºëõòºí õ¿éòýí äàéí, õàëóóí öºìèéí äàéíû óðøãèéã àìññààð áàéëàà. Äýëõèé äàõèíä ãîë íü èõ ã¿ðí¿¿äýä, ìàíàé åðòºíöèéã õýä äàõèí óñòãàõ õàëóóí öºìèéí áîëîí æèðèéí çýâñãèéí íººö õóðèìòëàãäæýý. Íýãýíò áèé áîëñîí ýíý çýâñýã õàìãèéí íàéäâàðòàé ãàðò áàéõ ¸ñòîé, ò¿¿íèé ãîë áàòàëãàà íü ¿é îëíîîð óñòãàõ æèðèéí áîëîí õàëóóí

7

öºìèéí çýâñãèéã ¿éëäâýðëýõ, õîðèãëîõ, òóðøèõ, õýðýãëýõ, õàäãàëàõ òàëààð á¿õ íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí, îëîí òàëûí áîëîí õî¸ð òàëûí ãýðýý, õýëýëöýýð¿¿ä ãýäãèéã äýâøèëò õ¿í òºðºëõòºí óõàìñàðëàæ áàéãààãààð óëèðàí îäîæ áóé çóóíûã ¿äñýí áºë㺺. ÕÕ çóóí íèéãìèéí àóãàà èõ äýâøëèéã àâ÷èðñàí áîëîâ÷, áàñ øèéäâýðëýãäýýã¿é îëîí àñóóäàë õóðèìòëàãäàæ, õ¿í òºðºëõòºíèé ñýòãýëèéã çîâîîñîîð áàéíà. Ýíý íü ºëñãºëºí ãóéëàí÷ëàë, àæèëã¿éäýë, ýêñòðåìèñò áàéäàë, õ¿÷èðõèéëýë, àëëàãà õÿäëàãà, àâèëãàë çýðýã þì. ªä㺺 ìàíàé ãàðèãò 2,2 òýðáóì õ¿í ºëñãºëºí ãóéëàí÷ëàëä, 120 ñàÿ ãàðóé õ¿í àæèëã¿éäýëä íýðâýãäýýä áàéíà. Ãýìò õýðãèéí åðòºíö óëàì òºëæèõ áîëîâ. Ìàôè, àâèëãàë çýðýã õàìãèéí àþóëòàé ãýìò õýðãèéí òºðë¿¿ä îëíûã õàìàðñàí, çîõèîí áàéãóóëàëòòàé øèíæòýé áîëæ áàéíà. Õàð òàìõè, ìàíñóóðóóëàõ áîäèñ õýðýãëýõ ÿâäàë íýìýãäñýýð èðýâ. ªíãºð÷ áóé çóóí ôàøèçì, ñòàëèíèñò óëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëò, ¿íäýñòí¿¿äèéí õîîðîíäûí äàéñàãíàëöàë, àðüñ ºí㺺ð ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ ÿâäëûí õîð óðøèã, ãóíèã çîâëîíã àìñàí ç¿äñýí áîëîâ÷, ò¿¿õýí ñóðãàìæ ¿ë àâàí, õ¿÷èðõèéëýë, àëëàãà õÿäëàãûã ¿ðãýëæë¿¿ëñýýð øèíý çóóíòàé çîëãîæ áàéíà. ÕÕ çóóíû áàñ íýãýí ýìãýíýë áîë áàéãàëü îð÷èíäîî áîäëîãî ìóóòàé õàíäàæ, ýêîëîãèéí òýíöâýðèéã àëäàãäóóëñàí ÿâäàë þì. Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ ÿâäàë áîë ºä㺺 òóõàéí óëñ îðíû òºäèéã¿é, äýëõèé äàõèíû òóëãàìäñàí àñóóäàë áîëæ áàéãààã õ¿í òºðºëõòºí óëàì á¿ð óõàìñàðëàõ áîëîâ. 1992 îíä Áðàçèë óëñûí íèéñëýë Ðèî-äå-Æàíåéðî õîòíîî áîëñîí “Õ¿ðýýëýí áóé îð÷èí, õºãæèë” ñýäýâò ͯÁ-ûí áàãà õóðëààñ áàòàëñàí Ðèîãèéí Òóíõàãëàëä äýëõèéí ýêîñèñòåìèéí á¿ðýí á¿òýí, ýð¿¿ë áàéäëûã ñýðãýýõ, õàäãàëàõ õàìãààëàõûí òóëä óëñ îðíóóä äýëõèé íèéòèéí ò¿íøëýëèéí ¿çýë ñàíààãààð õàìòûí àæèëëàãàà ÿâóóëàõ, òýãýõäýý àëèâàà óëñ îðíû ¿íäýñíèé áîäëîãî, õóóëü, óëàìæëàëò àìüäðàëûí äàäëàãà, ìýäëýã, òýäíèé ºâºðìºö àõóé ñî¸ë, àøèã ñîíèðõëûã õ¿ëýýí çºâøººð÷, çîõèõ ¸ñîîð äýìæèõ1 çàð÷èì äýýð ñóóðèëàõ ¸ñòîéã îíöëîí çààñàí áàéíà. Èéíõ¿¿ ÕÕ çóóíä óëñ ¿íäýñòýí á¿ð ò¿¿õýýñ ñóðãàìæ àâ÷, õ¿í òºðºëõòíèé íèéòëýã æàìûã óõààðàí øèíý çóóíòàé çîëãîæ áàéíà. II Ìîíãîë óëñ äýëõèéí õóóðàé ãàçðûí 1 õóâü, äýëõèéí õ¿í àìûí 0,004 õóâèéã ýçýëæ áóé õºãæèæ áàéãàà îðîí õýäèé ÷ ÕÕ çóóíû äýëõèéí ò¿¿õèéí ýåðýã, ñºðºã á¿õíèéã õóâààëöàõ íü ç¿é ¸ñíû õýðýã þì. ÕÕ çóóí Ìîíãîë îðíûã àæ àõóéí îëîí ¿åèéí õîöðîãäîë, ÿäóó ç¿ä¿¿ áàéäëààñ ÷ºëººò çàõ çýýë, ýäèéí çàñãèéí õàðüöàíãóé áèå äààñàí áàéäàëä, ¿íäýñíèé áîîë÷ëîë, õàðèéí ýçýãíýëýýñ òºðèéí òóñãààð òîãòíîë, ¿íäýñíèé õºãæèë öýöýãëýëòýíä, õ¿íèé íààä çàõûí ýðõã¿é, á¿ä¿¿ëýã äîðîé áàéäëààñ àðä÷èëàë, ýðõ ÷ºëºº, îð÷èí ¿åèéí ñî¸ë èðãýíøèëä, óëñ òºðèéí ò¿ãæèãäìýë áàéäëààñ îëîí óëñûí õàðèëöààíû àìèí ÷óõàë àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä èäýâõèòýé îðîëöîõ áàéäàëä øèëæ¿¿ëñýí áºë㺺. Ýäãýýð îëîëò íü ìîíãîë ò¿ìíèé ñàéòàð áèëýã, øàìäàë ç¿òãýë, øàãã¿é ¿íý öýíýýð îëäñîí þì. ªíãºð÷ áóé çóóíä Ìîíãîë óëñ ýðãýëòèéí øèíæ á¿õèé ãóðâàí èõ òýñðýëò, ººð÷ëºëòºíä ºðòñºí þì. Ýõíèéõ íü 1636 îíä ºìíºä Ìîíãîë 1

Õ¿ðýýëýí áóé îð÷èí, õºãæèë. Ðèî-äå-Æàíåéðîãèéí òóíõàãëàë. 1992. ÌÎÍ. (95)6 G81 (A) 5G (99). òàë-2-8.

8

Ìàíæèä ýçëýãäñýíýýñ õîéø 275 æèë, 1691 îíä Õàëõ Ìîíãîë Ìàíæèä äàãààð îðñíîîñ õîéø 220 æèë, 1756 îíä Îéðàä Ìîíãîë õàðèéí ò¿ðýìãèéëýëä àâòñàíààñ õîéø 155 æèëèéí äàðàà òóóðãà òóñãààð áàéäëàà äàõèí ñýðãýýñýí 1911 îíû ¿íäýñíèé õóâüñãàë áàéëàà. Õýäèéãýýð ýë õóâüñãàëûí ¿éë ÿâö õºðø èõ ã¿ðí¿¿äèéí äýýðýíã¿é áîäëîãûí ¿¿äíýýñ òàñàëäñàí áîëîâ÷, 1921 îíû õóâüñãàëûí øóóä óãòàë áîëñîí þì. Ìîíãîë îðîíä àíõíû óëñ òºðèéí íàì áàéãóóëàãäàæ, 1921 îíû õóâüñãàëûã îðîéëîí ìàíëàéëæ, ÿëàëòàíä õ¿ðãýñýí á¿ëãýý. Ýíý õóâüñãàë áîë àãóóëãà øèíæ ÷àíàðààðàà ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí õóâüñãàë áàéëàà. Òóõàéëæ õýëáýë, õàðèéí ò¿ðýìãèéëýã÷äèéã ýõ îðíîîñîî õººí çàéëóóëæ, óëñ îðíû òóñãààð òîãòíîë, á¿ðýí ýðõò áàéäëûã ñýðãýýñíýýðýý ¿íäýñíèé, õ¿íèé íààä çàõûí ýðõã¿é áóðàíãóé ¸ñûã õàëæ, õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººíèé àìòûã ìýäð¿¿ëæ ýõýëñíýýðýý àðä÷èëñàí õóâüñãàë áàéâ. ¯íäýñíèé àðä÷èëñàí ÷èã øóãàìûã áàðèìæààëñàí Ìîíãîë óëñ íèéãýìýäèéí çàñãèéí ã¿íçãèé ººð÷ëºëò õèéõ çàìä îðæ, îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààã àðä÷èëàõ ¿éë õýðãèéã àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëñýí þì. 1924 îíä Óëñûí I èõ õóðàë õóðàëäàæ, òóñ óëñûí ò¿¿õíýý àíõ óäàà ¯íäñýí õóóëü áàòëàí, Àðäûí ýðõò Á¿ãä Íàéðàìäàõ óëñûã òóíõàãëàæýý. Õóâüñãàëûí ýõíèé æèë¿¿äýä óëñ îðíû õýòèéí òºëºâèéí òàëààð ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí áîëîí òóéëøèðñàí êîììóíèñò õ¿÷íèé õîîðîíä óëñ òºð, ¿çýë áîäëûí çºðºëäººí ¿¿ññýí þì. Êîìèíòåðí ýë çºðºë人íèéã óëàì äýâýðãýí, ÌÀÕÍ-ûã äîòîð íü áàðóóíòàí, ç¿¿íòýí áîëãîí ñºðãºëä¿¿ëæ, Ìîíãîë îðîíä çºâëºëò ìàÿãèéí ñîöèàëèçì áàéãóóëàõ òóðøèëò õèéñýí áèëýý. ¯¿íèé óëìààñ ìîíãîëûí íèéãýì ã¿íçãèé õÿìðàëä îðæ, èðãýíèé äàéíû èðìýãò òóëñàí áîñëîãî, õºäºë㺺í äýãäýõýä õ¿ð÷ýý. 1932 îíû YI ñàðûí ñ¿¿ë÷ýýð õóðàëäñàí ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, Õÿíàí Áàéöààõ Òºâ Êîìèññûí õàâñàðñàí III Îíö á¿ãä õóðàë, ò¿¿íèé äàðààõàí íü áîëñîí Óëñûí Îíö YIII áàãà õóðàë ç¿¿íèé àëäàà çàâõðàëûã çàñàõ øèéäâýð ãàðãàñàí þì. Ýíýõ¿¿ øèéäâýð íü ò¿¿õýíä “Øèíý ýðãýëòèéí áîäëîãî” õýìýýí àëäàðøæýý. “Øèíý ýðãýëòèéí áîäëîãî”-ûí æèë¿¿äýä íàì, òºðèéí àæëûí çààã ÿëãàà òîäîð÷, óëñ îðîíä òàâààð-ìºíãºíèé õàðèëöàà õºãæèí, íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëààñ ãàð÷, îëîí ýøò ¿çýë õàðüöàíãóé ÷ºëººòýé áîëæýý. Îð÷èí ¿åèéí àæ ¿éëäâýðèéí ñóóðü òàâèãäàæ, ìàëûí òîî òîëãîé 1932 îíä 16,2 ñàÿ áàéñàí áîë 1940 îíä 26 ñàÿ áîëæ ºñ÷ýý. ¯íäýñíèé ñî¸ë áîëîâñðîë õºãæèæ, 1935 îíä íèéò õ¿í àìûí 5,6 õóâü íü áè÷èãòýé áàéñàí áîë 1940 îíä 20,8 õóâü áîëæ íýìýãäæýý. Ãýâ÷ ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí øèíý÷ëýëò, æàì ¸ñíû øèíæòýé ººð÷ëºëò íü òóéëøèðñàí êîììóíèñò ÷èã øóãàìûíõíû áàëãààð ààæìààð òàñàëäñàí áèëýý. Ýë ÷èã øóãàìûíõíû ¿éë àæèëëãààíû õàìãèéí õîðòîé óðøèãò èëðýë íü ãàäíû õ¿÷íèé øóóä îðîëöîîòîéãîîð õ¿ì¿¿ñèéã ¿é îëíîîð íü õèëñýýð õýëìýãä¿¿ëñýí þì. Ýíý íü Ìîíãîë îðîíä òîòàëèòàð äýãëýì òîãòîõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëñýí áàéíà. Ìîíãîëûí íèéãýì óëñ òºðèéí íèéòýýð õîìðîãîëîí õýëìýãä¿¿ëýëò, Õàëõ ãîëûí äàéí çýðýã çîâèóð áýðõøýýëèéã àìññààð 1940-ººä îíòîé çîëãîñîí þì. 1940-ººä îíä ÌÀÕÍ-ûí X èõ õóðàë õóðàëäàæ, íàìûí ìºðèéí õºòºëáºðèéã áàòëàí, íèéãýì æóðàìä øèëæèõ óðüäà÷ íºõöëèéã õàíãàõ çîðèëò äýâø¿¿ëýí òàâüæýý. Ò¿¿í÷ëýí YI ñàðä Óëñûí YIII èõ õóðàë õóðàëäàæ, ÁÍÌÀÓ-ûí øèíý ¯íäñýí õóóëèéã áàòàëæýý. Ýäãýýð èõ õóðëûí øèéäâýðèéã õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýõ ¿åä Ǻâëºëò ýõ îðíû äàéí ýõýëñýí þì. Òºð

9

çàñãààñ óëñ àðäûí àæ àõóé, ñî¸ëûã äàéíû íºõöàëä çîõèöóóëàí óäèðäàæ, çºâëºëòèéí àðä ò¿ìýíä òóñëàõ õºäºë㺺íèéã çîõèîí áàéãóóëæýý. 1945 îíû II ñàðä ßëòàä õóðàëäñàí ÇÕÓ, ÀÍÓ, Èõ Áðèòàíèé Çàñãèéí ãàçðûí òýðã¿¿í íàðûí áàãà õóðëààð ÇÕÓ-ûí ñàíàëûí äàãóó Ãàäààä Ìîíãîëûí ñòàòóñêâîã õýâýýð áàéëãàõààð òîãòñîí íü òóñ óëñûí òóñãààð òîãòíîëûã îëîí óëñûí õýìæýýíä õ¿ëýýí çºâøººð¿¿ëýõ ãîë øèæèì áîëñîí þì. Äýëõèéí II äàéíû òºãñãºëººð ßïîíû ìèëèòàðèçìûã áóò öîõèõ òýìöýëä ÁÍÌÀÓ ÷àäëûí õèðýýð îðîëöñîí áèëýý. Äýëõèéí II äàéíû äàðàà òóñ óëñ ýíõ òàéâàí á¿òýýí áàéãóóëàëòàä øèëæèí îðæýý. 1954 îíä õóðàëäñàí ÌÀÕÍ-ûí XII èõ õóðàë “ñîöèàëèçìûã äýëãýðýíã¿é áàéãóóëàõ” ¿çýë ñàíàà äýâø¿¿ëæ, íàì, òºðèéí óëñ òºð, íèéãýì ýäèéí çàñãèéí á¿õèé ë áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãàà ýë çîðèëòîä çàõèðàãäàõ áîëæýý. Íàì, òºðèéí á¿õèé ë ¿éë àæèëëàãàà ñîöèàëèñò áàéãóóëàëòûã ýð÷èìæ¿¿ëýõýä ÷èãëýãäýâ. Óëñ îðíû ýäèéí çàñãààñ õóâèéí õýâøëèéã á¿ðìºñºí øàõàæ, óëñ, õîðøîîëëûí ñåêòîð óëàì á¿ð áýõæèõ áîëîâ. Àðäûí õóâèéí àæ àõóéòíûã 1959 îíû ýöýñ ãýõýä õîðøîîëëîñîí íü ýåðýã ñºðºã îëîí ¿ð äàãàâàðûã ººðòºº àãóóëæ áàéñàí þì. Àòàð ãàçàð ýçýìøèæ, ãàçàð òàðèàëàí õºäºº àæ àõóéí áèå äààñàí ñàëáàð áîëîí õºãææýý. Õºíãºí õ¿íñíèé áîëîí óóë óóðõàéí ¿éëäâýð¿¿äèéã øèíýýð áàéãóóëàõ áóþó øèíý÷ëýí òîíîãëîñíîîð ÁÍÌÀÓ õºäºº àæ àõóé-àæ ¿éëäâýðèéí îðîí áîëæ, óëìààð 1960-ààä îíîîñ àæ ¿éëäâýð-õºäºº àæ àõóéí îðîí áîëîõ çàìä øèëææýý. ¯éëäâýðèéí áàéðøèëä ººð÷ëºëò ãàð÷, Äàðõàíû àæ ¿éëäâýðèéí ðàéîíûã áèé áîëãîæýý. Õ¿í àìûí áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýõ ÿâäëûã ¿íäñýíä íü àðèëãàæ, áîëîâñðîëûí á¿õýë á¿òýí ñèñòåì òîãòæýý. Õ¿í àì ýð¿¿ëæèí ºñ÷, îð÷èí ¿åèéí ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýã õ¿ðòýí ìýäðýõ áîëñîí áàéíà. Óëñ îðîíä ñýðãýæ ýõýëñýí àðä÷èëñàí óóð àìüñãàë ÇÕÓÊÍ-ûí XX èõ õóðàë (1956), òóñ õóðëûí äàðàà áîëñîí ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû IY á¿ãä õóðëûí ¿çýë ñàíààíû äàãóó èëò èäýâõææýý. Óëñ îðíû òóõàéí íºõöºë áàéäàë, õýòèéí òºëºâèéí òàëààð ñýõýýòí¿¿ä ¿çýë áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëæ, òýð ¿åèéí íàì, òºð, çàñãèéí óäèðäàã÷äûí àæëûí äóòàãäàë, àðãà áàðèëûã ø¿¿ìæèëæ, íýã õ¿íèéã òàõèí ø¿òñýíèé õîð óðøãèéã ¿íäñýýð àðèëãàõûã øààðäàõ áîëæýý. Ãýâ÷ çàðèì óäèðäàã÷èä ò¿¿íèéã òààëààã¿éãýýð áàðàõã¿é, òýäíèéã “ñýõýýòíèé òººðºãäºë”, “¿íäñýðõýã ¿çýëòýí”, “íàìûí ýñðýã á¿ëýã” õýìýýí õÿëàéí ¿çýæ, õàâ÷èí äàðàõ áîëñîí þì. Èíãýñíýýð 60-ààä îíû äóíä ¿å ãýõýä Ìîíãîë îðîíä àâòîðèòàð äýãëýì òîãòñîí áàéíà. Õàðèí ãàäààä áàéäëûí õóâüä ÁÍÌÀÓ-ûã ñîöèàëèñò áîëîí Àçè, Àôðèêèéí òóñãààð òîãòíîñîí íýëýýä óëñóóä õ¿ëýýí çºâøººð÷, îëîí óëñûí õàðèëöààíû ò¿ãæèãäìýë áàéäëààñ ãàð÷ ýõýëæýý. 1961 îíä ÁÍÌÀÓ Íýãäñýí ¯íäýñòíèé áàéãóóëëàãûí ãèø¿¿í áîëæ, õóóëü ¸ñíû ýðõýý ýäýëñýí áàéíà. Ýíý ¿å áîë ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé òóõàéä óëñ àðäûí àæ àõóé, ñî¸ëûã õºãæ¿¿ëýõ I, II òàâàí æèë, ãóðâàí æèë, óëìààð III òàâàí æèëèéí òºëºâëºãººã áèåë¿¿ëýõèéí òºëºº øàðãóó õºäºëìºðëºñºí îí æèë¿¿ä áàéëàà. 1960-ààä îíû äóíä ¿å áîë äýëõèéí ñîöèàëèçìûí òóõàéä òóí äýâýðãýí ¿å áàéâ. ÇÕÓ êîììóíèçìûí ìàòåðèàë-òåõíèêèéí áààç áàéãóóëàõ, Åâðîïûí ñîöèàëèñò îðíóóä õºãæèíã¿é ñîöèàëèçì áàéãóóëàõ, ÌÀÕÍ XY èõ õóðëààðàà (1966) òóñ óëñàä ñîöèàëèçì áàéãóóëæ äóóñãàõ çîðèëò äýâø¿¿ëýí òàâüæýý. 1965-1989 îí õ¿ðòýë òóñ óëñûí íèéãìèéí àìüäðàëûí á¿õ õ¿ðýýíä íýëýýä ººð÷ëºëò ãàðñàí þì. Óëñ òºðèéí àìüäðàëûí õ¿ðýýíä õ¿íä ñóðòàëò çàõèðàí òóøààõ òîãòîëöîî á¿ðýëäýæ, àâòîðèòàð äýãëýì íî¸ðõñîí áàéíà.

10

Ýíýõ¿¿ òîãòîëöîîíû íèéãýì, òàíèí ìýäýõ¿éí ¿íäýñ íü òºâëºðëèéã ¿íýìëýõ¿é áàéäëààð òàâüæ, àðä÷èëñàí àðãàä áîëãîîìæëîí õàíäàæ áàéñàíä îðøèíî. Óëñ òºðèéí ñèñòåìèéí öºì íü òºð áóñ, ýðõ áàðèã÷-ÌÀÕÍ áîëæ áàéâ. Òºð, íàìûí àæëûí çààã ÿëãàà àëäàãäàæ, íýã íàìûí õÿçãààðã¿é íî¸ðõîë òîãòæýý. ¯¿íèéãýý ¯íäñýí õóóëèàðàà (1960) áàòàëãààæóóëñàí áàéíà. Ìîíãîëûí íèéãìèéí îþóí ñàíààíû àìüäðàë õýò ¿çýë ñóðòàëæèæ, ìàðêñèçì-ëåíèíèçìèéã öîðûí ãàíö ¿íýí çºâ ñóðãààë õýìýýí òóíõàãëàæ, îëîí óðãàëü÷ ¿çëèéã õààí áîîãäóóëæ áàéâ. ÁÍÌÀÓ õýäèéãýýð 100 øàõàì îðîíòîé äèïëîìàò õàðèëöàà òîãòîîñîí áîëîâ÷, ãàäààä õàðèëöàà õýò ¿çýë ñóðòàëæñàíû óëìààñ ñîöèàëèñò ñèñòåìèéí õ¿ðýýíä ÿâöóóð÷, óëàì ÿâóóðã¿é áîëñîîð áàéëàà. Óëñ îðíû ýäèéí çàñàãò óëñûí áà õîðøîîëëûí õýëáýðòýé íèéãìèéí ºì÷ íî¸ðõîæ, òºâëºðñºí òºâëºðºëò óëàì ã¿íçãèéð÷ áàéâ. Òóñ óëñàä ñîöèàëèçì áàéãóóëæ äóóñãàõ çîðèëòûí ýäèéí çàñãèéí àãóóëãà íü ñîöèàëèçìûí ìàòåðèàë-òåõíèêèéí áààç áàéãóóëàõ, òóõàéëáàë ÁÍÌÀÓ-ûã àæ ¿éëäâýð-õºäºº àæ àõóéí îðîí áîëãîõ ÿâäàë áàéâ. 1965 îíîîñ õîéø Ýðäýíýò, ×îéáàëñàí çýðýã àæ ¿éëäâýðèéí øèíý õîòóóäûã áàéãóóëæ, ò¿ëø ýð÷èì õ¿÷, óóë óóðõàéí ¿éëäâýð¿¿äèéã ò¿ð¿¿ë¿¿ëýí õºãæ¿¿ëýõ áîäëîãî áàðèìòàëæýý. 1980-ààä îíû ñ¿¿ë÷ ãýõýä òóñ óëñûí ¿íäýñíèé îðëîãûí á¿òöýä àæ ¿éëäâýð 40 øàõàì õóâüä õ¿ð÷ýý. Àðä èðãýä ¿íý òºëáºðã¿éãýýð ñóðàõ, ýì÷ë¿¿ëýõ ýðõýýð õàíãàãäàæ áàéâ. 80-ààä îíû ñ¿¿ë÷ ãýõýä óëñ àðäûí àæ àõóé, ñî¸ëûí ñàëáàðò àæèëëàã÷ òàâàí õ¿í òóòìûí íýã íü äýýä, òóñãàé äóíä áîëîâñðîëòîé áîëñîí áàéâ. Ãýâ÷ òóñ óëñ íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ãîë ãîë ¿ç¿¿ëýëòýýðýý äýëõèéí õºãæèíã¿é îðíóóäààñ ¿ëýìæ äîîãóóð áàéëàà. ¯¿íèé öààä øàëòãààí íü òóñ óëñûã ýäèéí çàñãèéí á¿ðýí õàðààò áàéäàëä îðóóëñàí ÇÕÓ ººðèéí õºãæèíã¿é îðíóóäààñ íýëýýä õîë õîöîð÷ áàéñàíä îðøèíî. 1980-ààä îíû ýöýñ ãýõýä ìîíãîë îðîíä ñîöèàëèçì ººðèéí ÷àäàâõèà øàâõàæ, ìóõàðäìàë áàéäàëä îðñîí áèëýý. 1989 îíû ýöñýýñ Ìîíãîë îðîíä àðä÷èëàë, øèíý÷ëýëèéí òºëºº õºäºë㺺í õ¿÷òýé ºðíºæ, íèéãìèéí àìüäðàëûí á¿õ õ¿ðýýã ººð÷ëºõ ¿éë ÿâö ýõýëñýí þì. Ýíý ¿åä ìàíàé îðíû óëñ òºðèéí íºõöºë áàéäàë ººð÷ëºãäºæ, áàéâàë çîõèõ õýì õýìæýý àëäàãäàí, íèéãìèéí ñýòãýëç¿é ìàø òîãòâîðã¿é áîëñîí áàéâ. ÇÕÓ-ä íýãýíò ýõýëñýí ººð÷ëºí áàéãóóëàëòûí íºëººãººð òóñ îðîíä îëîí ò¿ìíèé óëñ òºðèéí èäýâõ èëò ñýðãýæ, óëñ òºðèéí øèíý íàì, á¿ëýãëýë ¿¿ñýõ óðüäà÷ íºõöºë á¿ðýëäæýý. 1980 îíû òºãñãºëººñ Ìîíãîëûí àðä÷èëñàí õîëáîî, äàðàà íü Àðä÷èëñàí ñîöèàëèñò õºäºë㺺í, Øèíý äýâøèëò õîëáîî, çýðýã îëîí íèéòóëñ òºðèéí áàéãóóëëàãóóä áèé áîëæ, ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ áîëîâ. Ýäãýýð õºäºë㺺í, áàéãóóëëàãûí íèéãìèéí áààç äýýð ñóóðèëàí, Ìîíãîëûí àðä÷èëñàí íàì (1990.II. 18), Ìîíãîëûí ñîöèàë äåìîêðàò íàì (1990.III.2), Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé äýâøëèéí íàì (1990.III.11) çýðýã õýä õýäýí íàì áàéãóóëàãäñàíààð Ìîíãîëä àíõ óäàà îëîí íàìûí òîãòîëöîî á¿ðýëäýí òîãòîæ ýõýëñýí þì. Óëìààð ýðõ áàðèã÷-ÌÀÕÍ òóõàéí ¿åä ¿éë÷èëæ áàéñàí ÁÍÌÀÓ-ûí ¯íäñýí õóóëèéí îðøèë áîëîí 82 äóãààð ç¿éëýýñ òàòãàëçñàíàà çàðëàæ, óëìààð “Óëñ òºðèéí íàìóóäûí òóõàé” õóóëü áàòëàãäàí ãàðñíààð îëîí íàìûí òîãòîëöîîíû ýðõç¿éí ¿íäñèéã á¿ðä¿¿ëæýý. 1990-1992 îí áîë ìàíàé îðíû õóâüä ¯íäñýí õóóëèéí øèëæèëòèéí ò¿¿õýí çóðâàñ ¿å þì. 1990 îíä îëîí íàìûí òîãòîëöîîíû ¿íäñýí äýýð àíõ óäàà àðä÷èëñàí ñîíãóóëü ÿâóóëæ, óëìààð àíõíû áàéíãûí ¿éë

11

àæèëëàãààòàé ïàðëàìåíò-Óëñûí Áàãà Õóðëûí ãèø¿¿íèé ìàíäàòûí 60 õóâèéã ÌÀÕÍ, ¿ëäñýí ñóóäëûã ÌÎÀÍ, ÌÑÄÍ, ̯ÄÍ õóâààæ àâñàí áàéíà. Øèëæèëòèéí çóðâàñ ¿åä ïàðëàìåíòûí íàìóóä çºâøèëöºí, ýâñëèéí çàñãèéí ãàçðûã áàéãóóëæ àæèëëàæýý. ̺í Ìîíãîë óëñûí òºðèéí òýðã¿¿íÅðºíõèéëºã÷èéí èíñòèòóòûã áèé áîëãîí õýðýãæ¿¿ëñýí áàéíà. 1990 îíû I ñàðä ÁÍÌÀÓ-ûí Àðäûí Èõ Õóðëûí XII óäààãèéí ñîíãóóëèéí 2 äóãààð õóðàëäààíààð àðä÷èëàë, õ¿íèé ýðõèéí äýëõèé íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí õýì, õýìæýýã ã¿íçãèé òóñãàñàí àðä÷èëñàí ¯íäñýí õóóëèéã áàòàëñàí þì. Ýë ¿íäñýí õóóëü ¸ñîîð Ìîíãîë óëñ áîë ïàðëàìåíòûí Á¿ãä Íàéðàìäàõ óëñ ìºí. Òýð öàãààñ õîéø òºðèéí ýðõ áàðèõ, õóóëü òîãòîîõ äýýä áàéãóóëëàãà-Óëñûí Èõ õóðëûã 1992, 1996, 2000 îíä òóñ òóñ ÷ºëººò àðä÷èëñàí ñîíãóóëèéí ¿íäñýí äýýð ñîíãîí á¿ðä¿¿ëëýý. Òºðèéí òýðã¿¿íÅðºíõèéëºã÷ºº á¿õ àðä ò¿ìíýýð ñîíãîõ áîëîâ. Ìàíàé íèéãìèéí àìüäðàëûí á¿õ õ¿ðýýã õàìàðñàí ýðõ ç¿éí øèíý÷ëýë õèéæ áàéíà. Ìîíãîë óëñ íýýëòòýé ãàäààä áîäëîãî ÿâóóëàõ áîëëîî. Äóðäàí áóé ¿åèéí ýäèéí çàñãèéí øèíý÷ëýëèéí ãîë àãóóëãà íü òºâëºðñºí òºëºâëºãººò ýäèéí çàñãààñ çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò øèëæèõ ÿâäàë áàéëàà. Ýíý õóãàöààíä ¿íý ÷ºëººëºõ, ºì÷ õóâü÷ëàõ, áàíêíû òîãòîëöîîã øèíý÷ëýí ººð÷ëºõ, ýäèéí çàñãèéí ãàäààä õàðèëöààã ëèáåðàëü÷ëàõ çýðýã àðãà õýìæýý àâñàí áºë㺺. Ìîíãîë óëñûí òºð çàñàã íèéãìèéí ñàëáàðò õ¿í òºâòýé õºãæëèéí äýëõèé íèéòèéí ¿çýë áàðèìòëàëûã õºãæ¿¿ëýõèéã çîðèõûí õàìò èðãýí á¿ðò ÷ºëººòýé ñýòãýæ, ¿çýë áîäëîî ºðãºí èëýðõèéëýõ áîëîìæ îëãîëîî. Íèéãìèéí äààòãàëûí øèíý òîãòîëöîîã áèé áîëãîæ, ò¿¿íèé ýðõ ç¿éí ¿íäñèéã á¿ðä¿¿ëýâ. Ãýâ÷ àæèëã¿éäýë, ÿäóóðàë, òýíýìýë õ¿¿õýä çýðýã õ¿í àìûí íèéãìèéí àñóóäàë õóðöààð òàâèãäñààð áàéíà. Èéíõ¿¿ XX çóóíû ñ¿¿ë÷èéí ñ¿¿ë÷èéí ìº÷ëºãò ìîíãîë÷óóä õºãæëèéí øèíý ñîíãîëò õèéæ, èðýýä¿éãýý ººäðºãººð õàðæ, øèíý çóóíòàé çîëãîæ áàéíà. * * * Ìîíãîë óëñûí ò¿¿õèéí òàâàí áîòü çîõèîëûí Y áîòèéã äîð äóðäñàí çîõèîã÷èä òóóðâèñàí áîëíî. ¯¿íä: Îðøèë, ñóäàëãààíû òîéìûã äîêòîð, ïðîôåññîð Æ.Áîëäáààòàð, I á¿ëãèéã äîêòîð, ïðîôåññîð Ë.Æàìñðàí, II á¿ëãèéí § 1-èéã äîêòîð (Ph) Ñ.Èäøèííîðîâ, § 2-ûã Ñ.Èäøèííîðîâ, àêàäåìè÷ Ø.Áèðà, III á¿ëãèéã àêàäåìè÷ Á.Øèðýíäýâ, äîêòîð (Ph), äýä ïðîôåññîð Í.Õèøèãò, IY á¿ëãèéí § 1, 2-ûã äîêòîð (Ph), Î.Áàòñàéõàí, § 3, 4èéã äîêòîð (Ph), ïðîôåññîð Ç.Ëîíæèä, § 5-ûã äîêòîð, ïðîôåññîð Ì.Ñàíæäîðæ, ò¿¿õ÷ Ñ.Òóÿà, § 6-ã Ì.Ñàíæäîðæ, Y á¿ëãèéí §1-èéã àêàäåìè÷ Á.Ëõàìñ¿ðýí, § 2-ûã äîêòîð, ïðîôåññîð Æ.Áîëäáààòàð, § 3-ûã äîêòîð (Ph), äýä ïðîôåññîð Æ.Áîëä, YI á¿ëãèéí § 1-èéã Æ.Áîëäáààòàð, § 2-ûã Æ.Áîëäáààòàð, Æ.Áîëä, § 3-ûã äîêòîð (Ph), ïðîôåññîð Ç.Áààñàíæàâ, § 4èéã Æ.Áîëäáààòàð, YII á¿ëãèéã äîêòîð (Ph), äýä ïðîôåññîð ×.Äàøäàâàà, Ã.Öýðýíäîðæ, YIII á¿ëãèéí § 1-èéã äîêòîð Ã.×óëóóíáààòàð, äîêòîð (Ph), ïðîôåññîð Ñ.Îòãîíæàðãàë, § 2-ûã Ã.×óëóóíáààòàð íàð áè÷èæ, îí öàãèéí õýëõýýñ, ñóðâàëæ ñóäàëãààíû íîì çîõèîëûí æàãñààëòûã ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí, ìàãèñòð Ñ.×óëóóí, ýðäýì øèíæèëãýýíèé àæèëòàí Á.Áàòòºìºð íàð áýëòãýâ. Ìîíãîëûí ò¿¿õèéí Y áîòèéã õàìòðàí ýðõëýõ ¿¿ðýã õ¿ëýýæ, ñàéõü çîõèîëûí ¿çýë áàðèìòëàëûã áîëîâñðóóëàõàä îðîëöîæ áàéãààä, õÿíàí òîõèîëäóóëæ çàâäàëã¿é õàí õîðâîîãîîñ õàëüñàí àêàäåìè÷ Á. Øèðýíäýâ,

12

äîêòîð, ïðîôåññîð Ì. Ñàíæäîðæ íàðûíõàà ¿íýò ñóðãààë, ãýðýýñëýëèéã áèåë¿¿ëýõ ãýæ ÷àäàí ÿäàí îðîëäñîíîî óíøèã÷ Òàíàà º÷èæ áàéíà. À÷èò áàãø íàðûíõàà ñàíàæ, áîäîæ, ýðìýëçýæ òýì¿¿ëæ áàéñàíä á¿ðýí ä¿¿ðýí õ¿ðñýí ãýæ õýëýõã¿é áîëîâ÷, òýäíèéõýý ýðäìèéí ãýãýý, íîìûí íººëºãò ºäèé çýðýãòýé ÿâàà çîõèîã÷èä, ðåäàêòîð áèä ººðñäºäºº çàÿàñàí óõààíû öàð, õýìæýýãýýð õàðàìã¿é õ¿÷èí ç¿òãýñíýý õýëüþó. Áàãø äîð ìºðãºì ¿¿, íîì äîð ìºðãºì¿¿.

ÕÕ çóóíû Ìîíãîëûí ò¿¿õèéí ñóðâàëæ áè÷èã, ñóäàëãààíû çîõèîëûí òîéì. ÕÕ çóóíû Ìîíãîëûí ò¿¿õ íü ýýäðýý íóãà÷àà, ýðýë õàéãóóë, îëç ãàðçààð ä¿¿ðýí þì. Áèäíèé ìîíãîë÷óóä ýë ò¿¿õýýñýý ñóðãàìæ àâ÷, õ¿í òºðºëõòíèé íèéòëýã æàìûã òàíèí óõààðñààð óëèðàí îäñîí çóóíû ýëýëèéã

13

äààæ ãàð÷ áàéíà. Õî¸ð çóóí õàëàãäàí ñîëèãäîõûí çààã ¿åýñ ýðãýí õàðâàë ÕÕ çóóí áîë öàã õóãàöààíû õóâüä áèäíèé îéðõè ¿åèéí ò¿¿õ áºë㺺. Ìîíãîëûí ò¿¿õ÷èä ñàÿ óëèðàí îäñîí çóóíûõàà ò¿¿õèéã ñóäëàõ òàëààð ¿ëýìæ èõèéã õèéæýý. Ýíý ¿åèéí ò¿¿õ íü àðõèâûí ñóðâàëæ, áàðèìò ñýëòýýð èõýýõýí áàÿëàã þì. Òóõàéëæ õýëáýë, Ìîíãîë óëñûí ¯íäýñíèé Òºâ Àðõèâ, Ìîíãîë óëñûí çýâñýãò õ¿÷íèé òºâ àðõèâ, Ìîíãîë Àðäûí Õóâüñãàëò Íàìûí àðõèâ, Çàñãèéí ãàçðûí àðõèâ, Ãàäààä õàðèëöààíû àðõèâ, Òàãíóóëûí åðºíõèé ãàçðûí àðõèâ, àéìàã, îðîí íóòãèéí àðõèâóóäàä õàäãàëàãäàæ áóé ýõ ñóðâàëæ, áàðèìò ñýëò íü Ìîíãîë óëñûí îéðõ ò¿¿õèéí ãîë ñóðâàëæ áîëæ ºã÷ áàéíà. ÕÕ çóóíû 20-èîä îíû ýõ õ¿ðòýë Ìîíãîë óëñ òºâëºðñºí àðõèâã¿é áàéñàí ó÷èð òºðèéí äýýä òºâ áîëîí îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãóóä ººðñäèéíõºº áàðèìò áè÷ãèéã òóñ òóñäàà õàäãàëæ áàéâ. Õàðèí 1921 îíû õóâüñãàë ÿëñíààð àðäûí çàñãèéí ãàçàð àðõèâûí õýðãèéã øèíýýð áàéãóóëàãäñàí Ñóäàð áè÷ãèéí õ¿ðýýëýíä ýðõë¿¿ëæ, óëìààð Óëñûí àðõèâûí òºâ ãàçðûã áàéãóóëàí, ò¿¿íèé ìýäýëä óëñûí îëîí òºðëèéí àðõèâûí õýðãèéã ýðõë¿¿ëýõ áîëæýý. Àðõèâûí áàéãóóëëàãóóä óëàì äýëãýðýí õºãæèæ, äýýð äóðäñàí îëîí àðõèâóóä áîëæ ñàëáàðëàæýý. Ýäãýýð àðõèâóóäàä õàäãàëàãäàæ áàéãàà áîëîí óäàà äàðàà õýâëýí íèéòë¿¿ëñýí íîì, òîâõèìîë, ýìõòãýë¿¿äýä áóé 1911 îíû ¯íäýñíèé õóâüñãàë, ò¿¿íèé ¿ð ä¿íä òîãòñîí Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí áàðèìò áè÷ã¿¿ä, Áîãä õààíû àéëäâàð çàðëèã, Ìîíãîë óëñûí ¯íäñýí õóóëèóä, óëñûí Èõ, Áàãà õóðëûí áàðèìò áè÷ã¿¿ä, òºðºë á¿ðèéí õóóëü, õóóëü÷èëñàí àêòóóä, Àðäûí Èõ Õóðëûí ÷óóëãàíû áîëîí Àðäûí Èõ Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí øèéäâýð, òîãòîîë, õóóëü çàðëèãóóä, ÌÀÕÍ-ûí äºðâºí óäààãèéí ìºðèéí õºòºëáºð, ÌÀÕÍ-ûí èõ, Íàìûí Òºâ Õîðîîíû á¿ãä õóðëûí øèéäâýð, Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíû òîãòîîëóóä, óëñ àðäûí àæ àõóé ñî¸ëûã õºãæ¿¿ëýõ, óäàà äàðààãèéí òºëºâëºãººíèé óäèðäàìæóóä, Êîìèíòåðí, ÇÕÓ-òàé õàðèëöñàí áàðèìò áè÷ã¿¿ä, 90-ýýä îíä óëñ òºðèéí øèíý íàìóóäààñ ãàðãàñàí áàðèìò áè÷ã¿¿ä çýðýã íü ÕÕ çóóíû Ìîíãîë óëñûí àëáàí ¸ñíû ò¿¿õ áè÷èõ ¿íäñýí ñóðâàëæ íü áîëæ ºã÷ áàéíà. Õýâëýãäýí íèéòëýãäñýí ýõ ñóðâàëæ, áàðèìò áè÷ã¿¿äèéí òîìîîõîí ýìõòãýë¿¿äýýñ òîéìëîí äóðäâàë: “Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé 1911 îíû ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëºº, òóñãààð òîãòíîëûí òºëºº òýìöýë” áàðèìò áè÷ãèéí ýìõòãýë (1900-1911 îí), ÓÁ., 1982 îí (Õýâëýëä áýëòãýñýí À.Î÷èð, Ã.Ï¿ðâýý), “Ìîíãîëûí àâòîíîìèòûí ¿åèéí ñóðãóóëü” (1911-1920), ÓÁ., 1966. (Ýìõòãýñýí Ñ.Æèãìèäñ¿ðýí, Á.Áàëæèðãàðìàà), “ÁÍÌÀÓ-ûí Èõ, Áàãà õóðëûí òîãòîîë, ¯íäñýí õóóëü, òóíõàãóóä” ÓÁ., 1956, (Ýìõòãýñýí Ö.Íàñàíáàëæèð), “ÁÍÌÀÓ õºðºíãºòíèé áèø õºãæëèéí òºëºº òýìöýëä” Áàðèìò áè÷ã¿¿ä (19251940) ÓÁ., 1956. (Ýìõòãýñýí Ö.Íàñàíáàëæèð), “ÁÍÌÀÓ-ûí ¿íäñýí õóóëü, ò¿¿íä õîëáîãäîõ çàðèì àêòûí ýìõòãýë” (1921-1940) l äýâòýð, ÓÁ., 1972, “Ìîíãîëä àðäûí á¿ãä íàéðàìäàõ çàñàã òîãòîîí ÿâóóëñàí íü” Áàðèìò áè÷ã¿¿äèéí ýìõòãýë. (1921-1926) ÓÁ.,1970. (Ýìõòãýñýí Á. Áàëæèðãàðìàà), ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû äýðãýäýõ Íàìûí ò¿¿õèéí èíñòèòóòýýñ ýðõëýí õýâë¿¿ëñýí “ÌÀÕÍ-ûí ò¿¿õýíä õîëáîãäîõ áàðèìò áè÷ã¿¿ä” I, II, III äýâòýð, (ÓÁ., 1966, 1967, 1970), “ÌÀÕÍ-ûí èõ, áàãà áà ÒÕ-íû á¿ãä õóðëûí òîãòîîëóóä” I-III äýâòýð. (ÓÁ., 1956,1963), ÌÀÕÍ-ûí äýëãýðýíã¿é òàéëàí (YIII èõ õóðëààñ áóñàä), “1921 îíû àðäûí õóâüñãàëûí ò¿¿õýíä õîëáîãäîõ áàðèìò áè÷ã¿¿ä” (1917-1921) ÓÁ., 1957. (Ýìõòãýñýí ª.×èìýä), “ÌÀÕÍ àðäûí õóâüñãàëûí ÿëàëòûí òºëºº òýìöýëä” Áàðèìò áè÷ã¿¿ä. ÓÁ., 1971 (Ýìõòãýñýí

14

Ä.Äàø), “ÁÍÌÀÓ-ûí ãàäààä õàðèëöààíû áàðèìò áè÷ã¿¿äèéí ýìõòãýë”-èéã îëîí áîòèîð õýâëýñýí çýðãèéã þóíû ò¿ð¿¿íä íýðëýæ áîëîõ þì. Ìîíãîë óëñûí îéðõè ò¿¿õèéã ñóäëàõàä òîî á¿ðòãýëèéí ìàòåðèàë èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé ñóðâàëæ þì. Òóõàéëæ õýëáýë, óäàà äàðàà õýâëýãäýí ãàð÷ áóé ñòàòèñòèê òîî á¿ðòãýëèéí ýìõòãýë¿¿ä íýí ÷óõàë õýðýãë¿¿í áîëæ áàéíà. ÕÕ çóóíû ýõíèé ìº÷ëºãò õýâëýãäñýí “Øèíý òîëü”, “Íèéñëýë Õ¿ðýýíèé ñîíèí áè÷èã”, 1920 îíû ÕI ñàðä àíõíû íü äóãààð õýâëýãäñýí “Ìîíãîëûí ¿íýí”–ýýñ ýõ àâñàí “¯íýí” ñîíèí òýðã¿¿òýí õóâüñãàëò õýâëýë-îëîí àðâàí ñîíèí, ñýòã¿¿ë¿¿ä ýðèí öàãèéí îí äàðààëëûí áè÷èã áîëñíû õóâüä ºíãºðñºí çóóíû 90 îí õ¿ðòýëõ ¿åèéí Ìîíãîëûí îéðõ ¿åèéí ò¿¿õ ñóäëàëä íýãýí ç¿éëèéí ÷óõàë ñóðâàëæ áîëæ ºã÷ áàéíà. Ìîíãîëûí îéðõè ¿åèéí ò¿¿õ ñóäëàëä ¿íýò òóñ íýìýð áîëîõ ç¿éë áîë ò¿¿õýí ¿éë ÿâäàëä îðîëöîæ ÿâñàí àìüä ãýð÷èéí äóðòãàë, äóðñàìæóóä þì. Àðäûí íàì àíõ õýðõýí ¿¿ññýí, àðäûí æóðàìò öýðãèéã áàéãóóëæ, óëñ îðíûõîî òóñãààð òîãòíîëûã áàéëäàí àâñàí òóõàé òýð ¿åèéí ¿éë ÿâäàëä èäýâõòýé îðîëöîæ ÿâñàí õýñýã õ¿ì¿¿ñèéí äóðòãàëûã 1928 îíä õýâë¿¿ëæýý1. Ïàðòèçàí íàðûí äóðòãàëûã õýä õýäýí áîòü áîëãîí õýâë¿¿ëñýí áàéíà1. Ýäãýýð íü ÕÕ çóóíû ýõýí ¿åèéí Ìîíãîëûí ò¿¿õèéí ÷óõàë õýðýãë¿¿í áîëæ áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí, ÌÀÕÍ, àðäûí òºðèéã ¿íäýñëýí áàéãóóëàã÷äûí íýã Ä.Ñ¿õáààòàðûí òóõàé äóðòãàëûã õýä õýäýí óäàà õýâëýí ãàðãàñàí áàéíà 2. ̺í Ìîíãîëûí òºð, öýðãèéí òîìîîõîí ç¿òãýëòí¿¿ä äóðòãàë íîì, òîâõèìîë õýâë¿¿ëýõ áîëñîí íü ò¿¿õýí ¿éë ÿâäëûí ó÷èð õîëáîãäëûã òîäðóóëàõàä èõýýõýí òóñ äºõºì ¿ç¿¿ëæ áàéíà. Òóõàéëáàë, Ö.Äàìáàäîðæ, Æ.Ñàìáóó, Æ.Ëõàãâàñ¿ðýí, Á.Øèðýíäýâ, Ñ.Ëóâñàí, Ï.Î÷èðáàò çýðýã õ¿ì¿¿ñ äóðòãàë íîìîî õýâë¿¿ëæýý3. ̺í õóâüñãàëò òýìöëèéí àõìàä ç¿òãýëòýí, äàé÷èä, ÌÀÕÍ-ûí àõìàä àæèëòàí íàðûí äóðòãàëóóäûã óäàà äàðàà ýìõòãýí ãàðãàæ èðýâ4. Ýíä áàñ Ǻâëºëòèéí öýðãèéí íýðò ç¿òãýëòí¿¿äèéí á¿òýýëä Ìîíãîëûí òóõàé äóðñàí áè÷ñýíèéã äóðäàõã¿é ºíãºðºõ àðãàã¿é þì5. ̺í óëñ àðäûí àæ àõóéí óäèðäàõ ñàëáàðûí àæèëòàí çàðèì õ¿íèé äóðòãàë õýâëýãäñýí íü Ìîíãîëûí óëñûí àæ àõóé, ýäèéí çàñãèéí ò¿¿õèéã ñóäëàõàä çîõèõ íºõâºð áîëæ ºã÷ áàéíà. 1

ÌÀÕÍ-ûí ò¿¿õýíä õîëáîãäîë á¿õèé ç¿éë¿¿ä. ÓÁ.,1928 Ìîíãîë àðäûí æóðàìò öýðãèéí äóðòãàëóóä. I,II äýâòýð. ÓÁ., 1961. 1971. Ìîíãîë àðäûí æóðàìò öýðãèéí äóðòãàëóóä. ÓÁ., 1982. 1985. 1986. 2 Ñ¿õáààòàðûí òóõàé äóðòãàë, ÿðèàíóóä. (Ýìõòãýñýí Ö.Öýäýíæàâ) ÓÁ., 1945. Ñ¿õáààòàðûí òóõàé äóðòãàëóóä. (Ýìõòãýñýí Ã.Ï¿ðâýý,Ä.Äîëãîðñ¿ðýí) ÓÁ.,1965. Ǻâëºëòèéí àíä íºõºä Ä.Ñ¿õáààòàðûí òóõàé. ÓÁ., 1980 îí. Ñ¿õáààòàð: ýãýë õ¿ì¿¿í, õàëàìæèò íºõºð (Ýìõòãýñýí ×.Äàøäàâàà) ÓÁ., 1992. 3 Ö.Äàìáàäîðæ. Òîëáî íóóð. ÓÁ., 1928. Æ.Ñàìáóó. Àìüäðàëûí çàìíàëààñ. (Äóðòãàë I, II äýâòýð ÓÁ., 1965,1970), Æ.Ëõàãâàñ¿ðýí. Ñýòãýëä øèíãýñýí îí æèë¿¿ä. ÓÁ., 1984. Òóëàëäààíû îí æèë¿¿ä. ÓÁ. 1995 îí çýðýã, Á.Øèðýíäýâ. Äàëàéí äàâàëãààíààð. ÓÁ.,1993 Ñ.Ëóâñàí. Òóóëñàí çàì. ÓÁ.,1988. Ï.Î÷èðáàò. Òýíãýðèéí öàã. ÓÁ.,1996. 4 Ìîíãîë, Ǻâëºëòèéí àðìèéí àõìàä äàé÷äûí äóðòãàë. ÓÁ.,1969. Êîìèññàðóóäûí äóðòãàë. ÓÁ.,1971.Õàëõ ãîëûí áàéëäààíä îðîëöîã÷ àõìàä äàé÷äûí äóðòãàë. ÓÁ., 1970.1981. 1945 îíû äàéíä îðîëöîã÷äûí äóðòãàë. ÓÁ., 1975. (Ýìõòãýñýí È.Ï¿ðýâñ¿ðýí), Äàé÷èí àëäàð. Õóâüñãàëò òýìöëèéí àõìàä äàé÷äûí äóðòãàë. ÓÁ.,1985, Æ.Äàìäèí. ¯éìýýíèé æèë. ÓÁ., 1973, Ã.Ýðýíäîî. Òóóëñàí çàì. ÓÁ., 1971. Á.Äîðæ. Ýõ îðíû òºëºº öîõèëîõ ç¿ðõ. ÓÁ., 1981, Ë.Äàíäàð. Ãàë äºëºí äóíä. ÓÁ., 1989, ÌÀÕÍ-ûí àõìàä àæèëòàí, ãèø¿¿äèéí äóðòãàë. I-IY äýâòýð. ÓÁ., 1978, 1981, 1988, 1990 ã.ì, 5 Ã. Ê. Æóêîâ. Äóðòãàë, áîäîë.I-II áîòü. ÓÁ., 1977. È.À. Ïëèåâ. Ãîâü Õÿíãàíä òóëàëäñàí íü. ÓÁ., 1966, Êâàíòóíû àðìè ñºíºñºí íü. ÓÁ., 1970, È.È. Ôåäþíèíñêèé. Íà âîñòîêå. Ì., 1985, Í. Ñîðêèí. Àíõíû ýõëýë. ÓÁ., 1972. ã.ì 1

15

Äóðòãàë, äóðñàìæààñ ãàäíà íèéãýì, òºðèéí ç¿òãýëòí¿¿äèéí õýëñýí ¿ã, áè÷ñýí ºã¿¿ëë¿¿ä íü òóõàéí öàã ¿åèéí óëñ òºð-íèéãýì ýäèéí çàñãèéí çîðèëòûã òàéëáàðëàõûí çýðýãöýý ò¿¿õýí ¿éë ÿâäëûí òàëààð òýìäýãëýí, çàðèì àñóóäëààð ¿íýëãýý, ä¿ãíýëò, ãàðãàëãàà õèéñýí áàéäãààðàà ñóäàëãààíû íýí ÷óõàë ìàòåðèàë áîëäîã. Æàíæèí Ä.Ñ¿õáààòàðûí õýëñýí ¿ã, áè÷ñýí ºã¿¿ëýë, çàõèäàë áè÷èã çýðýã á¿òýýë íü õýìæýýãýýðýý áàãà áîëîâ÷ 1921 îíû õóâüñãàëûí ò¿¿õ ñóäëàëä óäèðäàìæ áîëîõîîð ìàòåðèàëóóä þì6. ̺í Õ. ×îéáàëñàíãèéí èëòãýë, õýëñýí ¿ã, áè÷ñýí ºã¿¿ëë¿¿ä íü 1921-1950èàä îíû ýõ õ¿ðòýëõ ò¿¿õèéí ñóäëàëä ÷óõàë õýðýãëýãäýõ¿¿í áºë㺺1. Ò¿¿í÷ëýí Ìîíãîëûí íàì, òºðèéí äýýä óäèðäëàãàä áàéñíû õóâüä Þ.Öýäýíáàë, Æ.Ñàìáóó, Æ.Áàòìºíõ, Ï. Î÷èðáàò, Í. Áàãàáàíäè íà𠺺ðñäèéíõºº èëòãýë, õýëñýí ¿ã, ºã¿¿ëë¿¿äèéí ýìõòãýëèéã õýâë¿¿ëñýí íü òóõàéí öàã ¿åèéí ò¿¿õèéí àñóóäëûã òîäîòãîõîä çîõèõ à÷ õîëáîãäîëòîé þì 2. Äýýð äóðäñàí ýõ ñóðâàëæóóä íü ÕÕ çóóíû Ìîíãîëûí ò¿¿õèéã áè÷èõ ñàí õºìðºãèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. Àëèâàà óëñ ¿íäýñòíèé íýãýí àäèë ìîíãîë÷óóä ÕÕ çóóí ãàðàíãóóò îéðõè ò¿¿õýý á¿òýýæ, ò¿¿õýý áè÷èæ, òýðëýæ èðñýí áèëýý. Õàðèí 1911 îíû ¿íäýñíèé õóâüñãàëä áýëòãýõ ¿åýñ ýõëýí òóñãààð òîãòíîëûí òºëºº ¿çýë ñàíàà ìîíãîëûí ò¿¿õ áè÷ëýãèéí ¿íäñýí àãóóëãà áîëæ, ò¿¿õèéí ñóäëàëä øèíý ¿åèéã íýýñýí þì. 1915-1919 îíä “Ìîíãîë óëñûí øàñòèð” õýìýýõ 11 äýâòýð çîõèîëûã õýñýã ò¿¿õ÷äýýð áè÷¿¿ëñýí íü Ìîíãîë óëñûí àëáàí ¸ñíû ò¿¿õ áè÷èõ îðîëäëîãî òºäèéã¿é, èðæ áóé çóóíûõàà ò¿¿õèéã òýðëýõ ýõëýë áàéñàí ãýæ ¿çýæ áîëíî. 1921 îíû õóâüñãàëûí äàðààõàí áàéãóóëàãäñàí Ñóäàð áè÷ãèéí õ¿ðýýëýíãèéí íýã ãîë ýðõëýõ àæèë íü ò¿¿õ ñóäëàë áàéñàí þì. 1924 îíä òóñ õ¿ðýýëýíãèéí äýðãýä ò¿¿õèéí êàáèíåòèéã øèíýýð áàéãóóëæýý. Ýõ ò¿¿õýý ñîíèðõîõ, ñóäëàõ ýðìýëçýë ºñ÷ áàéâ. ¯¿íèé íýã òîä èëðýë áîë 1911 îíû ¿íäýñíèé õóâüñãàëûí õýðýã ÿâäëûã íýëýýä òîäîðõîé ºã¿¿ëýýä, 1921 îíû ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí õóâüñãàëûí ÿëàëò, à÷ õîëáîãäëûã òýìäýãëýñýí “Ìîíãîë óëñûí àâòîíîìè õýìýýõ ººðòºº ýçýðõýí çàñàõ ýðõò çàñãèéí ¿åèéí ¿íýíõ¿¿ ÿâäàë, ÷óõàì áàéäàë, ÷óõàë ó÷ðûã òýìäýãëýñýí òîâ÷ ºã¿¿ëýë õýìýýõ ò¿¿õ áè÷èã” ãýäýã áýñðýãõýí çîõèîë þì3. 1926 îíä Äîòîîä ßàìíààñ Ìîíãîë óëñûí àëáàí ¸ñíû õóðààíãóé ò¿¿õ çîõèîõ àæëûã ýðõëýí õèéæ, ýë çîõèîëäîî Ìîíãîëûí îéðõè ò¿¿õèéí ýõíèé ¿éë ÿâäëóóäûã òîâ÷ òîéìëîí äóðäñàí áàéíà4. ¯¿íèé çýðýãöýý Ö.Äàìáàäîðæèéí “ÌÀÕÍ-ûí áàéäàë” õýìýýõ çîõèîë ãàðñàí íü ýðõ áàðèã÷ íàìûí ò¿¿õèéã áè÷ñýí àíõíû îðîëäëîãî áàéëàà. ̺í 1926 îíä àðäûí 6

Ä.Ñ¿õáààòàð. Áàðèìò áè÷ã¿¿ä. ÓÁ., 1943, Çàõèäàë áè÷ã¿¿ä ÓÁ., 1952, Ò¿¿õèéí áàðèìòóóäûí öîìîðëèã. ÓÁ., 1954, Ä.Ñ¿õáààòàðûí ¿éë àìüäðàëòàé õîëáîãäîõ áàðèìò ìàòåðèàëûí ýìõòãýë. ÓÁ., 1964, Ä.Ñ¿õáààòàð. Áàðèìò áè÷ã¿¿ä. ÓÁ., 1983 1 Õ.×îéáàëñàí. Èëòãýë áà ºã¿¿ëë¿¿ä. I-IY áîòü. ÓÁ., 1951, 1953. 2 Þ.Öýäýíáàë. Èëòãýë, ºã¿¿ëýë, õýëñýí ¿ã. I-YI áîòü. ÓÁ, 1966. 1967, 1968, 1971, 1976, 1984, Æ.Ñàìáóó. Èëòãýë ºã¿¿ëýë, õýëñýí ¿ã, ÓÁ, 1978. Æ.Áàòìºíõ. Èëòãýë, ºã¿¿ëýë, õýëñýí ¿ã. ÓÁ, 1986. Ï.Î÷èðáàò. Àëäàæ áîëîõã¿é àãøèí (õýëñýí ¿ã, èëãýýëò, èëòãýë, ÿðèëöëàãà, ëåêö) ÓÁ., 1997, Í.Áàãàáàíäè. Åðºíõèéëºã÷: øèíý çóóíû ºìíºõ áîäîìæ, ñàíàìæ.. (õýëñýí ¿ãèéí ò¿¿âýð. 1997 îíû YI ñàðààñ 1998 îíû II ñàð) ÓÁ., 1998, Åðºíõèéëºã÷: øèíý çóóíû ºìíºõ áîäëîãî, çîðèëò. ÓÁ., 1998. (õýëñýí ¿ãèéí ò¿¿âýð), Åðºíõèéëºã÷èéí áîäëîãî, ñýòãýë. ÓÁ., 2000. 3 Óã çîõèîëûã Ø.Íàöàãäîðæ 1960 îíä õýâë¿¿ëýõäýý ¿çýë ñóðòëûí õÿíàëòààñ áîëæ áàãà ñàãà õàññàí áàéíà. Õàðèí Î.Áàòñàéõàí 1992 îíä äàõèí õýâë¿¿ëýõäýý á¿òýí ýõýýð íü áóóëãàñàí. Îäîîãîîð çîõèîã÷ íü á¿ðýí òîãòîîãäîîã¿é. 4 Ìîíãîë Àðä Óëñûí çàñàã òºðèéí áàéäàë õýðõýí óëàìæèëñàí ÿâäëûã òàéëáàðëàñàí áè÷èã. ÓÁ., 1926.

16

õóâüñãàëûí 5 æèëèéí îéä çîðèóëàí æèæèã òîâõèìëóóä ãàðãàõäàà Ìîíãîëûí îéðõè ¿åèéí ò¿¿õèéí àñóóäëóóäûã õºíäæýý1. ÕÕ çóóíû ýõíèé ìº÷ëºãèéí ò¿¿õèéã òóõàéí ¿åäýý õàìãèéí ÷àíñààòàé òóóðâèñàí ò¿¿õ÷ áîë Ìàãñàðæàâ õóðö þì. Ò¿¿íèé 1925-1927 îíä òóóðâèñàí “Ìîíãîë óëñûí øèíý ò¿¿õ” áîë ÕÕ çóóíû Ìîíãîë óëñûí ò¿¿õèéã íèëýýä áîäèòîé áîëîâñðóóëàõ àíõíû ýõëýëèéã òàâüñàí òºäèéã¿é, ýä¿ãýý àðõèâûí ñàí õºìðºãººñ îëäîõóéÿà áýðõ áîëñîí áàðèìò áè÷ã¿¿äèéã óã ýõýýð íü õàâñàðãàñíûõàà õóâüä ñóðâàëæèéí à÷ õîëáîãäîëòîé á¿òýýë þì2. 1930-ààä îíîîñ ìîíãîëûí îéðõè ¿åèéí ò¿¿õèéí òóõàéä ñóäàëãààíû øèíæ èë¿¿ òîäðîõûí çýðýãöýý ìàðêñèñò-ëåíèíèñò àðãà ç¿éí çàð÷èìä òóëãóóðëàí, ò¿¿õèéã ôîðìàöèéí îíîë, àíãè÷èðõàõ áàéð ñóóðèíààñ áè÷èõ õàíäëàãà äàâàìãàéëæ ýõýëæýý. Òóõàéëáàë, ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ÷èã øóãàì áàðèìòëàã÷äûã “áàðóóíòàí” õýìýýí áààëàõ, Ìîíãîëä ÿàðàâ÷ëàí ñîöèàëèçì áàéãóóëàõ Êîìèíòåðíèé òóðøèëò, ç¿¿íèé áàëìàä ÿâóóëëàãûã çºâòãºõ ÷èãëýë á¿õèé íîì, ºã¿¿ëë¿¿ä ãàð÷ýý3. Ýíý ¿åä àðäûí õóâüñãàëò öýðãèéí ò¿¿õèéã ñóäëàõ òàëààð çàðèì àõèö ãàðñàí áàéíà. 1930-ààä îíû ýõýýð Ìîíãîëûí ýðòíýýñ àâààä àðäûí õóâüñãàëûí ¿åèéí ò¿¿õèéã áè÷èõ òóñãàé êîìèññ áàéãóóëæ, Ìîíãîëûí ò¿¿õèéí 4 áîòü çîõèîë ãàðñíû õî¸ð äýâòýð íü 1934 îíä Õ. ×îéáàëñàí, Ä.Ëîñîë, Ã.Äýìèä íàðûí áè÷ñýí “Ìîíãîë àðäûí ¿íäýñíèé õóâüñãàëûí àíõ ¿¿ñýæ áàéãóóëàãäñàí òîâ÷ ò¿¿õ” õýìýýõ á¿òýýë þì. Ýë çîõèîë íü óã ò¿¿õèéã ãàð áèå îðîëöîí á¿òýýëöñýí õ¿ì¿¿ñ ººðñ人 õóâüñãàëûí ò¿¿õò ÿâäëûã íýãòãýí íýãýí á¿õýëëýã áîëãîõ, çàðèì íýã ä¿ãíýëò, ¿íýëãýý ºãñíèéõºº õóâüä ñóäàëãààíû øèíæòýé, ò¿¿í÷ëýí àðõèâ, õýâëýë ìýäýýëëýýñ îëäîõîî áîëüñîí îëîí ÷óõàë ýõ áàðèìò áè÷ã¿¿äèéã àøèãëàñíààðàà ñóðâàëæèéí øèíæòýé äóðñàìæ ò¿¿õèéí á¿òýýë áîëñîí þì4. Ò¿¿í÷ëýí Ìîíãîëûí ò¿¿õèéí äýýðõ öóâðàë á¿òýýëèéí íýã íü Ìîíãîë óëñûí (1911-1919) Äîòîîä ßàìàíä àëáà õàøèæ ÿâñàí Ë.Äýíäýâèéí 1934 îíä áè÷ñýí “Ìîíãîëûí òîâ÷ ò¿¿õ” áºë㺺. Òýðáýýð ýíý á¿òýýëäýý 1911 îíû ¿íäýñíèé õóâüñãàëûí ä¿íä òîãòñîí Ìîíãîë óëñûí ò¿¿õèéã õóðààíãóéëàí áè÷æýý. Çîõèîã÷ óã ¿éë ÿâäàëä áèå÷ëýí îðîëöîæ ÿâñàí àìüä ãýð÷, õÿíóóð íÿãò õ¿í áàéñàí òóë ýë ò¿¿õèéã çîõèîõäîî ¿íäñýí õýðýãëýãäýõ¿¿íýý áóçãàé îíîæ, ÕÕ çóóíû ýõíèé ¿åèéí ìîíãîëûí ò¿¿õèéí ãîë ¿éë ÿâäëóóäûã òîäîðõîéëîí ãàðãàñàí ÷àìáàé á¿òýýë òóóðâèñàí áàéíà1. ̺í ýíý ¿åä ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí õóâüñãàëûí ºðíºë, øèíý ýðãýëòèéí áîäëîãûí ÿâö, ¿ð ä¿í, àðäûí õóâüñãàëò öýðãèéí õºãæèë, õóóëü öààçíû ò¿¿õèéí òàëààð çàðèì íýã òîâõèìîë, ºã¿¿ëýë ãàðñàí áàéíà2. 1

Óëààí îòîð÷. ÌÀÕÍ-ûí áàéäàë. ÓÁ.,1926, Óóëûí ºâãºí. Ìîíãîë ãàçàð áîøãûã õàëàõ ÿâäëûí òóëãóóð áîñãîñíû òîâ÷ ò¿¿õ. ÓÁ., 1926. Îéäîâ, Öýöýíáèëýãò. ÌÕÇÝ-èéí ò¿¿õýíä õîëáîãäîõ ç¿éë¿¿ä. ÓÁ., 1926. ã.ì 2 Í. Ìàãñàðæàâ. Ìîíãîë óëñûí øèíý ò¿¿õ. ÓÁ., 1994. Ýë çîõèîë ãàð áè÷ìýëýýðýý 3 õóâü, íýã íü Îðîñûí Õîëáîîíû Óëñàä, õî¸ð íü Ìîíãîëä õàäãàëàãäàæ áàéñíûã Î.Áàòñàéõàí, Ç.Ëîíæèä íàð êèðèëë áè÷èãò áóóëãàí 1994 îíä õýâë¿¿ëæýý. 3 Íàìûí IÕ æèëèéí îé, 10 æèëèéí óãòëàãà. ÓÁ., 1930. ª.Áàäðàõ. Íàìààñ áàðóóíû Ẻðºíõèé÷¿¿äòýé òýìöñýí àìæèëòòàé èõ òýìöëèéí òóðøëàãà. I, II äýâòýð. ÓÁ., 1932. ×ó. Áîëäáààòàð, Íà. Ñ¿õáààòàð íàð óã çîõèîëûã êèðèëëä áóóëãàí. 2001 îíä õýâë¿¿ëñýí. 4 Õ.×îéáàëñàí, Ä.Ëîñîë, Ã.Äýìèä. Ìîíãîë àðäûí ¿íäýñíèé õóâüñãàëûí àíõ ¿¿ñýæ áàéãóóëàãäñàí òîâ÷ ò¿¿õ. ÓÁ., 1934. Õî¸ðäàõü õýâëýëèéã íàìûí ò¿¿õèéí èíñòèòóòýýñ ýðõëýí 1979 îíä ãàðãàñàí. ̺í ýíýõ¿¿ çîõèîëä 1939 îíä çàðèì çàñâàð õèéæ, Õ.×îéáàëñàíãèéí íýðýýð õýâë¿¿ëñýí íü ãàäààäàä Îðîñ, Ãåðìàí, Õÿòàä õýëýýð õýâëýãäæýý. 1 Ë.Äýíäýâ. Ìîíãîëûí òîâ÷ ò¿¿õ. ÓÁ., 1934. 2 “Ìàíàé óëñ”. (ÁÍÌÀÓ-ûí 12 æèëèéí îéí áàÿðûí òºâ êîìèññîîñ õýâëýí íèéòëýâ.) I. II äýâòýð. ÓÁ., 1933, Õ. ×îéáàëñàí. Àðäûí ¿íäýñíèé õóâüñãàëò öýðãèéí àóãàà õºãæëèéí òîâ÷

17

1940 îí ãýõýä ò¿¿õèéí øèíæëýõ óõààíûã èõ, äýýä ñóðãóóëèéí õºòºëáºðººð á¿ðýí ñóäàëñàí ò¿¿õ÷èä òºðººã¿é áàéñàí áîëîâ÷, Øèíæëýõ óõààíû õ¿ðýýëýíãèéí ò¿¿õèéí òàñãèéí àæèëòíóóä íýëýýä ìýðãýøèõ òºëâèéã îëæ, íàì, òºðèéí ç¿òãýëòýí, ò¿¿õ ñóäëàà÷äûí îéðõ ¿åèéí ò¿¿õèéí òàëààð íýëýýä á¿òýýë òóóðâèí, Ìîíãîëûí ò¿¿õ ñóäëàë ºðãºæèí ã¿íçãèéð÷ýý. ÁÍÌÀÓ-ûí õóâüä 30-ààä îíû ñ¿¿ë÷, 40-ººä îíû ýõíèé õàãàñò äàéíû õ¿íä ¿å, áýðõøýýë òîõèîëäñîí òóë ò¿¿õ ñóäëàëûí ãîë ÷èãëýë íü àðä îëîí, ÿëàíãóÿà ºñâºð çàëóó ¿åèéã ýõ îðîí÷, èíòåðíàöèîíàë÷ ¿çëýýð õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí çîõèîë á¿òýýë òóóðâèõàä ÷èãëýãäæýý. Òîäîðõîé õýëáýë, òºð, öýðãèéí ç¿òãýëòíèé íàìòàð ñóäëàëä îíöãîé àíõààðñàí áàéíà 3. Ò¿¿íýýñ ãàäíà äàéíû æèë¿¿äýä Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé òóñãààð òîãòíîëûí òºëºº òýìöýë, àðäûí õóâüñãàëò öýðãèéí ò¿¿õèéí àñóóäëààð áýñðýã çîõèîëóóä ãàð÷ýý4. ̺í àðäûí õóâüñãàëûí èõ òýãø, òýãø îéíóóäààð ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õýí õºãæëèéã õàðóóëñàí òóñãàé ýìõòãýë¿¿ä ãàðãàæ áàéñàí íü ÕÕ çóóíû Ìîíãîëûí ò¿¿õ ñóäëàëä çîõèõ õóâü íýìýð îðóóëæ áàéâ. 1947 îíä ÌÓÈÑ-ä ò¿¿õèéí ñàëáàðûã íýýñíýýð äîòîîääîî, äýýä áîëîâñðîëòîé ìýðãýæñýí ò¿¿õ÷ áýëòãýæ ýõýëñíèé çýðýãöýý ÇÕÓ-ä ò¿¿õèéí ìýðãýæëýýð îþóòàí, àñïèðàíò ñóðàëöóóëàõ áîëñîí áàéíà. Óëìààð ò¿¿õ÷èä ýðäìèéí çýðýã õàìãààëæ ýõëýí, ¿íäýñíèé ò¿¿õ÷äèéí øèíý ¿å ºñºí áîéææýý. 1954 îíä Ìîíãîë, Ǻâëºëòèéí ýðäýìòýä õàìòðàí “ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õ” íýãýí áîòü çîõèîë íèéòë¿¿ëñýí íü òóõàéí ¿åèéí ò¿¿õ ñóäëàëûí òîì îëîëò áàéëàà1. Ýë çîõèîë íü öàã õóãàöààíû õóâüä Ìîíãîë óëñûí á¿ðýí ò¿¿õ, ò¿¿íèé äîòîð õóâüñãàëûí ¿åèéí ò¿¿õèéã íü íèéòýä íü õàìðóóëæ, ìàðêñèñòëåíèíèñò àðãà ç¿éã áàðèìòëàí áè÷ñýí àíõíû äîðâèòîé á¿òýýë þì. 1950-60 îíîîñ ýõëýí ìýðãýæëèéí ò¿¿õ ñóäëàà÷ ýðäýìòäèéí ýãíýý ºðãºæèæ, 1961 îíä Øèíæëýõ Óõààíû Àêàäåìè áàéãóóëàãäàõàä ºìíº íü áàéñàí ò¿¿õ-ýäèéí çàñàã ñóäëàëûí ãàçàð Ò¿¿õèéí õ¿ðýýëýí áîëæ ºðãºææýý. Áàñ 1955 îíä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû äýðãýäýõ Íàìûí ò¿¿õèéí èíñòèòóòèéã áàéãóóëñíààð ýðõ áàðèã÷ íàìûí ò¿¿õèéã èðãýíèé ò¿¿õòýé õîñëîí ñóäëàõ áîëæýý. ×èíãýýä òóñ èíñòèòóò ÌÀÕÍ-ûí ò¿¿õèéã áè÷èõ àæëûã ýõýëæýý. Ýë çîõèîëûí ýõíèé õóâèëáàðûã àêàäåìè÷ Ä.Òºìºð-Î÷èðûí óäèðäëàãààð áîëîâñðóóëàõäàà õóâüñãàëò íóóö á¿ëã¿¿äèéí ¿¿ñýë, ÌÀÍ-ûí øèíæ ÷àíàð, “áàðóóíòàí” ãýã÷äèéí áîäëîãî ¿éë àæèëëàãààíû òóõàé çýðýã àñóóäëûã íèëýýä áîäèòîé ä¿ãíýõèéã îðîëäñîí áàéíà. Ãýâ÷ Ä. Òºìºð-Î÷èðûã áóðóóòãàñàí íýã òîì øàëòãààí íü óã àñóóäàë áîëæ, ýë ò¿¿õèéí çîõèîëûã äàõèí øèíý÷ëýí áîëîâñðóóëñíààð 1967 îíä “ÌÀÕÍ-ûí òîâ÷ ò¿¿õ” íýðòýéãýýð õýâë¿¿ëñýí áàéíà2. Ýë ò¿¿õ íü ÌÀÕÍ-ûí ¿¿ñ÷ áàéãóóëàãäñàí

çàì. ÓÁ., 1935, Ìîíãîëûí ýðò , ýä¿ãýýãèéí õóóëü öààçûí ò¿¿õèéí ñýäýâ, äýâòýð. (Ø¿¿õ ßâäëûí 10 æèëèéí îéä çîðèóëæ áàÿðûí êîìèññîîñ õýâëýí ãàðãàâ) ÓÁ., 1935. 3 Ø.Íàöàãäîðæ. Ñ¿õáààòàðûí íàìòàð. ÓÁ., 1943.Õ.×îéáàëñàí. Àðäûí Õàòàíáààòàð Ìàãñàðæàâ. ÓÁ.1942, Ö. Öýäýíæàâ. Ïàðòèçàí Õàñáààòàð. ÓÁ., 1942, Ã.Íàâààííàìæèë. ×îéáàëñàíãèéí áàãà íàñ. ÓÁ., 1942, Äàéñíû àð òàëä íýâòýðñýí íü ÓÁ., 1944, Æàíæèí ×îéáàëñàí áàðóóí çàìûí áàéëäààíä. ÓÁ., 1945, Çîðèãò áààòàð Òîãòîõ. ÓÁ., 1946. 4 Ë.Ä¿ãýðñ¿ðýí. Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé òóñãààð òîãòíîëûí òºëºº òýìöýë. 1943. 2 äàõü óäààãàà 1945 îíä õýâëýãäñýí. Ë. Òîéâ. Õóâüñãàëò öýðãèéí 25 æèë. ÓÁ., 1946. Äîòîîä ßâäëûí ßàìíû õÿçãààðûí öýðãèéí õºãæèëò, òýìöëèéí ò¿¿õò ÿâäëóóä. ÓÁ., 1946. 1 ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õ. ÓÁ., 1954. Óã çîõèîëûã íýìæ çàñâàðëàí1966,1984 îíä òóñ òóñ õýâë¿¿ëñýí áàéíà. 2 Ìîíãîë Àðäûí Õóâüñãàëò Íàìûí òîâ÷ ò¿¿õ. ÓÁ., 1967. (Î÷åðêè èñòîðèè ÌÍÐÏ õýìýýõ íýðòýéãýýð îðîñîîð îð÷óóëæ, Ìîñêâàä 1971 îíä õýâë¿¿ëñýí)

18

¿åýñ 1966 îí õ¿ðòýëõ ò¿¿õýí çàìíàëûã ìàðêñèñò îíîë- àðãà ç¿éí ¿¿äíýýñ íýãòãýí ä¿ãíýñýí óëñ òºðèéí ò¿¿õèéí á¿òýýë þì. Ìîíãîëûí ò¿¿õèéí øèíæëýõ óõààíû òîìîîõîí îëîëò áîë 1960-ààä îíû ñ¿¿ë÷ýýð “ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õ“–èéí ãóðâàí áîòü çîõèîëûã áè÷èæ íèéòë¿¿ëñýí ÿâäàë þì. Ýäãýýðýýñ II áîòèéí ñ¿¿ë÷èéí õýñýã, III áîòü á¿õýëäýý ÕÕ çóóíû Ìîíãîëûí ò¿¿õèéã íýãòãýí ä¿ãíýõýä ÷èãëýãäæýý3. Ãóðàìñàí çîõèîëûí II áîòèéí äýä õýñýã á¿õýëäýý ÕÕ çóóíû ýõýí ¿åèéí áàéäëûã, 1911 îíû ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺í, ò¿¿íèé ¿ð ä¿íä ìîíãîë÷óóä òóñãààð òîãòíîëîî äàõèí ñýðãýýñýí àñóóäàëä çîðèóëàãäñàí áàéíà. Õàðèí III áîòèä 1921 îíû õóâüñãàëûí æèë¿¿äýä õèéñýí á¿òýýñíýý öýâýð ìàðêñèñò àðãà ç¿éí ¿¿äíýýñ ä¿ãíýæýý. Èéì ó÷ðààñ ýä¿ãýýãèéí ºíäºðëºãººñ ýðãýí õàðàõ ç¿éë áàãàã¿é áèé. 1950-ààä îíîîñ 1990 îí õ¿ðòýë Ìîíãîëûí îéðõ ¿åèéí ò¿¿õèéí àñóóäëààð îëîí àðâàí õàìòûí áîëîí áèå äààñàí íýãýí ñýäýâò çîõèîë ãàðñàí íü Ìîíãîëûí ò¿¿õèéí øèíæëýõ óõààíû õºãæëèéí òîì îëîëò áàéâ. Ýäãýýð á¿òýýë¿¿ä íü óëñ òºð, ýäèéí çàñàã, íèéãýì ñî¸ë, ¿çýë ñóðòàë, öýðýã, ãàäààä õàðèëöààíû ò¿¿õèéí ºðãºí öàð õ¿ðýýòýé àñóóäëûã õàìàð÷, àãóóëãûí õóâüä ÁÍÌÀÓ-ûí êàïèòàëèñò áóñ õºãæëèéí çàìûí ò¿¿õýí òóðøëàãûã ÿìàð íýã õýìæýýãýýð ä¿ãíýõýä ÷èãëýæ áàéâ. Ýíý ¿åèéí óëñ òºðèéí ò¿¿õ áè÷ëýã íü ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé òºëºº òýìöýë, óëñ òºðèéí íàì, á¿ëýãëýëèéí ¿¿ñýë, áýõæèëò, õóâüñãàëûí ºðíºë, õºãæèë, ýë õýðýãò óëñ òºðèéí ç¿òãýëòí¿¿äèéí ã¿éöýòãýñýí ¿¿ðãèéã íýýí õàðóóëàõûã þóíû ò¿ð¿¿íä ÷óõàë÷èëæ áàéâ. Ýíý òóõàéä Ø. Íàöàãäîðæ1, Á.Øèðýíäýâ2, Ë.Áàò-Î÷èð3, Ö.Ïóíöàãíîðîâ4, Ä.Äàø5, Ëó. Áàò-Î÷èð6, Á.Ñóìúÿà7, Ã.Ëõàìñ¿ðýí8 Ñ, È÷èííîðîâ9, Õ. Ìàãñàðæàâ10, Ë.Ñàíæàà11, Ö.Ñ¿ðýíõîðëîî12, Î.Ï¿ðýâ13, Í.Õèøèãò14 íàðûí á¿òýýë ãîëëîæ èðýâ. Ìîíãîëûí íèéãìèéí óëñ òºðèéí ñèñòåìèéí õºãæèë, ò¿¿íä ÌÀÕÍ-ûí óäèðäàõ ðîëü, õºãæëèéí ÿíç á¿ðèéí øàòàíä òºðèéí ã¿éöýòãýñýí ¿¿ðýã, 3

Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ìîíãîë Àðä Óëñûí ò¿¿õ. Ãóðâàí áîòü. Òýðã¿¿í áîòü. (Íýí ýðòíýýñ –ÕYII çóóí). Äýä áîòü. (1604-1917). Ãóòãààð áîòü. (îéðõè ¿å) ÓÁ.,1969. 1 Ø.Íàöàãäîðæ. Àð ìîíãîëä ãàðñàí àðäûí õºäºë㺺í. ÓÁ., 1956. 2 Á.Øèðýíäýâ. Íàðîäíàÿ ðåâîëþöèÿ â Ìîíãîëèè è îáðàçîâàíèå ÌÍÐ. Ì.1956, Ìîíãîëèÿ íà ðóáåæå ÕIÕ-ÕÕ âåêîâ. ÓÁ.,1965.Ìîíãîë àðäûí õóâüñãàëûí ò¿¿õ. ÓÁ., 1969. Ýë á¿òýýëýý 1999 îíä øèíý÷ëýí çàñâàðëàæ õýâë¿¿ëñýí. Ëåíèí áà Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí. ÓÁ.,1970. Õè÷ýýíã¿é ñàéä Öýðýíäîðæ (1868-1928). ÓÁ., 1965. Àðäûí Õàòàíáààòàð Ìàãñàðæàâûí íàìòàð. ÓÁ., 1978. 3 Ë.Áàò-Î÷èð, Ä.Äàøæàìö. Äàìäèíèé Ñ¿õáààòàð. (ÓÁ., 1973), ÌÀÕÍ ôàøèçì, ìèëèòàðèçìèéí ýñðýã òýìöýëä àðä ò¿ìíýý çîõèîí áàéãóóëñàí íü. (1941-1945) ÓÁ., 1985. 4 Ö.Ïóíöàãíîðîâ. Ìîíãîëûí àâòîíîìèò ¿åèéí ò¿¿õ. ÓÁ., 1955. 5 Ä.Äàø. Àðäûí õóâüñãàëûí ìàíëàé õ¿÷èí. ÓÁ., 1972. Àðäûí õóâüñãàëûí öóóðàé. ÓÁ., 1983. Îêòÿáðèéí ñîöèàëèñò èõ õóâüñãàë Ìîíãîëä íºëººëñºí íü. ÓÁ., 1987. ÁÍÌÀÓ-ûã òóíõàãëàñàí ò¿¿õýýñ. ÓÁ.,1984.ÌÀÕÍ-ûí ºñºëòèéí íèéãìèéí áààç ÓÁ.,1982 6 Ëó.Áàò-Î÷èð. Ìîíãîë îðîíä àðä àíãèéí õóâüñãàëò íàì ¿¿ñýí áàéãóóëàãäñàí àñóóäàë. ÓÁ.,1977. 7 Á.Ñóìúÿà. Â.È.Ëåíèí-Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé èõ áàãø, äîòíû íºõºð. ÓÁ.,1970 8 Ã.Ëõàìñ¿ðýí. Àðäûí õóâüñãàëûí ¿å äýõ ÌÀÕÍ-ûí ñòðàòåãè, òàêòèêèéí çàðèì àñóóäàë. ÓÁ., 1977 9 Ñ.È÷èííîðîâ. “Ìîíãîë Àðäûí Íàì” ãýäýã õóâüñãàëò áàéãóóëëàãà.. ÓÁ., 1973 10 Õ. Ìàãñàðæàâ. ÌÀÕÍ îëîí ò¿ìíèéã õàìðàí ºðãºæèæ áýõæñýí íü. (1921-1924) ÓÁ., 1979 11 Ë.Ñàíæàà. ÌÀÕÍ-ûí ïðîãðàììóóäûí òóõàé. ÓÁ.,1967. 12 Ö.Ñ¿ðýíõîðëîî. ÌÀÕÍ-ûí àíõíû ìºðèéí õºòºëáºð. 13 Î.Ï¿ðýâ. Ä.Ñ¿õáààòàðûí ¿éë àìüäðàëä õîëáîãäîõ íóòãààð. ÓÁ., 1979. 14 Í. Õèøèãò. 1921 îíû õóâüñãàë áà Àðäûí Æóðàìò Öýðýã. ÓÁ. 2001.

19

õóóëü òîãòîîõ ¿éë àæèëëàãààíû àñóóäàë áîë óëñ òºðèéí ò¿¿õ ñóäëàëûí áàñ íýã òîì ÷èãëýë áîëæ áàéâ. Ýíý ÷èãëýëýýð “Ñîöèàëèñò áàéãóóëàëòûí ºíººãèéí øàòàí äàõü ÌÀÕÍ-ûí óäèðäàõ ðîëü” (ÓÁ., 1985) õàìòûí á¿òýýë, Á.Ëèãäýí15, Æ.Áîëäáààòàð16, Ì.Ñàíæäîðæ1, Ñ.Æàëàí-Ààæàâ2, Ö Áàëõààæàâ3, Ä Ñàíãèäàíçàí4, Á.Ñîäîâñ¿ðýí5, Ö.Ñîíîìäàãâà6, Á.Ï¿ðýâ7, È.Äàøíÿì8 íàðûí íýãýí ñýäýâò çîõèîë ãàð÷ýý. Ìàíàé ò¿¿õ÷, ýäèéí çàñàã÷èä òóñ óëñûí àæ àõóéí ãîë ñàëáàð áîëîõ õºäºº àæ àõóé äàõü íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí ººð÷ëºëò, íàì, òºðèéí áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààã ò¿¿õ÷ëýí ä¿ãíýñýí îëîí àðâàí íîì, çîõèîë áè÷ñýí áàéíà. Çàðèì òîìîîõíîîñ äóðäâàë, “ÁÍÌÀÓ-ûí ñîöèàëèñò õºäºº àæ àõóéí ò¿¿õèéí çàðèì àñóóäàë” (ÓÁ.,1976), “ÌÀÕÍ áîë õºäºº àæ àõóéí ñîöèàëèñò ººð÷ëºëòèéã óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëàã÷ õ¿÷ ìºí” (ÓÁ.,1982), “ÁÍÌÀÓ-ä õºäºº àæ àõóéã ñîöèàëèñò ¸ñîîð õîðøîîëñîí íü: òóðøëàãà, ñóðãàìæ, õýòèéí òºëºâ (ÓÁ., 1983) õàìòûí á¿òýýë, Í.Æàãâàðàë9, Ñ.Æàäàìáàà9, Ë.Áàò-Î÷èð10, Í.Äàíãààñ¿ðýí11, Ö.Ñàíæààñ¿ðýí12, Ä.Ò¿ìýíæàðãàë, 13 ß.Öýãìýä íàðûí á¿òýýë¿¿äèéã íýðëýæ áîëíî. Ò¿¿í÷ëýí óëñ îðíû àæ àõóé, ýäèéí çàñàã, õîò áàéãóóëàëò, àæ ¿éëäâýð, òýýâýð, õóäàëäàà, ñàíõ¿¿ çýýë, àëáàí òàòâàðûí ò¿¿õýí õºãæëèéí àñóóäëûã ÷ òóõàéí íèéãìèéí òîãòîëöîîíû õ¿ðýýíä ñóäàëæýý. Çàðèìûã òîäðóóëáàë, “ÁÍÌÀÓ-ûí àðäûí àæ àõóéí á¿òýö” (ÓÁ., 1978), “ÁÍÌÀÓ ñîöèàëèñò ýäèéí çàñãèéí èíòåãðàöèéí ñèñòåìä”

15

Á.Ëèãäýí. ÌÀÕÍ áîë ñîöèàëèñò íèéãìèéí óëñ òºðèéí ñèñòåìèéí óäèðäàõ õ¿÷ ìºí. ÓÁ., 1978. 16 Æ.Áîëäáààòàð. Ñîöèàëèñò áàéãóóëàëòàíä ÌÀÕÍ-ûí óäèðäàõ ðîëü ºñºí íýìýãäýæ áàéãàà íü. ÓÁ., 1982 ÌÀÕÍ-ûí ¿éë àæèëëàãààíä íàìûí èõ õóðàë, Òºâ Õîðîîíû Á¿ãä õóðëóóäûí ðîëü. ÓÁ., 1985. (Ä.Ìÿãìàðòàé õàìò) 1 Ì.Ñàíæäîðæ. Àðäûí òºðèéí ò¿¿õ. ÓÁ., 1974. 2 Ñ.Æàëàí-Ààæàâ. Àðäûí õóâüñãàëò òºðèéí õóóëü òîãòîîõ ¿éë àæèëëàãààíû ¿íäñýí ÷èãëýë. ÓÁ., 1967. 3 Ö. Áàëõààæàâ. Òºðèéí òóõàé àñóóäàë áà àðäûí òºðèéí õóâüñãàëò ¿éë àæèëëàãàà. ÓÁ., 1966. 4 Ä. Ñàíãèäàíçàí. Õóâüñãàëò àðä÷èëñàí øàòàí äàõü àðäûí òºðèéí ¿¿ðã¿¿ä. ÓÁ., 1974. 5 Á.Ñîäîâñ¿ðýí. Õóâüñãàëûí ºìíºõ Ìîíãîëûí òºð áà õóóëü öààç. (1911-1921) ÓÁ., 1988. ÁÍÌÀÓ-ûí ýð¿¿ãèéí õóóëü, òîãòîîìæèéí ººð÷ëºëò. ÓÁ., 1973. 6 Ö.Ñîíîìäàãâà. ÁÍÌÀÓ-ûí îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû õóâààðüò ãàðñàí ººð÷ëºëò. ÓÁ., 1969. 7 Á.Ï¿ðýâ. Ñîöèàëèñò òºðèéí ýðõ áàðèõ òºëººëºã÷äèéí áàéãóóëëàãûí òóõàé ëåíèí÷ ñóðãààë ÁÍÌÀÓ-ä õýðýãæñýí íü. ÓÁ., 1981. 8 È.Äàøíÿì. ÁÍÌÀÓ-ûí ñîíãóóëèéí ñèñòåì. ÓÁ., 1975. 9 Í.Æàãâàðàë. Àðàòñòâî è àðàòñêîå õîçÿéñòâî. ÓÁ., 1974 9 Ñ.Æàäàìáàà. ÁÍÌÀÓ-ûí õºäºº àæ àõóéí íýãäëèéí õºãæèëòèéí çàðèì àñóóäëóóä. ÓÁ., 1958. 10 Ë.Áàò-Î÷èð. Àðäûí õóâèéí àæ àõóéòíû òàâààðëàã ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõèéí òºëºº ÌÀÕÍûí òýìöýë. ÓÁ., 1972. 11 Í.Äàíãààñ¿ðýí. ÁÍÌÀÓ-ûí êàïèòàëèñò áóñ õºãæèë áà õºäºº àæ àõóé äàõü íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ººð÷ëºëò. ÓÁ., 1971. 12 Ö.Ñàíæààñ¿ðýí. Ïîëèòèêà ÌÍÐÏ â îòíîøåíèè åäèíîëè÷íûõ àðàòñêèõ õîçÿéñòâ íà äåìîêðàòè÷åñêîì ýòàïå ðåâîëþöèè. “Ò¿¿õèéí ñóäëàë” Ò.ÕI ÓÁ., 1975. 13 Ä.Ò¿ìýíæàðãàë. ÌÀÕÍ àðäûí õóâèéí àæ àõóéòíûã ñîöèàëèñò ¸ñîîð õîðøîîëîõ çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëñýí íü. ÓÁ., 1971. Îð÷èí ¿å äýõü ÌÀÕÍ-ûí õºäºº àæ àõóéí áîäëîãûí ÷óõàë àñóóäëóóä. ÓÁ., 1985. (ß.Öýãìèäèéí õàìò)

20

(Ïðàêòèê îíîëûí àñóóäëóóä ÓÁ., 1979) õàìòûí á¿òýýë, Ä.Ìàéäàð 14, Ë.Ä¿ãýðñ¿ðýí15 Ä.Ãîíãîð1, Ñ.Èäøèííîðîâ2, Ñ.È÷èííîðîâ3, Á.Ãîí÷èãñ¿ðýí4, Ä.Çàãàñáàëäàí5, Ö.ÿðáàäàì6, Ï.Ëóâñàíäîðæ7, Ò.Íàìæèì8, Ó.Êàìáàð, Æ.ßäàìñ¿ðýí9 íàðûí áè÷ñýí íýãýí ñýäýâò á¿òýýëèéã äóðäàæ áîëîõ þì. Ò¿¿õ÷èä, ôèëîñîôè÷èä ÕÕ çóóíû Ìîíãîëûí òºð, ýðõ áàðèã÷ íàìûí áîäëîãî, ñîöèàëü õàðèëöàà, ÿëàíãóÿà íèéãìèéí á¿òýö-ôåîäàë, õàìæëàãà, àæèë÷èí, õóâèéí ºì÷òýé ìàë÷èä, õîðøîîëñîí àðä, ñýõýýòýí, íèéãìèéí áóñàä á¿ëã¿¿äèéí õóâüñàë, ººð÷ëºëòèéí òàëààð òîäîðõîé ñóäàëãàà ÿâóóëñààð èðæýý. Òóõàéëáàë, “Ñîöèàëèñò íèéãýì äýõ êîììóíèñò àæèë÷íû íàìóóäûí íèéãìèéí áîäëîãî” (ÓÁ.,1980), “ÌÀÕÍ-ûí íèéãìèéí áîäëîãî” (ÓÁ.,1985), “ÁÍÌÀÓ-ûí íèéãìèéí á¿òýö” (Ò¿¿õ ñîöèîëîãèéí ñóäàëãàà)(ÓÁ., 1984) òîìîîõîí õàìòûí á¿òýýë òóóðâèæ, Ø.Íàöàãäîðæ10, Ä.Öýäýâ11, Ë.ÁàòÎ÷èð12, Á.Ò¿äýâ13, À.Ìèíèñ14, Ö.Áàëõààæàâ15, Ø.Æóìäààí16, Ä.Çàãàñáàëäàí17, Ä.ªëçèéäîëãîð18, Á.Ëèã¿¿19,

14

Ä.Ìàéäàð. Ìîíãîëûí àðõèòåêòóð áà õîò áàéãóóëàëò. ÓÁ., 1972. Ë.Ä¿ãýðñ¿ðýí. Óëààíáààòàð õîòûí ò¿¿õýýñ. Íèéñëýë Õ¿ðýý. ÓÁ., 1956. Óëààíáààòàð õîò. (1921-1940) ÓÁ., 1963. 1999 îíä äýä äîêòîð Ä.Àðèóíáîëä ýöãèéíõýý äýýðõ õî¸ð íîìûã íýãòãýí, çàðèì íýã áàðèìò íýìæ õàâñàðãàí õýâë¿¿ëæýý 1 Ä.Ãîíãîð. Õîâäûí õóðààíãóé ò¿¿õ. ÓÁ., 1964. 2 Ñ.Èäøèííîðîâ. ÕIÕ-ÕÕ çààã äàõü Ìîíãîëûí íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí áàéãóóëëûí çàðèì àñóóäàë. ÓÁ., 1987. 3 Ñ.È÷èííîðîâ. ÁÍÌÀÓ ººðèéí ýäèéí çàñãààñ ãàäààäûí êàïèòàëûã øàõàí çàéëóóëñàí íü. ÓÁ., 1967. 4 Á.Ãîí÷èãñ¿ðýí. ÌÀÕÍ-ààñ ÿâóóëñàí àëáàí òàòâàðûí áîäëîãî. (1921-1940) ÓÁ., 1973. 5 Ä.Çàãàñáàëäàí. Ïðîáëåìû ñîöèàëèñòè÷åñêîé èíäóñòðèàëèçàöèè ÌÍÐ. Ì.,1973. ÁÍÌÀÓûí ñîöèàëèñò ¿éëäâýðæ¿¿ëýëò. Àæ ¿éëäâýðæèëòèéí õºãæèëòèéí àñóóäàë. ÓÁ., 1973., ÁÍÌÀÓ äýëõèéí ýäèéí çàñàã, ñî¸ëûí òàâöàí äýýð. ÓÁ., 1979. 6 Ö.ÿðáàäàì. ÁÍÌÀÓ-ä øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãèéí äýâøëèéã õóðäàñãàõ àñóóäàëä. ÓÁ., 1974. 7 Ï.Ëóâñàíäîðæ. ÁÍÌÀÓ-ä õóäàëäàà õºãæñºí íü. ÓÁ., 1959, ÁÍÌÀÓ-ûí äîòîîä çàõ çýýëèéí àñóóäàë. ÓÁ., 1970, ÁÍÌÀÓ-ûí ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí çàíãèëàà àñóóäëóóä. ÓÁ., 1980. 8 Ò.Íàìæèì. ÁÍÌÀÓ-ûí òýýâðèéí ñèñòåìèéí õºãæëèéí àñóóäàë. ÓÁ., 1978. ÁÍÌÀÓ-ûí ýäèéí çàñãèéí ò¿¿õ. ÓÁ., 1986. (Ï.Ëóâñàíäîðæòîé õàìò) 9 Ó.Êàìáàð, Æ.ßäàìñ¿ðýí. ÁÍÌÀÓ-ûí õºãæëèéí óëñ òºðèéí ýäèéí çàñãèéí óõààíû çàðèì àñóóäàë. ÓÁ., 1987. 10 Ø.Íàöàãäîðæ. Ìîíãîëûí ôåîäàëèçìûí ¿íäñýí çàìíàë. ÓÁ., 1978. Ñóì, õàìæëàãà, øàâü, àðä. ÓÁ., 1986. 11 Ä.Öýäýâ. Èõ øàâü. ÓÁ., 1964. 12 Ë. Áàò-Î÷èð. Àðä àíãè: á¿òýö, ººð÷ëºëò, õîðøîîæèëò. ÓÁ., 1986. 13 Á.Ò¿äýâ. ÁÍÌÀÓ-ûí àæèë÷èí àíãèéí ò¿¿õýýñ. (1921-1952) ÓÁ., 1963.ÁÍÌÀÓ-ä ñîöèàëèçì áàéãóóëæ äóóñãàõûí òºëºº àæèë÷èí àíãèéí òýìöýë. ÓÁ., 1980. 14 À.Ìèíèñ. ÌÀÕÍ-ààñ ôåîäàë àíãèéí óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí íî¸ðõëûã óñòãàõûí òºëºº ÿâóóëñàí òýìöýë. ÓÁ., 1968. 15 Ö.Áàëõààæàâ. ÁÍÌÀÓ-ûí àíãèéí õàðèëöààíû õºãæèë. ÓÁ., 1972. 16 Ø.Æóìäààí. ÁÍÌÀÓ-ûí àæèë÷èí àíãè, õîðøîîëñîí àðäûí ýäèéí çàñãèéí õîëáîî ¿¿ñýí òîãòîæ õºãæñºí òóõàé. ÓÁ., 1978. 17 Ä.Çàãàñáàëäàí. Ìîíãîëûí îð÷èí ¿åèéí àæèë÷èí àíãè. ÓÁ., 1986. 18 Ä.ªëçèéäîëãîð. ÁÍÌÀÓ-ä ìýðãýæèëòýé àæèë÷èí áýëòãýæ áàéãàà îíîë-ïðàêòèêèéí çàðèì àñóóäàë. ÓÁ., 1986. Ìîíãîë,Ǻâëºëòèéí àæèë÷èí àíãèéí õîëáîî, õàìòûí àæèëëàãààíû ò¿¿õèéí çàðèì àñóóäàë.ÓÁ., 1989. 19 Á.Ëèã¿¿. Ìîíãîëûí àðäûí õóâüñãàë áà øèíý ñýõýýòýí.ÓÁ., 1971. Àðäûí ñýõýýòýí ¿¿ññýí íü, íèéãìèéí á¿òöýä ò¿¿íèé ýçëýõ áàéð ñóóðü. ÓÁ., 1983. 15

21

Ò.Æàìüÿíæàâ1, Î.Ñ¿õáààòàð2, Ý.×èìèäöýðýí3 çýðýã ýðäýìòýä íýãýí ñýäýâò çîõèîë áè÷ñýí áàéíà. Ò¿¿õ÷èä, íèéãýì ñóäëàà÷èä Ìîíãîëûí îéðõè ¿åèéí ñî¸ëûí õºãæëèéã îëîí òàëààñ íü ñóäàëæ, “ÁÍÌÀÓ-ûí ñî¸ëûí ò¿¿õ” (1921-1940) I (ÓÁ., 1981), (1940-1960) II (ÓÁ., 1986) õýìýýõ õî¸ð áîòèîð áè÷èæ õýâë¿¿ëñýí íü ºã¿¿ëýíáóé ¿åèéí ò¿¿õ ñóäëàëûí íýã òîì îëîëò áàéâ. Ñóäëàà÷èä þóíû ºìíº, Ìîíãîëûí áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààíû ò¿¿õýí õºãæèë, õàíäëàãûí òàëààð íèëýýä á¿òýýë òóóðâèñíû äîòîð ×.Äàøäàâàà4, Ã.Öýðýíäîðæ5, Ã.Çàãä6, Ë.Øàãäàðñ¿ðýí7, À.Àìàð8, Á.Øèðýíäýâ9, Ø.×óëóóíáààòàð, Ö.Ñýäæàâ10 íàð íýãýí ñýäýâò çîõèîë áè÷èæ õýâë¿¿ëæýý. Ò¿¿õ÷èä ñî¸ë óðëàã, õýâëýë óòãà çîõèîëûí ò¿¿õýí õºãæëèéã õàðóóëñàí íýãýí ñýäýâò çîõèîë îëíûã òóóðâèí íèéòë¿¿ëæýý. Òóõàéëáàë, Ñ.Ëóâñàíâàíäàí11, Í.׿ëòýì12, Ã.Áàäðàõ13, Ý.Îþóí14, Ë.Ñîäíîìöýðýí15, Ä.Áàòñ¿ðýí, Æ.Ýíýáèø16, ×.Äàøäîíäîã17, Ã.Äýëýã18, Ë.Ò¿äýâ19 íàðûí çýðýã ýðäýìòäèéí õýâë¿¿ëñýí íýãýí ñýäýâò çîõèîëûã íýðëýæ áîëíî. Ø.Áèðà, Á.Áàëäîî íàð Ìîíãîëûí ñî¸ëûí îéðõè ¿åèéí ò¿¿õèéí àñóóäëààð òîì õýìæýýíèé á¿òýýë õýâë¿¿ëýýã¿é áîëîâ÷, ñî¸ëûí õóâüñãàë, ñî¸ëûí áàéãóóëàëòûí àñóóäëààð ò¿¿õ îíîë-àðãà ç¿éí à÷ õîëáîãäîëòîé àñóóäàë äýâø¿¿ëñýí ºã¿¿ëýë íèéòë¿¿ëæýý. Íýãýíò íèéãìèéí îþóí ñàíààíû àìüäðàë ¿çýë ñóðòàëæñàí íºõöºëä ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ¿çýë, ñýòãýëãýýíèé õóâü çàÿà, ìàðêñèñò ñýòãýëãýýíèé õºãæèë, íàì, òºðèéí ¿çýë ñóðòëûí àæèë, ñîöèàëèñò áèå õ¿íèé òºëºâøëèéí àñóóäàë ò¿¿õ ñóäëàëä òîì áàéð ñóóðü ýçýëæ áàéâ. ªã¿¿ëýí áóé ¿åä “ÁÍÌÀÓ äàõü ¿çýë ñóðòëûí òýìöëèéí ò¿¿õýí òóðøëàãààñ” (ÓÁ., 1985), “ÁÍÌÀÓ äàõü 1

Ò.Æàìúÿíæàâ. Ñîöèàëèçì áàéãóóëæ äóóñãàõ ¿åèéí ÌÀÕÍ-ûí íèéãìèéí áîäëîãûí çàðèì àñóóäàë. ÓÁ., 1976. 2 Î.Ñ¿õáààòàð. ÁÍÌÀÓ-ûí õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺í. ÓÁ., 1973. 3 Ý.×èìèäöýðýí.ÁÍÌÀÓ-ä ýìýãòýé÷¿¿äèéã íèéãìèéí äàðëàëààñ ÷ºëººëñºí ò¿¿õýí òóðøëàãà.ÓÁ., 1976 4 ×.Äàøäàâàà. ÁÍÌÀÓ äàõü ñî¸ëûí õóâüñãàë, ò¿¿õýí òóðøëàãà, îð÷èí ¿åèéí àñóóäàë. ÓÁ., 1989. 5 Ã.Öýðýíäîðæ. ÁÍÌÀÓ-ä áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýõ ÿâäëûã àðèëãàñàí íü. ÓÁ., 1976. 6 Ã.Çàãä. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëèéí ò¿¿õýýñ. ÓÁ., 1968 7 Ë.Øàãäàðñ¿ðýí. ÁÍÌÀÓ-ûí åðºíõèé áîëîâñðîëûí õºäºëìºð, ïîëèòåõíèêèéí ñóðãóóëèéí ¿¿ñýë, õºãæèëò. ÓÁ., 1976. 8 À.Àìàð. Àðâàí æèëèéí îé áà øèíæëýõ óõààíû ¿éëäâýð. ÓÁ., 1931. 9 Á.Øèðýíäýâ. ÁÍÌÀÓ äàõü øèíæëýõ óõààí. (ìîíãîë, îðîñ, àíãëè, ôðàíö, èòàëè õýëýýð) ÓÁ., 1971. Ìîíãîëûí øèíæëýõ óõààíû àêàäåìèéí òîâ÷ ò¿¿õ. ÓÁ., 1980. (îðîñîîð Ìîñêâà, 1981.) Øèíæëýõ óõààí ñóäëàëûí çàðèì àñóóäëóóä. ÓÁ., 1981. 10 Ø.×óëóóíáààòàð, Ö.Ñýäæàâ. Øèíæëýõ óõààí, ¿éëäâýðèéí õîëáîî. ÓÁ., 1987. 11 Ñ.Ëóâñàíâàíäàí. Ìîíãîëûí óðàí çîõèîëûí îíîë-ò¿¿õèéí àñóóäàëä. ÓÁ.,1973. Ìàðêñèñòëåíèíèñò ãîî ç¿é. ÓÁ., 1982. Ìîíãîëûí óðëàãèéí óëàìæëàë, øèíý÷ëýë. ÓÁ., 1982. 12 Í.Ö¿ëòýì. Èñêóññòâî Ìîíãîëèè. Ì.1984. Ìîíãîë çóðãèéí õºãæèæ èðñýí òîéì. ÓÁ., 1988. 13 Ã.Áàäðàõ. Ìîíãîëûí õºãæìèéí ò¿¿õýýñ. ÓÁ., 1960. 14 Ý.Îþóí. Ìîíãîëûí òåàòðûí ò¿¿õýí çàìíàë. ÓÁ., 1989. 15 Ë.Ñîäíîìöýðýí. Ìîíãîëûí îð÷èí ¿åèéí ä¿ðñëýõ óðëàã. ÓÁ., 1968. Îð÷èí ¿åèéí ä¿ðñëýõ óðëàãèéí òîâ÷ ò¿¿õ. ÓÁ., 1989. (Ë.Áàò÷óëóóíòàé õàìò) 16 Ä.Áàòñ¿ðýí. Æ.Ýíýáèø. Äóóíààñ äóóðü õ¿ðñýí çàì. ÓÁ., 1971. 17 ×.Äàøäîíäîã. Ìîíãîë êèíîíû ò¿¿õýí òýìäýãëýë. ÓÁ., 1971. 18 Ã.Äýëýã. Ìîíãîëûí òîãòìîë õýâëýëèéí ò¿¿õýí òýìäýãëýë. ÓÁ., 1965. Ìîíãîë õýâëýë. (1925-1940) ÓÁ., 1972. (1940-1970) ÓÁ., 1971. 19 Ë.Ò¿äýâ. ÌÀÕÍ-ààñ óòãà çîõèîëûí òóõàéä ÿâóóëñàí áîäëîãî. (Ìîíãîëûí øèíý óòãà çîõèîë ¿çýë ñóðòëûí òàëààð á¿ðýëäýí òîãòñîí òóõàé ò¿¿õýí òîéì) ÓÁ., 1971.

22

ñîöèàëèñò áèå õ¿íèé òºëºâøèë, õºãæëèéí àñóóäàë” (ÓÁ., 1989) õýìýýõ õàìòûí á¿òýýë, ×.Æ¿ãäýð1, Á.Ëõàìñ¿ðýí2, Ä.Äàøæàìö3, Ö.Áàëõààæàâ4, Á.Äàø-¨íäîí5, Ä.Öýðýíäîðæ6, Á.Ìîíö7, Ë.Æàìáàëäîðæ8, Ê. Çàðäûõàí9, Á.Ñàìáóó10 íàðûí íýãýí ñýäýâò çîõèîë, òîâõèìëóóä ãàð÷ýý. ÕÕ çóóíû ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé îþóí ñàíààíû ò¿¿õòýé ñàëøã¿é õîëáîîòîé íýã ç¿éë áîë ñ¿ì õèéä, ëàì íàðûí òàëààð íàì, òºðººñ ÿâóóëñàí áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãàà, èðãýäèéí ø¿òýí áèøðýõ ýðõ ÷ºëºº, øàøèíã¿éí ¿çëèéí òºëºâøëèéí àñóóäàë áàéâ. Ýíý òàëààð Æ.Öýâýýí11, Æ.Ñàìáóó12, Ñ.Ï¿ðýâæàâ13, Á.Äàøçýâýã14, Ä.Äàãâàäîðæ15, Ä.Äàøï¿ðýâ16 çýðýã ýðäýìòýí ñóäëàà÷èä íýãýí ñýäýâò çîõèîë, òîâõèìîë áè÷æýý. Ìàíàé ò¿¿õ÷èä Ìîíãîëûí çýâñýãò õ¿÷íèé îéðõè ¿åèéí ò¿¿õèéã ñóäëàõ òàëààð áàãàã¿é ç¿éë õèéñíèé äîòðîîñ “Ìîíãîë àðäûí àðìèéí äàé÷èí çàìíàë” (ÓÁ., 1979), “ÁÍÌÀÓ-ûí çýâñýãò õ¿÷èí” (ÓÁ., 1981), “Õÿçãààðûí öýðãèéí ò¿¿õýí çàìíàë” (ÓÁ., 1965), “Õàëõ ãîëä Ǻâëºëò-Ìîíãîëûí öýðãèéí õèéñýí ãàéõàìøèãò ÿëàëò” (ÓÁ., 1984) õàìòûí á¿òýýë, Ë.Ãîìáî1, Ï.Äîðæ2, Ö.Ñàìäàíãýëýã3, Ø.Æàìñðàíæàâ4, Ä.Ãîìáîñ¿ðýí5, Á.Äàâààñ¿ðýí6 íàðûí çýðýã ñóäëàà÷äûí á¿òýýëèéã öîõîí òýìäýãëýõ õýðýãòýé þì. 1

×.Æ¿ãäýð. ÕIÕ-ÕÕ çóóíû çààã äàõü Ìîíãîëûí íèéãýì-óëñ òºð, ôèëîñîôèéí ñýòãýëãýýíèé õºãæèë. ÓÁ., 2 Á.Ëõàìñ¿ðýí. Ìîíãîëûí õºäºëìºð÷äèéí ñîöèàëèñò ýõ îðîí÷ èíòåðíàöèîíàë÷ ¿çýë á¿ðýëäñýí àñóóäàëä. ÓÁ., 1978. Õºäºëìºð÷äèéí ñîöèàëèñò ýõ îðîí÷, èíòåðíàöèîíàë÷ õ¿ì¿¿æèë, îíîë-ïðàêòèêèéí àñóóäàëä. ÓÁ., 1983. 3 Ä.Äàøæàìö. Ìîíãîë äàõü äýâøèëòýò àðä÷èëñàí ¿çëèéí õºãæëèéí àñóóäàëä. ÓÁ., 1970. Ìàðêñèçì-ëåíèíèçì Ìîíãîëä äýëãýðýí õºãæñºí íü. ÓÁ., 1973. ÁÍÌÀÓ äàõü ìàðêñèñò ñýòãýëãýýíèé õºãæèëò. ÓÁ., 1978. 4 Ö.Áàëõààæàâ. Åðòºíöèéã ¿çýõ øèíæëýõ óõààíû ¿çýë. ÓÁ., 1967. Ìîíãîë îðíû íèéãìèéí äýâøëèéí øèíæ, îíöëîã, ¿ð ä¿í, öààøäûí òºëºâ. ÓÁ., 1981. 5 Á. Äàø-¨íäîí. Õºäºëìºð÷äèéí ñîöèàëèñò óõàìñàðò ÷àíàð òºëºâøèõ äèàëåêòèê. ÓÁ., 1980. 6 Ä.Öýðýíäîðæ. Õóâüñãàëò óëàìæëàë áà çàëóó÷óóä. ÓÁ.,1974, Çàëóó÷óóäûã êîììóíèñò ¸ñîîð õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ íàìûí áîäëîãî, ÌÕÇÝ-èéí ¿éë àæèëëàãàà. (1966-1971) ÓÁ., 1981. 7 Á.Ìîíö. ªíººãèéí øàòàí äàõü íàìûí ¿çýë ñóðòëûí àæëûí çàðèì àñóóäàë. ÓÁ., 1973. 8 Ë.Æàìáàëäîðæ. ÁÍÌÀÓ-ä ñîöèàëèçìûí ¿åèéí áèå õ¿í òºëºâøèõ íèéãìèéí íºõöºë á¿ðýëäñýí íü. ÓÁ., 1980. 9 Ê.Çàðäûõàí. Îð÷èí ¿åèéí íºõöºë äýõ ýõ îðîí÷ ¿çýë áà ýõ îðîí÷ ¿çëèéí õ¿ì¿¿æëèéí àñóóäàë. ÓÁ., 1978. Õºäºëìºð÷äèéí ýõ îðîí÷ õ¿ì¿¿æëèéí àñóóäëóóä. ÓÁ., 1983. Ìîíãîëûí õºäºëìºð÷äèéí ýõ îðîí÷, èíòåðíèöèîíàë÷ óõàìñàð òºëºâøèí õºãæñºí íü. ÓÁ, 1990. 10 Á.Ñàìáóó. ªíãºðñºí íèéãìèéí ¿ëäýãäýë ò¿¿íèéã äàâàí òóóëàõ àðãà çàì. ÓÁ., 1976. 11 Æ.Öýâýýí. Îñíîâû áóääèçìà. ÓÁ., 1926. 12 Æ.Ñàìáóó. Øàøèí áà ëàì íàðûí àñóóäàëä. ÓÁ. 1961. 13 Ñ.Ï¿ðýâæàâ. Õóâüñãàëûí ºìíºõ Èõ õ¿ðýý. ÓÁ., 1961, ÁÍÌÀÓ-ä ñ¿ì õèéä, ëàì íàðûí àñóóäëûã øèéäâýðëýñýí íü. ÓÁ., 1965, (Ä.Äàøæàìöòàé õàìò), Ìîíãîë äàõü øàðûí øàøíû õóðààíãóé ò¿¿õ. ÓÁ., 1978. 14 Á.Äàøçýâýã. ÌÀÕÍ-ààñ øàðûí øàøèí, ò¿¿íèé ¿ëäýãäëèéí ýñðýã ÿâóóëñàí òýìöëèéí çàðèì àñóóäàë. ÓÁ., 1975. 15 Ä.Äàãâàäîðæ. ¨ñ ñóðòàõóóíû äýâøèë áà øàøèí. ÓÁ., 1966, ÁÍÌÀÓ äàõü øàøèíã¿éí õ¿ì¿¿æëèéí ¿íäýñ, ò¿¿íèé àðãà õýëáýð. ÓÁ., 1968. 16 Ä.Äàøï¿ðýâ, Ã.Ãýíäýíñ¿ðýí. ÁÍÌÀÓ äàõü øàøèíã¿éí ¿çëèéí ò¿¿õýýñ. ÓÁ., 1979. 1 Ë.Ãîìáî. Àâòîíîìèò Ìîíãîëûí öýðãèéí áàéäàë. 1911-1919. ÓÁ., 1958. 2 Ï.Äîðæ. Óëñ îðíû áàòëàí õàìãààëàõ õ¿÷ ÷àäëûã áýõæ¿¿ëýõ òàëààð ÌÀÕÍ-ààñ ÿâóóëñàí áîäëîãî. 1929-1939. ÓÁ., 1969. 3 Ö.Ñàìäàíãýëýã. Ìîíãîë àðäûí àðìè ¿¿ñýí áàéãóóëàãäñàí ò¿¿õ. 1921-1924. ÓÁ., 1980. Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí àðìèóä Õàëõ ãîëä ÿïîíû ò¿ðýìãèéëýã÷äèéã áóò öîõèñîí íü . ÓÁ.,1967. 4 Ø.Æàìñðàíæàâ. Äýëõèéí II äàéíû ¿å áà ÌÀÕÖ-èéí õºãæèëò. ÓÁ., 1977.

23

Ìàíàé ýðäýìòýä Ìîíãîëûí îéðõè ¿åèéí ãàäààä õàðèëöààíû ò¿¿õýí õºãæèë, ÿëàíãóÿà ÌÀÕÍ, êîììóíèñò àæèë÷èí íàìóóäûí õàðèëöàà õîëáîî, Ìîíãîë, Ǻâëºëòèéí õàìòûí àæèëëàãààíû ò¿¿õèéã óëèðóóëàí ñóäàëæ, õàìòûí áîëîí íýãýí ñýäýâò á¿òýýë òóóðâèæ èðæýý. Òóõàéëáàë, “ÌÀÕÍ ¿¿ñ÷ õºãæèõºä îëîí óëñûí êîììóíèñò õºäºë㺺íèé òóñëàìæèéí ðîëü à÷ õîëáîãäîë” (ÓÁ., 1980), “Ñîöèàëèñò èíòåðíàöèîíàëèçì: îëîí óëñûí øèíý ìàÿãèéí õàðèëöààíû îíîë, ïðàêòèê” (1921-1978) (ÓÁ.,1981), “ÌîíãîëǺâëºëòèéí á¿õ òàëûí õàìòûí àæèëëàãààã ã¿íçãèéð¿¿ëýí õºãæ¿¿ëýõýä ÌÀÕÍ, ÇÕÓÊÍ-ûí ðîëü” (ÓÁ.,1981) õàìòûí òîìîîõîí á¿òýýë áîëîí Á.Ëõàìñ¿ðýí7, Ø.Ñàíäàã8, Ñ.Äàìäèíñ¿ðýí9, Á.Ëèãäýí10, Á.Öýäýí11, 12 13 Ñ.Ï¿ðýâ , Ò.Ëõàãâà íàðûí íýãýí ñýäýâò çîõèîëûã íýðëýæ áîëíî. Êàïèòàëèñò áóñ õºãæëèéí îíîë, ïðàêòèêèéí íèéòëýã àñóóäëûã ñóäëàõ àæèë Ìîíãîëûí ýðäýìòäèéí á¿òýýëä òîìîîõîí áàéð ýçýëæ èðæýý. Ýíý ÷èãëýëýýð “ ÁÍÌÀÓ-ûí êàïèòàëèñò áóñ õºãæëèéí ò¿¿õýí òóðøëàãûí çàðèì àñóóäàë” (ÓÁ., 1971), “Íåêàïèòàëèñòè÷åñêèé ïóòü ðàçâèòèÿ è îïûò ÌÍД (Ì., 1971), “Õºðºíãºòíèé áèø õºãæëèéí çàìûí òóõàé Â.È.Ëåíèíèé ¿çýë ñàíààã ÁÍÌÀÓ-ä õýðýãæ¿¿ëñýí ò¿¿õýí òóðøëàãààñ” (ÓÁ.,1971), “Ìîíãîë îðîí ñîöèàëèçìä õóâüñãàëò ¸ñîîð øèëæñýí íü” (ÓÁ., 1984) çýðýã õàìòûí òîìîîõîí á¿òýýë ãàðñíû ãàäíà Á.Øèðýíäýâ,1 Ñ.Íîðîâñàìáóó,2 3 4 Öî.Íàìñðàé, Ó.Êàìáàð, Ï. Íýðã¿é çýðýã ýðäýìòýä íýãýí ñýäýâò á¿òýýë òóóðâèæýý. 1950-èàä îíîîñ 1990 îíä õàìòûí áîëîí íýãýí ñýäýâò á¿òýýëýýñ ãàäíà ò¿¿õèéí óõààíû äýä äîêòîð, äîêòîðûí çýðýã ãîðèëñîí îëîí àðâàí äèññåðòàöè, øèíæèëãýý ñóäàëãààíû õýäýí çóóí ºã¿¿ëýë ãàðñíûã òýð á¿ð òîî÷èõ àðãàã¿é þì. Äýýð äóðäñàí áîëîí äàðàà ºã¿¿ëýõ ò¿¿õ áè÷ëýãèéí åðºíõèé òîéìîîñ ¿çýõýä, ÕÕ çóóíû ýõíýýñ 1990 îí õ¿ðòýëõ Ìîíãîëûí ò¿¿õ ñóäëàëä àêàäåìè÷ 5

Ä.Ãîìáîñ¿ðýí. Õóâüñãàëûí àðä÷èëñàí øàòàí äàõü ÁÍÌÀÓ-ûí çýâñýãò õ¿÷íèé áàéãóóëàëòûí çàðèì àñóóäàë. ÓÁ.,1983. 6 Á.Äàâààñ¿ðýí. ÌÀÕÍ-ààñ öýðãèéí áîëîâñîí õ¿÷èí áýëòãýõ òàëààð ÿâóóëñàí áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãàà. ÓÁ., 1990. 7 Á.Ëõàìñ¿ðýí. ÌÀÕÍ-ûí ¿éë àæèëëàãààíä èíòåðíàöèîíàëèçìûí çàð÷èì õýðýãæñýí íü. ÓÁ.,1975. 8 Ø.Ñàíäàã. Ìîíãîëûí óëñ òºðèéí ãàäààä õàðèëöàà (1850-1919). ÓÁ., 1971. 9 Ñ.Äàìäèíñ¿ðýí. ÌÀÕÍ äýëõèéí êîììóíèñò õºäºë㺺íòýé õîëáîî òîãòîîæ õºãæ¿¿ëñýí íü (1921-1940). ÓÁ., 1971. Ìîíãîë àðäûí õóâüñãàë-äýëõèéí õóâüñãàëò ¿éë ÿâöûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã. ÓÁ., 1983. Ìîíãîë äàõü íèéãìèéí ººð÷ëºí áàéãóóëàëò áà äýëõèéí õóâüñãàëò ¿éë ÿâö. ÓÁ., 1988. 10 Á.Ëèãäýí. ÁÍÌÀÓ-ûí ãàäààä õàðèëöààã õºãæ¿¿ëýõ òàëààð ÌÀÕÍ-ààñ ÿâóóëñàí ¿éë àæèëëàãàà (1945-1970). ÓÁ., 1978. 11 Á.Öýäýí. Ìîíãîëûí õºäºëìºð÷èä Ǻâëºëò Îðîñûí àæèë÷èí àíãèéí õîëáîîíû ¿¿ñëèéí òóõàé (1920-1921). ÓÁ.,1977. Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí íàéðàìäàë áà ÌÀÕÍ. ÓÁ., 1967. 12 Ñ.Ï¿ðýâ. Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí õàðèëöàà áà ñîöèàëèñò èíòåðíàöèîíàëèçìûã õºãæ¿¿ëñýí íü. ÓÁ., 1976. Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí Îêòÿáðèéí çàìààð. ÓÁ., 1977. 13 Ò.Ëõàãâà. Àçèéí ýíõ òàéâàí àþóëã¿é áàéäëûí àñóóäàë. ÓÁ., 1986. 1 Á.Øèðýíäýâ. Êàïèòàëèçìûã àëãàññàí íü. ÓÁ., 1968. 2 Ñ.Íîðîâñàìáóó. Êàïèòàëèçìûí ºìíºõ õàðèëöàà íî¸ðõîæ áàéñàí îðíóóäàä ÿëñàí àðä÷èëñàí, ñîöèàëèñò õóâüñãàëûí õàðüöàà, îíöëîãóóä. ÓÁ., 1965. 3 Öî.Íàìñðàé. Ñîöèàëèñòè÷åñêàÿ íàäñòðîéêà â ñòðàíàõ, ìèíîâàâøèõ êàïèòàëèçì. (íà îïûòå ÌÍÐ) Ì., 1976. 4 Ó.Êàìáàð. Ï.Íýðã¿é. ÁÍÌÀÓ-ûí õºãæëèéí êàïèòàëèñò áèø çàì áà ñîöèàëèñò áàéãóóëàëòûí ýäèéí çàñãèéí îíîëûí çàðèì àñóóäàë. ÓÁ ., 1976.

24

Á.Øèðýíäýâ, Ø.Íàöàãäîðæ, Á.Ëõàìñ¿ðýí, äîêòîð, ïðîôåññîð Ë.Áàò-Î÷èð, Ì.Ñàíæäîðæ çýðýã ýðäýìòýä äîðâèòîé õóâü íýìýð îðóóëñàí áàéíà. Èéíõ¿¿ 1950-èàä îíîîñ 1990 îí õ¿ðòýë Ìîíãîëûí ò¿¿õ÷èä ýõ îðíûõîî ò¿¿õèéã õóðààíãóé áîëîí ãóðâàí áîòèîð òóóðâèæ á¿òýýí, õýäýí àðâàí íýãýí ñýäýâò çîõèîë áè÷èæ, åðºíõèé öàðààðàà îëîí óëñûí ò¿¿õ áè÷ëýãèéí ò¿âøèíä îéðòîí î÷ñîí áàéíà. Ãýâ÷ ýäãýýð á¿òýýë¿¿ä òóõàéí îðøèí òîãòíîæ áàéñàí íèéãìèéíõýý ãýì ñîãîãèéã òîéðîí ºíãºð÷ ÷àäààã¿é áèëýý. Ó÷èð íü Ìîíãîëûí ò¿¿õèéí ñóäàëãààíä îíîë-àðãà ç¿é áîëãîæ èðñýí ìàðêñèçì íü: 1. Íèéãìèéí àìüäðàëä çºâõºí ìàòåðèàëëàã õ¿÷èí ç¿éë øèéäâýðëýõ ¿¿ðýãòýé ãýæ ¿çýýä, îþóí ñàíààíû ìýò ººð ìàÿãèéí õ¿÷èí ç¿éëñ òèéì øèéäâýðëýõ à÷ õîëáîãäîëòîé áàéõ áîëîëöîîã ¿ã¿éñãýäýã. 2. Õóâèéí ºì÷ áîë çºâõºí ìºëæëºãèéí õýðýãñýë ìºí ãýæ ¿çýýä, ò¿¿íä ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí äýâøèëòýò ðîëü áîëîí áîëîëöîî áàéäãèéã õýðýãñäýãã¿é. 3. Ò¿¿õèéí õºãæëèéí õºäºëãºã÷ õ¿÷ íü ÿìàãò àíãèéí òýìöýë áàéäàã ãýæ ñóðòàë÷ëààä, àíãèóäûí çîõèöîë, õàìòûí àæèëëàãàà, ò¿íøëýëä íèéãìèéí äýâøèëòýò ¿¿ðýã áàéõ áîëîëöîîã áàñ ¿ë çºâøººðäºã. 4. Àíãèéí òýìöýë íèéãìèéí õóâüñãàëä ýöñèéí ýöýñò çààâàë õ¿ðãýäýã ãýýä, íèéãìèéã ººð÷ëºõ ººð àðãà çàìûã õàéõàðäàãã¿é. 5. Ò¿¿õýíä àðä ò¿ìýí øèéäâýðëýõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã õýìýýí îíöëîõäîî íýã þì óó, öººí îíöãîé õ¿ì¿¿ñò èéì ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áîëîõ òîõèîëäëûã çºâøººðäºãã¿é çýðãýýñ áîëæ, ÕÕ çóóíû Ìîíãîëûí ò¿¿õèéí îëîí àñóóäëûã ìóøãèí ãóéâóóëàõ, ¿ã¿éñãýõ, ýçýíã¿éä¿¿ëýõ, ò¿¿õýí ãàðãàëãààã ãî¸æ ÷èìýõ, áýðõøýýëòýé òàëûã îðõèãäóóëàõ çýðãýýð ò¿¿õèéí ”öàãààí òîëáî” ¿¿ñãýñýí áàéíà. ßëàíãóÿà 1921 îíû ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí õóâüñãàëûí ¿éë ÿâö òàñàëäñàíààñ õîéø Ìîíãîëûí íèéãìèéí ¿íäñýí óóð àìüñãàë áîëæ áàéñàí õýò àíãè÷èðõàõ, õýò ¿çýë ñóðòàëæèõ ¿éë ÿâö íü ÿëàíãóÿà ÕÕ çóóíû Ìîíãîëûí ò¿¿õèéí ñóäàëãààã äîãìàòèê àðãà, á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýíèé õîìñäîë, õóóëáàðëàí äóóðàéõ àðãà áàðèëä ººðèéí ýðõã¿é àâòàõàä õ¿ðãýñýí þì. Ò¿¿õèéí ñóäàëãààí äàõü äîãìàòèçìûí ¿ð äàãàâàð íü ò¿¿õýí ¿éë ÿâäëûã óðüä÷èëàí áýëòãýñýí ñàíàà òîìú¸îëîëä òîõèðóóëàí (àïðèîðèçì) çàãâàð÷ëàõ ÿâäàë áºãººä ýíý íü ÿâààíäàà á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýíèé õîìñäëûã áèé áîëãîæýý. Õóóëáàðëàí äóóðàéõ àðãà áàðèë íü ò¿¿õèéí ñýòãýëãýýíä çàðèì äýâøèëòýò ç¿éëèéã àâ÷èðñíûã ¿ã¿éñãýõ àðãàã¿é áîëîâ÷, óëñ îðíûõîî ò¿¿õýí òîäîðõîé ºâºðìºö îíöëîã, ¿å øàò á¿ðèéí õ¿íèé îþóíëèãèéí ò¿âøèí, ýýäðýý íóãà÷ààã òàíèí ìýäýõ áèëãèéí ìýëìèéã õààæ áîîãäóóëæ áàéëàà. Ýë ãóðàìñàí ñºðºã ¿çýãäýë áèå áèåäýý õàíü áîëæ, ø¿òýí áàðèëäñààð ìàíàé ò¿¿õèéí ñýòãýëãýýíèé íýãýí ¿åèéí á¿õýë á¿òýí äýã ñóðãóóëèéã áèé áîëãîñîí áèëýý. Òèéì ó÷ðààñ Ìîíãîëûí ò¿¿õ÷èä 1990-ýýä îíîîñ äýýð äóðäñàí ò¿¿õýí äýã ñóðãóóëèéã ýâäýõ, äàâàí òóóëàõûí òóëä íýãä, ºðíºäèéí îðíóóäûí ò¿¿õèéí øèíæëýõ óõààíû àðãà ç¿éí çàð÷èì, øèíý õàíäëàãûã ñàéòàð ñóäëàõ; õî¸ðò äîðíî äàõèíû, ÿëàíãóÿà ìîíãîëûí ò¿¿õèéí ñýòãýëãýýíèé ºâ ñàíã óëàìæëàë, øèíý÷ëýëèéí õîëáîîí äóíäààñ ¿ð ãàðãàí ñýðãýýõ; ãóðàâò 1921 îíîîñ õîéø òºëºâøèí òîãòñîí ò¿¿õýí äýã ñóðãóóëèéí ýåðýã, ñºðºã òàëûã òóéëøðàëã¿éãýýð ýðãýö¿¿ëýí òóíãààæ, áîäèò ¿íýëãýý ºãºõ, õàðüöàíãóé íýýëòòýé áîëæ áóé àðõèâûí ñàí õºìðºãèéã ã¿íçãèé ñóäëàõ çàìààð ò¿¿õ øèíý÷ëýëèéã õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýýä áàéíà. Þóíû ºìíº, ìàíàé ýðäýìòýä ñóäëàà÷èä ÕÕ çóóíû Ìîíãîëûí ò¿¿õèéí àñóóäëûã øèíýëýã àðãà ç¿é, õàíäëàãààð á¿õýëä íü áîëîí íèéãìèéí òîì õ¿ðýýãýýð õºíäºí ñóäàëñàí “ÕÕ çóóíû Ìîíãîë” (Ò¿¿õýí òîéì). (ÓÁ. 1995), “Ìîíãîëûí òºðèéí áàéãóóëàë, óëñ òºðèéí ñýòãýëãýýíèé õºãæèë” II áîòü. (ÓÁ., 1995), “Ìîíãîëûí õºãæëèéí

25

ñòðàòåãè: îíîë, ïðàêòèêèéí õàíäëàãóóä” (Ìîíãîëûí ñî¸ë óëàìæëàë, íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí òóðøëàãà) (ÓÁ., 1999), “Ìîíãîë öýðãèéí ò¿¿õèéí òîâ÷îîí” (1911 îíîîñ 1990-ýýä îí) äýä äýâòýð. (ÓÁ., 1996), “Ìîíãîëûí ñî¸ëûí ò¿¿õ” III áîòü. (ÓÁ., 1999) Ìîíãîë Àðäûí Õóâüñãàëò Íàìûí ò¿¿õýí òîâ÷îîí. (ÓÁ, 2001) çýðýã òîìîîõîí õàìòûí á¿òýýë¿¿ä òóóðâèñàí áàéíà. 1990-2000 îíä ò¿¿õ ñóäëàà÷èä ÕÕ çóóíû ýõíèé õàãàñûí Ìîíãîëûí óëñ òºðèéí ò¿¿õ ñóäëàëä èë¿¿ àíõààðàë òàâüæ, 1911 îíû ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õóâüñãàë, ò¿¿íèé ¿ð äàãàâàð, 1921 îíû ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí õóâüñãàëûí ºðíºë, õºãæèëä Êîìèíòåðíèé ¿ç¿¿ëñýí íºëºº, óëñ îðíû õºãæëèéí ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ÷èã øóãàì, ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä ó÷èðñàí ýýäðýý íóãà÷àà, Ìîíãîëûí òºðèéí òóñãààð òîãòíîë, ãàäààä îð÷èí çýðýã àñóóäëààð õýä õýäýí íýãýí ñýäýâò çîõèîë, ºã¿¿ëëèéí ýìõòãýë õýâë¿¿ëæýý. Òýäãýýðýýñ Á.Øèðýíäýâ1, Á.Ëõàìñ¿ðýí2, Ë.Æàìñðàí3, Ö.Áàòáàÿð4, 5 6 7 8 Æ.Óðàíãóà , Ñ.Ãàíãààíÿì , Õ.Íÿìáóó , Ë.Áàò-Î÷èð , Ëó.Áàò-Î÷èð9, Íà. Ñ¿õáààòàð10, Ñ.Áàòòîãòîõ11, Î.Áàòñàéõàí12, Í.Æàìáàëñ¿ðýí14 íàðûí çýðýã õ¿ì¿¿ñèéí íîì, òîâõèìëûã îíöëîí äóðäàæ áîëíî. ªã¿¿ëýí áóé ¿åä 1950-ààñ 1990 îíû õîîðîíäîõ Ìîíãîëûí íèéãìèéí õºãæëèéí ò¿¿õýí ¿éë ÿâöûã íýãýí ñýäýâò çîõèîëûí õýìæýýíä õ¿ðòýë øèíýëýã áàéäëààð ìºøãºí ñóäàëñàí ç¿éë áàðàã áàéõã¿é, õàðèí òîäîðõîé àñóóäëûã ÷èãëýñýí áýñðýã òîâõèìîë, ºã¿¿ëýë, óëñ òºðèéí òîìîîõîí ç¿òãýëòíèé íàìòðûã òýðëýõ äàëèìä õºíäºí ¿çýõ òºäèé㺺ñ õýòðýýã¿é áàéíà.13 1990-ýýä îíû Ìîíãîëûí íèéãìèéí õºãæëèéí ò¿¿õýí ¿éë ÿâöûã çýðýãöýí ñóäëàõ àæèë ÷ øèíý÷ëýë, ººð÷ëºëò, àðä÷èëñàí õºäºë㺺í, îëîí íàìûí òîãòîëöîîíû ¿¿ñýë, òºëºâøèë, ãàäààä õàðèëöààíû õºãæèë, õàíäëàãûí àñóóäëààð áèå äààñàí íîì, òîâõèìîë õýâëýãäýí ãàð÷ ýõýëëýý. Òóõàéëáàë, “ÕÕI çóóíû áîñãîí äýýðõ Ìîíãîë óëñûí øèíý÷ëýë, öààøäûí õºãæëèéí õàíäëàãóóä” (ÓÁ. 2000), “1990-ýýä îíû îëîí óëñûí õàðèëöààíû õàíäëàãóóä, Ìîíãîë óëñ, èõ ã¿ðí¿¿äèéí õàðèëöàà” (ÓÁ., 1995), “Ìîíãîë óëñûí ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ¿íäýñíèé ÷àäàâõè, ãàäààä îð÷èí” (ÓÁ.,1996), 1

Á.Øèðýíäýâ. Ìîíãîë óëñûí òºðèéí òóñãààð òîãòíîë ñýðãýí ìàíäñàí íü. ÓÁ., 1996. Á.Ëõàìñ¿ðýí. Ìîíãîëûí ãàäààä îð÷èí, òºðèéí òóñãààð òîãòíîë. ÓÁ., 1998. 3 Ë.Æàìñðàí. Ìîíãîëûí ñýðãýí ìàíäàëòûí ýõýí. (1911-1913) ÓÁ., 1992. Ìîíãîëûí öàãààã÷èí ãàõàé æèëèéí õóâüñãàë. ÓÁ., 1996. Ìîíãîëûí òºðèéí òóñãààð òîãòíîëûí ñýðãýëò. ÓÁ., 1997. 4 Ö.Áàòáàÿð. Ìîíãîë áà ßïîí. ÕÕ çóóíû ýõýí õàãàñò. ÓÁ., 1998. Êîäàìà Ìèöóé ï¿¿ñ, Õ¿ðýýíä áàéñàí ÿïîí÷óóä. (1911-1921) ÓÁ., 1993. 5 Æ.Óðàíãóà. ÕÕ çóóíû ýõýí ¿åèéí Àð Ìîíãîë äàõü øèíýòãýë. ÓÁ., 1997. Õýðãýì, çýðýã, öîë ºðãºìæëºõ¿é (ÕYII-ÕÕ çóóíû ýõýí ). ÓÁ., 2000 6 Ñ.Ãàíãààíÿì “Ìîíãîë÷óóä òóñãààð òîãòíîëîî õàìãààëæ òýìöñýí íü” /1911-1921/. ÓÁ., 1993. 7 Õ.Íÿìáóó. Îëíîî ºðãºãäñºí Ìîíãîë óëñûí òºðèéí ¸ñ, ¸ñëîë. ÓÁ., 1993. 8 Ë.Áàò-Î÷èð. Ò¿¿õèéí ¿íýíèé ýðýëä. (ñóäàëãààíû ºã¿¿ëëèéí ò¿¿âýð) ÓÁ., 1996. 9 Ëó.Áàò-Î÷èð, Ñ.Îòãîíæàðãàë. ÕÕ çóóíû Ìîíãîë äàõü óëñ òºðèéí ¿éë ÿâö. ÓÁ., 1996. 10 Íà. Ñ¿õáààòàð. Áàðóóí õÿçãààðûí íèéãýì-óëñ òºðèéí õºãæëèéí ò¿¿õýí òîéì (ÕÕ çóóíû ýõýí ¿åýñ 1930-ààä îí ). ÓÁ.,2000 11 Ñ.Áàòòîãòîõ. Íóóö õóéâàëäààíààñ íóãàëàà çàâõðàëä. ÓÁ.,1991. 12 Î.Áàòñàéõàí. Ìîíãîë óëñûí õºãæëèéí çàìä ó÷èðñàí ýýäðýý. ÓÁ., 1997. 13 Æ.Áîëäáààòàð. ×èíãèñ õààíû ìýíäýëñíèé 800 æèëèéí îéã òýìäýãëýñýí “ïàÿí”. ÓÁ.,1994. Ìèíèé “õîöðîãäñîíûã” äýëõèé ìýäíý (Ä.Äàìáûí àìüäðàë, ¿éë àæèëëàãàà). Áóëãàí., 1994. 14 Í.Æàìáàëñ¿ðýí. Þ.Öýäýíáàëààñ Ï.Î÷èðáàò õ¿ðòýë. ÓÁ., 2000. Þ.Öýäýíáàë. Àðä ò¿ìýíäýý õ¿ðãýõ ¿íýí º÷èë. ÓÁ., 1996. 2

26

“Àçè òèâ, ò¿¿íèé ñàëáàð á¿ñ íóòãóóäûí Ìîíãîëûí îðîëöîî, õýòèéí òºëºâ” ÓÁ., 1997. õàìòûí á¿òýýë, Ã.×óëóóíáààòàð1, Ä.Áÿìáàñ¿ðýí2, Í.Æàìáàëñ¿ðýí3, Õ.Äàøçýâýã4, Í.Èøæàìö5, Ã.Òºìºð÷óëóóí6, Ì.Õóðìåòõàí7, Æ.Áîð8, Æ.Áàòòºð9 íàðûí á¿òýýë¿¿äèéã íýðëýæ áîëíî. 1990-ýýä îíîîñ õîéø ÕÕ çóóíû Ìîíãîë óëñûí òºð, ýðõ ç¿é, íèéãýì ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí á¿ëýã äàâõðààíû õóâüñàë ººð÷ëºëòèéã ôèëîñîôè, ò¿¿õèéí ñóäàëãààíû îíîë-àðãà ç¿éí øèíý õàíäëàãûí ¿¿äíýýñ íýãòãýí ä¿ãíýõ îðîëäëîãî õèéñýí íýãýí ñýäýâò çîõèîë, ò¿¿õýí íàéðóóëàë õýâëýãäýí ãàðëàà. Òýäíèé äîòðîîñ Æ.Áîëäáààòàð, Ä.Ë¿íäýýæàíöàí10, Î.Àìàðõ¿¿11, 12 13 14 15 Ä.Ãîìáîñ¿ðýí , Á.Öýäýí-Èø , Ò.Íàìæèì , Ä.Äàøï¿ðýâ , Ì.Ðèí÷èí16, ß.Íàìñðàé17, Ñ.Èäøèííîðîâ18, Í.Æàìáàëñ¿ðýí19, Ã.×óëóóíáààòàð20, 21 Õ.ÿíäñàìáóó íàðûí á¿òýýë¿¿äèéã îíöëîí òýìäýãëýõ õýðýãòýé þì. Ò¿¿í÷ëýí óëèðàí ºíãºð÷ áóé çóóíä Ìîíãîëûí ñî¸ë, óðëàã, óòãà çîõèîë õýðõýí õºãæñºíèéã ò¿¿õ÷ëýí àâ÷ ¿çñýí õýä õýäýí íîì, òîâõèìîë õýâëýãäýí ãàðëàà. Òóõàéëáàë, “Ìîíãîëûí îð÷èí ¿åèéí óðàí çîõèîëûí ò¿¿õ” (I áîòü ÓÁ., 1995) õàìòûí á¿òýýë, Á.Ñóìúÿà1, Ñ.Äàøäîíäîã2, Ä.Öîëìîí3, Æ.Ýíýáèø4, Í.Æàíöàííîðîâ5, ×. Ñîíãèíî6 íàðûí íýãýí ñýäýâò çîõèîë, òîâõèìëûã íýðëýæ áîëíî. 1

Ã.×óëóóíáààòàð. ÕÕ, ÕÕI çóóíû çààã ¿åèéí Ìîíãîë äàõü èðãýíèé íèéãìèéí òºëºâøèë, õºãæèë. ÓÁ., 1999 2 Ä.Áÿìáàñ¿ðýí. Îð÷ëîíãèéí õ¿ðä (ñýðãýí ìàíäàõûí ã¿í óõààíû òîâ÷îîí). ÓÁ., 1994. 3 Í.Æàìáàëñ¿ðýí. Ìîíãîëûí ò¿¿õ (åðýýä îí). ÓÁ., 1999. 4 Õ.Äàøçýâýã. ̯ÀÍ-ûí ò¿¿õýí òýìäýãëýë (1989-1996). ÓÁ., 1998. 5 Í.Èøæàìö. ÀÍÓ-ààñ Ìîíãîëûí õóâüä ÿâóóëñàí áîäëîãî. Ìîíãîë-Àìåðèêèéí õàðèëöàà (1900-1987). ÓÁ., 1999 6 Ã.Òºìºð÷óëóóí. Ïðîöåññ ïðèíÿòèÿ âíåøíåïîëèòè÷åñêèõ ðåøåíèè â ìàëûõ ãîñóäàðñòâàõ ( íà ïðèìåðå Ìîíãîëèè) Ì., 1999. 7 Ì.Õóðìåòõàí. Ìîíãîë óëñ, Àìåðèêèéí Íýãäñýí Óëñûí õàðèëöàà, õàìòûí àæèëëàãàà (1945-1999), ÓÁ.,2000. 8 Æ.Áîð. Ìîíãîëûí äèïëîìàò òîâ÷îîí. (íýìæ çàñâàðëàñàí õî¸ð äàõü õýâëýë) ÓÁ., 1997. 9 Æ.Áàòòºð. ÕÕ çóóíû Ìîíãîë-Ñîëîíãîñûí õàðèëöàà. Òýðã¿¿í äýâòýð. (1910-1930-ààä îí). ÓÁ., 1997. 10 Æ.Áîëäáààòàð, Ä.Ë¿íäýýæàíöàí. Ìîíãîë óëñûí òºð ýðõ ç¿éí ò¿¿õýí óëàìæëàë. ÓÁ., 1997. 11 Î.Àìàðõ¿¿. Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ ìîíãîë çàí çàíøèë, õóóëü öààç (óëàìæëàë øèíý÷ëýëèéí àñóóäàë). ÓÁ., 2000. 12 Ä.Ãîìáîñ¿ðýí. Ìîíãîë óëñûí çýâñýãò õ¿÷íèé áàéãóóëàëòûí ò¿¿õ (1921-1956).Òýðã¿¿í äýâòýð. ÓÁ.,1998. 13 Á.Öýäýí –Èø. Ìîíãîë óëñûí õèë õÿçãààð á¿ðýëäýí òîãòñîí ò¿¿õýýñ. ÓÁ., 1997. 14 Ò.Íàìæèì. Ìîíãîëûí ýðò ýä¿ãýý. ÓÁ.1996. Ìîíãîëûí àæ àõóé, ýäèéí çàñàã. I-II áîòü. ÓÁ., 2000. 15 Ä.Äàøï¿ðýâ. Ýòàïû ìîäåðíèçàöèè ìîíãîëüñêîãî îáùåñòâà. ÓÁ., 1996. 16 Ì.Ðèí÷åí. Ìîíãîë óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí àëáàíû ò¿¿õ. ÓÁ., 1996. 17 ß.Íàìñðàé. Ìîíãîëä öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé ¿éëäâýðëýë õºãæñºí òîâ÷ ò¿¿õ. ÓÁ., 1997. 18 Ñ.Èäøèííîðîâ. Óëààíáààòàð õîòûí ò¿¿õèéí õóðààíãóé. ÓÁ., 1994. 19 Í.Æàìáàëñ¿ðýí. ÕÕ çóóíû ìîíãîë àæèë÷èí. ÓÁ., 2000. 20 Ã.×óëóóíáààòàð. Ìîíãîëûí áèçíåñ ýðõëýã÷èä. ÓÁ., 2000. 21 Õ.ÿíäñàìáóó. ÕÕI çóóíû áîñãîí äýýðõ ìîíãîëûí çàëóó÷óóä. ÓÁ., 1998. (Ã.×óëóóíáààòàðûí õàìò) Ìàë÷èí çàëóó÷óóäûí íèéãìèéí ä¿ð òºðõ. ÓÁ., 1996. 1 Á.Ñóìúÿà. Ìîíãîëûí í¿¿äýë÷äèéí ñî¸ë: îðøèõóé, ýñ îðøèõóé. ÓÁ. 1998. 2 Ñ.Äàøäîíäîã. Æàðàí æèëèéí øàøòèð. (Ìîíãîëûí îð÷èí ¿åèéí òåàòðûí óðûí ñàíãèéí îí äàðààëëûí áè÷èã) I áîòü. ÓÁ., 1996. 3 Ä.Öîëìîí. Ìîíãîë êèíî. ÓÁ., 1995. 4 Æ.Ýíýáèø. Ìîíãîëûí õºãæìèéí óëàìæëàë, øèíý÷ëýë. ÓÁ., 1991. 5 Í.Æàíöàííîðîâ. Ìîíãîëûí õºãæìèéí 12 õºðºã. ÓÁ., 1996.

27

1990-ýýä îíîîñ õîéø Ìîíãîëûí îéðõè ¿åèéí ò¿¿õýíä ãàðñàí õàìãèéí òîì îëîëò áîë ýíý çóóíû íèéãýì, óëñ òºðèéí ç¿òãýëòí¿¿äèéí íàìòàð ñóäëàë èë¿¿ àõèöòàé õºãæèæ áàéãàà ÿâäàë þì. Ò¿¿õèéí øèíæëýõ óõààíûã ò¿¿õýí õ¿í ñóäëàëûí ÷èãëýëòýé áîëãîí, ò¿¿õýí ¿éë ÿâöûí ñóáúåêòèâ, ñýòãýë ñóäëàëûí òàëûã ãîëëîí àíõààðäàã ºðíºäèéí îðíóóäûí ò¿¿õýí ñóðãóóëèéí àðãà ç¿éí øèíý õàíäëàãà ìîíãîëûí ò¿¿õ áè÷ëýãò íýâòðýí ýõýëæ áàéíà. 90ýýä îíîîñ õîéø 80 îð÷èì, ãîë òºëºâ óëñ òºðèéí ç¿òãýëòíèé õºðºã íàìòàð õýâëýãäýí ãàðñíààñ Ë.Áàò-Î÷èð7, Æ.Áîëäáààòàð8, Ñ.È÷èííîðîâ9, Ç.Ëîíæèä10, Ã.Ä¿éíõîðæàâ11 íàðûí á¿òýýë¿¿ä ãîëëîõ áàéð ýçýëæ áàéíà. Ýíä îíöëîí òýìäýãëýõýä Ë.Áàò-Î÷èðûí “Õ. ×îéáàëñàí : íàìòðûí áàëàðõàéã òîäðóóëàõóé…” ÓÁ., 1996. Æ.Áîëäáààòàðûí “Ìèíèé õîöðîãäñîíûã äýëõèé ìýäíý….” /Ä.Äàìáûí íàìòàð ¿éë àæèëëàãàà / Áóëãàí, 1994, Á.Äàâààñ¿ðýí, Ã.Ìÿãìàðñàìáóó “Àðäûí õàòàíáààòàð Ñ.Ìàãñàðæàâ” ÓÁ., 1998. À.Î÷èð, Ã.Äàøíÿì íàðûí “Ä.Íàöàãäîðæ: íèéãýì, óëñ òºð, ýðäýì ñóäëàëûí ¿éëñ àìüäðàë” ÓÁ., 1996. çýðýã á¿òýýë¿¿ä ñóäàëãààíû øèíæýýðýý èë¿¿ ÿëãàð÷ áàéíà. Ò¿¿õ÷èä ò¿¿õèéí õàâñàðãà óõààí, ò¿¿í÷ëýí îðîí íóòàã ñóäëàëûí ÷èãëýëòýé ò¿¿õèéí íîì çîõèîë õýâë¿¿ëýí ãàðãàõ áîëîâ1. Óëñ òºð÷, íèéòëýë÷, ñýòã¿¿ë÷ çýðýã õ¿ì¿¿ñ Ìîíãîëûí îéðõè ¿åèéí ò¿¿õèéí àñóóäëóóäàä àíõààðëàà õàíäóóëæ, ñàíàë, áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëýí íîì, ºã¿¿ëýë áè÷èõ áîëëîî. ¯¿íýýñ õàìãèéí äîðâèòîé íü Á.Áààáàðûí áè÷ñýí “ÕÕ çóóíû Ìîíãîë: í¿¿äýë, ñóóäàë, ãàðç îëç” /ÓÁ., 1996/ õýìýýõ çîõèîë þì. Ìýðãýæëèéí áèø õ¿ì¿¿ñèéí áè÷ñýí íîì ºã¿¿ëýëä ò¿¿õ áè÷ëýãèéí àñóóäàëä àðàé ººðººð õàíäàæ, ò¿¿õýí óòãà ç¿éí õóâüä ñîíèðõîë òàòàõóéö øèíýëýã àÿñ àæèãëàãäàæ áàéãàà áîëîâ÷, ó÷èã áàðèìòûã íàðèéí ñóäëàëã¿é, óëñ òºðèéí ¿çýë áîäîëäîî òîõèðóóëàí ºðººñãºë, òàøèìãàé ä¿ãíýëò õèéõ íü îëîíòàà áàéíà. 1990-ýýä îíä Ìîíãîëûí ò¿¿õ, ÿëàíãóÿà îéðõè ¿åèéí ò¿¿õ ñóäëàëä ãàð÷ áóé øèíýëýã ç¿éë áîë Ìîíãîëûí ò¿¿õèéí íýð òîìú¸î, ¿éë ÿâäàë, îí öàãèéí òàéëáàð òîëü õèéæ áàéãàà ÿâäàë þì. Òîäðóóëæ õýëáýë, 6

×.Ñîíãèíî. Ìîíãîë÷óóäûí ¿éë óðëàõóéí ýðäýì, óõààí. ÓÁ., 1999. Ë.Áàò-Î÷èð. Áîäîî ñàéä. ÓÁ. 1991. Õ.×îéáàëñàí. ÓÁ. 1996. 8 Æ.Áîëäáààòàð. “Àìàð ñàéä” Áóëãàí, 1993. “Ýðäýíý äàé÷èí ÷èí âàí Õàíääîðæ” ÓÁ., 1994. Ìèíèé õîöðîãäñîíûã äýëõèé ìýäíý” Áóëãàí, 1995. Äà ëàì. ÓÁ., 1997. 9 Ñ.È÷èííîðîâ. “Ïýëæèäèéí Ãýíäýí” ¯çýë áàðèìòëàë, ¿éë àæèëëàãàà. ÓÁ., 1994. “Ñàíæèéí Äîâ÷èí ñàéäûí ýäèéí çàñàã, óëñ òºðèéí áàéð ñóóðü” ÓÁ., 1994. “Äàíñðàíáèëèãèéí Äîãñîì”, “Äîëãîðæàâûí Ëàìæàâ”, “×îéæîîãèéí ×îéäîãñ¿ðýí” íàðûí óëñ òºðèéí íàìòàð /3 íîì/ ÓÁ.,1997, 1998, 1998. 10 Ç.Ëîíæèä. “ßëãóóíáààòàð Ëàâàðûí Ñóìüÿà” ÓÁ., 1993. “Åðºíõèé ñàéä Öýíãýëòèéí Æèãæèäæàâ”. ÓÁ. 1995. “Æàíæèí Äàíçàí” ÓÁ., 1995. /Î.Áàòñàéõàíû õàìò/ “Ìàãñàð õóðöûí Äóãàðæàâûí óëñ òºðèéí íàìòàð”. ÓÁ., 1997. “Íàâààíäîðæèéí Æàäàìáûí óëñ òºðèéí íàìòàð” ÓÁ., 1997. 11 Ã.Ä¿éíõîðæàâ. “Íàÿí äºðâºí øèäòýíèé íýã Äèëàâ õóòàãò” ÓÁ. 1991. “Á¿ðãýäèéí Ëîñîë”, “Âàíäàíìàãñàðûí Öýâýýíäîðæ”, “Ãîìáîæàâûí Öýðýíäîðæ”, “Ãîí÷èãèéí Ñàìáóó”, “Äàâààãèéí Íàìñðàé”, “Äàøèéí Áàëäàíäîðæ”, “Çàíàðàéí Çàÿàò”, “Ìàãñàðìààãèéí Øàãäàðñ¿ðýí”, “̺ðäýíäýâèéí ßäàìñ¿ðýí”, “Íàâààíäîðæèéí Íàñàíáàò”, “Íàìæèëèéí Õàÿíõèðâàà”, “Ñîíîìáàëæèðûí Áóÿííýìýõ”, “Öýìáýëèéí ªëçèé-Î÷èð” íàðûí óëñ òºðèéí íàìòàð ÓÁ., 1998 îíä õýâëýãäñýí íèéò 13 íîì. 1 Á.Ëààãàí. “Ñàéí íî¸í õàí àéìãèéí ò¿¿õýí õóðààíãóé”. ÓÁ. 1999. “Õºâñãºë àéìãèéí Æàðãàëàíò ñóìûí ò¿¿õ” ÓÁ., 1998. Ñ.È÷èííîðîâ. “Àðâàéõýýðèéí õîøóóíû õóðààíãóé ò¿¿õ”, ÓÁ., 1997. Ñ.È÷èííîðîâ, Í.Áàíçðàã÷. “Ýðäýíý çóó õèéä áà Ò¿øýýò õàíû õîøóóíû ò¿¿õèéí õóðààíãóé” ÓÁ., 1998. “Õàëõûí Ò¿øýýò õàí àéìãèéí Äàëàé ã¿íèé õîøóóíû ò¿¿õèéí õóðààíãóé. ÓÁ., 1994. 7

28

Ý.×èìýäöýðýí, Ñ.Äýìáýðýë, Æ.Óðàíãóà íàðûí “ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õèéí çàðèì íýð òîìú¸î, îí öàãèéí òàéëáàð òîëü” /ÓÁ., 1991/, Ë.Æàìñðàí, Ñ.Äýìáýðýë, Æ.Óðàíãóà íàðûí “Ìîíãîëûí ò¿¿õèéí áàãà íýâòýðõèé òîëü” I, II /ÓÁ., 19982000/ çýðãèéã õýëæ áîëíî. 1990-ýýä îíîîñ ò¿¿õ÷èä, ôèëîñîôè÷èä ò¿¿õèéí ã¿í óõààí, ñóäàëãààíû îíîë-àðãà ç¿éí àñóóäàëä àíõààðàë òàâèõ áîëñîí íü Ìîíãîëûí îéðõè ¿åèéí ò¿¿õ ñóäëàëä çîõèõ à÷ õîëáîãäëîî ºã÷, ò¿¿õ÷ëýõ íîìíîëûí öýãöã¿é õàíäëàãààñ çàéëñõèéæ, ò¿¿õèéí áîëîí ìåòà ò¿¿õèéí ã¿í óõààíû êàòåãîðèîð ñýòãýõ áîëîìæ îëãîæ áàéíà2. 1990-ýýä îíä óðüä ºìíº õààëòòàé áàéñàí îëîí áàðèìòóóä õàðüöàíãóé íýýëòòýé áîëæ, óðüä ºìíº ñóäàëãààíû ýðãýëòýä îðæ áàéãààã¿é ýõ ñóðâàëæ, áàðèìò áè÷ã¿¿äèéã ýìõòãýí íèéòë¿¿ëæ áàéãàà íü Ìîíãîëûí îéðõè ¿åèéí ò¿¿õèéí ñóäàëãààíä òîìîîõîí ò¿ëõýö ¿ç¿¿ëæ áàéíà. Ýíý õóãàöààíä ãàðñàí áàðèìòûí ýìõòãýë¿¿äýýñ õàìãèéí òîì íü àðõèâûí ñàëáàðò õàìòðàí àæèëëàõ Ìîíãîë-Îðîñûí êîìèññîîñ áýëòãýñýí “ Êîìèíòåðí áà Ìîíãîë” (ÓÁ., 1996. Ýðäýì øèíæèëãýýíèé óäèðäàã÷ ×.Äàøäàâàà, À. Ï. Êîçëîâ) õýìýýõ áàðèìò áè÷ãèéí òîì õýìæýýíèé öîìîðëèã þì. Ò¿¿í÷ëýí “Ìîíãîëûí õóâüñãàë÷äûí ò¿¿õò çºâëºëãººí” (ÓÁ., 1996. Ýìõòãýí áîëîâñðóóëñàí Ã.Äàøíÿì, Ç.Ëîíæèä), “Æàìñðàíû Öýâýýí. Ò¿¿âýð çîõèîëóóä” (ÓÁ., 1997. Ýìõòãýñýí Ñ.Èäøèííîðîâ), “Åðºíõèé ñàéä Á. Öýðýíäîðæ (1868-1928). Áàðèìò áè÷ãèéí ýìõòãýë. (ÓÁ., 1998. Ýìõòãýñýí Õ.Ìàãñàðæàâ, Î.Áàòñàéõàí), “Õÿòàä, Îðîñ, Ìîíãîë ãóðâàí óëñûí 1915 îíû Õèàãòûí ãýðýý. ªäºð òóòìûí òýìäýãëýë” (ÓÁ., 1999. Ýðõýëñýí Î.Áàòñàéõàí), “Çàðëèãààð òîãòîîñîí Ìîíãîë óëñûí õóóëü ç¿éëèéí áè÷èã” (ÓÁ.,1995. Ìîíãîëîîñ êèðèëë áè÷èãò áóóëãàñàí Î.Áàòñàéõàí, Ç.Ëîíæèä, ×.Õàíäñ¿ðýí ), “Ìîíãîë óëñûí øàñòèð” I, II (ÓÁ. 1997. Êèðèëë áè÷èãò áóóëãàæ, õýâëýëä áýëòãýí òàéëáàð õèéñýí (À. Î÷èð, Ç.Ëîíæèä, Ö.Òºðáàò), “Ìîíãîë-Îðîñûí ñî¸ë, øèíæëýõ óõààí òåõíèêèéí õàðèëöàà. I áîòü. (19211960)”. (ÓÁ., 2000.), Ìîíãîë óëñûí õóóëèóäûí îëîí áîòü ýìõòãýë çýðãèéã äóðäàæ áîëíî. ÕÕ çóóíû ñ¿¿ë÷èéí 10-ààä æèë íàì, òºðèéí óäèðäàõ áîëîí äèïëîìàò àëáà õàøèæ ÿâñàí õ¿ì¿¿ñ äóðòãàë, äóðñàìæàà áè÷èæ ¿ëäýýõ ýðìýëçýëòýé áîëæ áàéãàà íü ò¿¿õèéí ¿íýíèéã ñýðãýýõýä èõýýõýí òóñ íýìýðòýé õýðýã áºë㺺1. Áàñ íýãýí ñîíèðõîëòîé ç¿éë áîë óëñ òºðèéí øàëòãààíààð õèëèéí ÷àíàäàä ä¿ðâýí ãàðñàí ìîíãîë õ¿íèé äóðòãàë õýâëýãäýæ ýõýëæ áàéãàà þì2. 1990-ýýä îíä Ìîíãîëûí îéðõè ¿åèéí ò¿¿õýýð õýâëýãäýí ãàðñàí á¿òýýë¿¿ä íü ò¿¿õèéí àñóóäëûã äàí ãàíö ôîðìàöèéí îíîëûí ¿¿äíýýñ ¿çýæ èðñýí ºðººñãºë áàéäëàà ýðãýí õàðæ, èðãýíøëèéí îíîë, ò¿¿í÷ëýí ñàéõü õî¸ð îíîëûí àëü àëèíû ¿íýò ç¿éëñèéí óëàìæëàë, õîëáîîí äóíäààñ ¿ð ãàðãàæ, óòãà íýýõèéã ýðìýëçñýí øèíæòýé áàéíà. Ãýõäýý áàñ çàðèì íýã íîì, 2

“Ò¿¿õèéí ñóäàëãààíû îíîë- àðãà ç¿éí àñóóäàë” ÓÁ., 1999. Ë.̺íõ-Ýðäýíý “Ò¿¿õèéí ã¿í óõààíû ëåêö¿¿ä” ÓÁ., 2000. Í.Õàâõ “Ìîíãîë÷óóäûí ñî¸ë èðãýíøëèéí ã¿í óõààí” ÓÁ., 1995. Ö.Ãîìáîñ¿ðýí “Íèéãìèéí òóõàé ôèëîñîôèéí èíòåãðàëü, õóâèëáàðûã áîëîâñðóóëàõ ýõëýë” ÓÁ., 1999. 1 Á.Æàìáàëäîðæ. Äàðäàí áóñ çàìààð äàëààä æèë. ÓÁ., 1996. Á.Æàðãàëñàéõàí. Îëîí æèëèéí õóó÷. Ýë÷èí ñàéäûí òýìäýãëýë. ÓÁ., 1997. Ö.Áàëõààæàâ. Íàñ äàãàñàí õºðºã. Äóðñàìæ. ¹1. ÓÁ., 1997. Á.Ëèãäýí. Áè ìóó õ¿í. ÓÁ., 1998. Ñ.Äàìáàäàðæàà. Áðèòàíèéí àðàë äýýð Ìîíãîëûí ãàë ãîëîìò àññàí íü. Ýë÷èí ñàéäûí òýìäýãëýë. ÓÁ., 1999. Ò.Ãýíäýí. Ãóðâàí ò¿ìýí õ¿íèé àìü., ÓÁ., 1999. Ï.Øàãäàðñ¿ðýí. Ìèíèé ìýäýõ ìàðøàë Õ.×îéáàëñàí. (äóðñàìæ) ÓÁ., 2000 çýðýã. 2 Äèëàâ õóòàãò Æàìñðàíæàâ. Àð Ìîíãîëûí óëñ òºðèéí äóðòãàë. ÓÁ., 1991.

29

çîõèîëä ýä¿ãýý÷ëýí ýðãýæ òóéëøðàõ, óëñ òºðæèõ õàíäëàãà ìýð ñýð àæèãëàãäàæ áàéãààã òýìäýãëýõ õýðýãòýé þì. * * * ªðíº, äîðíûí îðíóóäûí ìîíãîë ñóäëàà÷èä òóñ óëñûí ÕÕ çóóíû ò¿¿õèéã ñóäëàõ òàëààð àñàð èõ àæèë õèéæýý. Èíãýæ Ìîíãîëûí îéðõè ¿åèéí ò¿¿õýíä ãàäààäûí ýðäýìòäèéí àíõààðàë òºâëºðºõ áîëñîí íü ìîíãîë÷óóä ºíº ýðòíèé ò¿¿õòýé, òýð òóñìàà äýëõèéí ò¿¿õýíä ñîöèàëèñò òóðøèëòàä ºðòñºí õî¸ð äàõü îðîí áîëæ, îëîí óëñûí õàðèëöààíä ìýäýãäýõ¿éö áàéð ñóóðüòàé áàéñàíä îðøèíî. Ìîíãîëûí îéðõè ¿åèéí ò¿¿õ ñóäëàëûí òóõàéä ãàäààäûí ýðäýìòäýýñ Ǻâëºëò, Îðîñûí ìîíãîë ñóäëàà÷äûí á¿òýýë òóóðâèë õàìãèéí òîì áàéð ýçýëæ áàéíà. 1911 îíû ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õóâüñãàë, ò¿¿íèé ¿ð ä¿íä òîãòñîí Ìîíãîë óëñûí ò¿¿õèéã ñóäëàõàä Îðîñ-Ïîëüøèéí ýðäýìòýí Â.Ë.Êîòâè÷èéí1 á¿òýýë¿¿ä ¿ëýìæ ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Òóõàéëáàë, ò¿¿íèé “Ìîíãîëûí ò¿¿õ ºíººãèéí óëñ òºðèéí áàéäëûí òîâ÷ òîéì” õýìýýõ ñóäàëãàà íü áàðèìò ñýëòèéí õàìàðñàí õ¿ðýý, îí÷, õèéñýí ä¿ãíýëòèéí öàðààãààðàà òýð ¿åä ñýäýâ îéðîëöîî ñóäàëãàà õèéñýí Îðîñûí áóñàä ñóäëàà÷äûí á¿òýýë¿¿äýýñ ãîéä ÿëãàðàí ãàð÷ áàéíà. Ýíý ¿åä Ïåòåðáóðãèéí Èõ ñóðãóóëèéí ïðîôåññîð Í.È. Âàñèëåâñêèéí Ìîíãîëûí ò¿¿õèéí òàëààð áè÷ñýí ëåêö¿¿ä, ò¿¿íèé ¿å òýíãèéíõýí, ïðîôåññîð öîë, òóøààëòàé, õààíò Îðîñûí öýðãèéí áîëîí èðãýíèé çàñàã çàõèðãààíû òºëººëºã÷èä Á.Ì.Ãóðüåâ, Ì.È. Áîãîëåïîâ, Ë.Í.Ñîáîëåâ, Þ.Êóøåëåâ, À.Ì. Áåííèãñåí, À.Â. Áàðàíîâ, À.Ë. Áîëîáàí2 çýðýã ñóäëàà÷äûí á¿òýýë¿¿ä ãàð÷ýý. Îêòÿáðèéí ñîöèàëèñò õóâüñãàëûí äàðààãààð Îðîñ, Ǻâëºëòèéí ò¿¿õ÷èä Ìîíãîëûí òàëààðõè ñóäàëãààã ìàðêñèñò àðãà ç¿éä òóëãóóðëàí õèéõ áîëîâ. Àêàäåìè÷ È.Ì. Ìàéñêèéí “Îð÷èí ¿åèéí Ìîíãîë” õýìýýõ íîì (Èðê.,1921) áîë Ìîíãîëûí ò¿¿õèéã ìàðêñèñò àðãà ç¿éãýýð áîëîâñðóóëàõ àíõíû îðîëäëîãî áàéæýý. Òýðáýýð Á¿õ îðîñûí ýä õýðýãëýã÷äèéí íèéãýìëýãýýñ Ìîíãîë îðîíä æèë õàãàñûí õóãàöààãààð èëãýýæ áàéñàí øèíæèëãýýíèé àíãèéã òîëãîéëæ áàéñíû õóâüä Ìîíãîëûí óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí áàéäëûã ãàçàð äýýð íü ñóäàëæ, ýõ ñóðâàëæ äýýð òóëãóóðëàí óã çîõèîëûã áè÷æýý. È.Ì. Ìàéñêèé 1911 îíû ¿éë ÿâäëûã õóâüñãàë ãýæ àíõ ¿çñýí ýðäýìòýí áºãººä îëîí àñóóäëûã ãî¸æ ÷èìýëã¿é, áàéãààãààð íü àâ÷ ¿çñýí ñàéí òàëòàé. Ãýòýë ýíý òóõàéä ò¿¿íèéã ìîíãîëûí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé òýìöëèéí ¿éë ÿâäëûã ä¿ãíýæ ¿çýõäýý ò¿¿õèéã á¿òýýã÷ îëîí ò¿ìíèé ðîëèéã îëæ õàðààã¿é, ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé õóâüñãàë÷ ÷àäâàð, õ¿÷èíä èòãýýã¿é, Ìîíãîë îðîíä òóññàí 1917 îíû Îðîñûí õóâüñãàëûí íºëººã ¿íýëæ ¿çýýã¿é ãýõ ìýò îíîë- àðãà ç¿éí äóòàãäëóóä ãàðãàñàí ãýæ çýìëýæ áàéëàà. Õîæèì ýíý çîõèîë “Ìîíãîëèÿ íàêàíóíå ðåâîëþöèè” (Ì., 1959. ïåðåðàáîòàííîå èçäàíèå) íýðòýéãýýð íýìýëò, çàñâàð îðóóëàí õýâëýãäñýí áèëýý.

1

>. YI ñåðèÿ, ÕYII òîì. 1923. 371-372 òàëààñ Â.Ë. Êîòâè÷èéí ýðäýì øèíæèëãýýíèé ¿éë àæèëëàãààíû òóõàé òîäîðõîé ¿çýæ áîëíî. 2 Ýäãýýð ýðäýìòäèéí á¿òýýëèéã íîì ç¿éãýýñ ¿çíý ¿¿.

30

Äàðàà íü ÕÕ çóóíû ýõýí ¿åèéí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺í, 1921 îíû õóâüñãàë, àãðàð õàðèëöààíû àñóóäëûã ìàðêñèñò àðãà ç¿éí ¿¿äíýýñ ñóäëàõûã îðîëäñîí À. Êàëëèíèêîâûí á¿òýýë¿¿ä1 ãàð÷ýý. Ǻâëºëòèéí ò¿¿õ÷äèéí äîòðîîñ Ìîíãîëûí îéðõè ¿åèéí ò¿¿õèéã È.ß. Çëàòêèí àíõ óäàà ýðýìáý äàðààòàé, íýãýí á¿õýëëýã áîëãîí àâ÷ ¿çæýý. Òýðýýð “ÁÍÌÀÓ áîë àðäûí àðä÷èëñàí îðîí ìºí” õýìýýõ ò¿¿õèéí çîõèîë íèéòë¿¿ëýýä, ò¿¿íèéãýý çàñ÷ äýëãýð¿¿ëýí ”ÁÍÌÀÓ-ûí øèíý áà øèíýõýí ¿åèéí òîâ÷ ò¿¿õ” íýðòýéãýýð (Ì.,1957) õýâë¿¿ëñýí áàéíà. Ǻâëºëòèéí ò¿¿õ÷èä 1921 îíû õóâüñãàëûí ºðíºëò, ÁÍÌÀÓ-ûí êàïèòàëèñò áèø õºãæèë, ñîöèàëèñò áàéãóóëàëòûí ò¿¿õýí ¿éë ÿâöûã íýãòãýí ä¿ãíýõýä ãîë àíõààðëàà ÷èãë¿¿ëñýí áàéíà. Òóõàéëáàë, Ã.Êóíãóðîâ, Á.Ñîðîêîâèêîâ íàðûí “Àðäûí õóâüñãàë”. Ò¿¿õýí íàéðóóëàë. (Ýðõ¿¿., 1947.) , Á.Ä. Öèáèêîâûí “Óíãåðí÷¿¿äèéã áóò öîõèñîí íü” (Óëàí-Óäý., 1947.) á¿òýýë¿¿äýä 1921 îíû õóâüñãàëûí ìºí ÷àíàð, à÷ õîëáîãäëûã íýýí õàðóóëàõûã õè÷ýýñýí áîëîé. ̺í Ã.Ñ. Ìàòâååâà, Ñ. Ñòàðèöûíà,2 Ñ.Ê. Ðîùèí3 íàðûí íýãýí ñýäýâò çîõèîëóóäàä òóñ óëñûí òºð, àðä÷èëëûí õºãæèë, ýäèéí çàñàã, ãîë òºëºâ õºäºº àæ àõóé, ¿éëäâýðèéí ñàëáàðò ãàð÷ áóé ººð÷ëºëòèéã ñóäàëñàí áàéíà. Â.Â. Ãðàéâîðîíñêèé4, Ã.Ì. Ìèõàéëîâ5, Ð.Ë.Áàëäàåâ6 íàð í¿¿äýë÷ ìàë÷äûí ñóóðüøèë, àõóé, ñî¸ë áîëîâñðîëûí àñóóäëûã øèíæëýí ñóäàëñàí íîì, òîâõèìîë áè÷æýý. Å.Ï. Áàâðèí, È. Ìåùåðÿêîâ7, Ë.Ì. Ãàòàóëèíà8, À.À.Îñèïîâ9, Ì.Ñ.Êàïèöà, Ì.Ñ. Èâàíåíêî10, íàðûí á¿òýýë¿¿äýä ÁÍÌÀÓ-ûí îëîí óëñûí õàðèëöàà, ãàäààä áîäëîãî, ÿëàíãóÿà Ǻâëºëò, Ìîíãîëûí íàéðàìäàë, õàìòûí àæèëëàãààíû ìºí ÷àíàð, òºëâèéã òîäîðõîéëîí ãàðãàæýý. ÁÍÌÀÓ-ûí êàïèòàëèñò áèø õºãæëèéí çàìûí àñóóäàë áîë Ǻâëºëòèéí ò¿¿õ÷äèéí á¿òýýëä òîìîîõîí áàéð ñóóðèéã ýçýëæ áàéâ.1 Ìîíãîëûí îéðõè ¿åèéí ò¿¿õèéí òàëààð íýãýí ñýäýâò çîõèîëîîñ ãàäíà “Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ìîíãîë Àðä Óëñ” á¿òýýëèéí ýìõòãýë, øèíæëýõ óõààíû 1

Àíàòîëèé Êàëëèííèêîâ. Ðåâîëþöèîííàÿ Ìîíãîëèÿ. Ãîñèçäàò. Ì., 1925 ã. Íàöèîíàëüíîðåâîëþöèîííîå äâèæåíèå â Ìîíãîëèè. Èä. Ìîñêîâñêèé ðàáî÷èé. Ì., 1926. Àãðàðíûå îòíîøåøèÿ è àíòèôåîäàëüíàÿ àãðàðíàÿ ðåâîëþöèÿ â Ìîíãîëèè. Â. êí:Àãðàðíûé âîïðîñ íà Âîñòîêå. Ì., ÌÀÈ. 1933 ã. çýðýã. 2 Ã.Ñ.Ìàòâååâà, Ñ. Ñòàðèöûíà. Íàðîäíàÿ äåìîêðàòèÿ è ñòðîèòåëüñòâî ñîöèàëèçìà â ÌÍÐ. Ì., 1965. Ã.Ñ.Ìàòâååâà. Ñîçäàíèå ìàòåðèàëüíî-òåõíè÷åñêîé áàçû ñîöèàëèçìà â ÌÍÐ. Ì.,1979. 3 Ñ.Ê.Ðîùèí. Ñîöèàëèñòè÷åñêèé óêëàä â ýêîíîìèêå. Ì.,1958. Ðàçâèòèå ñîöèàëèñòè÷åñêèõ ïðîèçâîäñòâåííûõ îòíîøåíèé â ÌÍÐ. Ì.,1979. 4 Â.Â.Ãðàéâîðîíñêèé. Îò êî÷åâîãî îáðàçà æèçíè ê îñåäëîñòè (íà îïûòå ÌÍÐ) Ì., 1979. 5 Ã.È. Ìèõàéëîâ. Êóëüòóðíîå ñòðîèòåëüñòâî â ÌÍÐ. (èñòîðè÷åñêèå î÷åðêè) Ì.,1957. 6 Ð.Ë.Áàëäàåâ. Íàðîäíîå îáðàçîâàíèå â ÌÍÐ. Ì., 1971. 7 Å.Ï.Áàâðèí, Ì.Â. Ìåùåðÿêîâ. Ìîíãîëüñêàÿ Íàðîäíàÿ Ðåñïóáëèêà (ýêîíîìèêà è âíåøíÿÿ òîðãîâëÿ) Ì.,1961. 8 Ë.Ì. Ãàòàóëëèíà. Ìîíãîëüñêàÿ Íàðîäíàÿ Ðåñïóáëèêà â ñîöèàëèñòè÷åñêîì ñîäðóæåñòâå. Ì., 1969. 9 À.À.Îñèïîâ. Âíåøíÿÿ ïîëèòèêà Ìîíãîëüñêîé Íàðîäíîé Ðåñïóáëèêè. Ì., 1963. 10 Ì.Ñ.Êàïèöà, Ì.Ñ.Èâàíåíêî. Äðóæáà, çàâîåâàííàÿ â áîðüáå. (ñîâåòñêî-ìîíãîëüñêèå îòíîøåíèÿ) Ì.,1965. 1 Ëåíèí è íàöèîíàëüíî-îñâîáîäèòåëüíîå äâèæåíèå â ñòðàíàõ Âîñòîêà. Ì., 1970. Ã.Ô. Êèì, Ô.È. Øàáøèíà. Ïðîëåòàðñêèé èíòåðíàöèîíàëèçì è ðåâîëþöèè â ñòðàíàõ Âîñòîêà. Ì., 1967. ̺í òýäíèé “Ñîþç ðàáî÷åãî êëàññà è êðåñòüÿíñòâà è îïûò ñîöèàëèñòè÷åñêèõ ñòðàí Àçèè. (íà ïðèìåðå ÌÍÐ,ÊÍÄÐ,ÄÐÂ.) Ì.,1977, Ì.Ñ. Äæóíóñîâ. Î íåêàïèòàëèñòè÷åñêîì ïóòè ðàçâèòèÿ ðàíåå îòñòàëûõ ñòðàí. Ì., 1967, Ë.È. Ãàòàóëëèíà. Ïðîáëåìû íåêàïèòàëèñòè÷åñêîãî ðàçâèòèÿ Ìîíãîëüñêîé Íàðîäíîé Ðåñïóáëèêè. Ì.,1978.

31

õÿëáàð÷èëñàí íîì, òîâõèìîë, ýðäýì øèíæèëãýýíèé ºã¿¿ëýë îëîí àðâààðàà ãàðñíûã òýìäýãëýõ õýðýãòýé þì. Ýäãýýð á¿òýýë¿¿ä íü á¿õýëäýý ôîðìàöèéí îíîë, ìàðêñèñò-ëåíèíèñò, àíãè÷ áàéð ñóóðü, ïðîëåòàðèéí èíòåðíàöèîíàëèçìûí çàð÷ìûí ¿¿äíýýñ áè÷èãäñýí íü òîäîðõîé þì. ªºð÷ëºëò øèíý÷ëýëòèéí à÷ áóÿíààð 1990-ýýä îíîîñ ǺâëºëòÎðîñûí ò¿¿õ÷èä Ìîíãîëûí îéðõ ¿åèéí ò¿¿õèéã îíîë- àðãà ç¿éí øèíý õàíäëàãà áàðèìòëàí ñóäàëæ ýõýëëýý. Å.Ì. Äàðåâñêàÿ “Ãóðâàí õºðºã-ãóðâàí õóâü çàÿà”2 õýìýýõ ò¿¿õýí íàéðóóëàëäàà Áîãä õààíû çàñãèéí ãàçðûí ýäèéí çàñãèéí çºâëºõ Ñ.À.Êîçèí, ¿íýí àëäàðòíû øàæíû ëàì Ô.À. Ïàðíÿêîâ, Ìîíãîë äàõü Îðîñûí ãàçàð òàðèàëàíãèéí ïèîíåð È.È.Êîðîíîêîâ íàðûí òóõàé îëäîõóéä áýðõ áîëñîí ìàø ñîíèí áàðèìò ñýëò àøèãëàí áè÷ñýí íü ÕÕ çóóíû ýõýí ¿åèéí Ìîíãîëûí ò¿¿õ ñóäëàëä îëîí íàðèéí ýýäðýýòýé àñóóäëûã òîäðóóëàõàä äºãºº ºã÷ áàéíà. Ñ.Ðîùèí “Ìîíãîëûí óëñ òºðèéí ò¿¿õ” (1921-1940)3 õýìýýõ íýãýí ñýäýâò çîõèîë òóóðâèëàà. Ýë á¿òýýëäýý Îðîñûí àðõèâûí, ÿëàíãóÿà Êîìèíòåðíèé àðõèâûí óðüä ºìíº ñóäàëãààíû ýðãýëòýíä òºäèéëºí îðîîã¿é îëîí àðâàí áàðèìò ñýëòèéã àøèãëàí, Ìîíãîëûí ò¿¿õýíä Êîìèíòåðíèé ã¿éöýòãýñýí ýåðýã, ñºðºã ¿¿ðãèéã ¿íäýñëýë ñàéòàé íýýí õàðóóëñàí áàéíà. Ñ.Ã.Ëóçÿíèí ººðèéíõºº áýñðýãõýí á¿òýýëä4 ÕÕ çóóíû 20-30-ààä îíû Îðîñ, Ìîíãîë, Õÿòàäûí õàðèëöààíä ãàð÷ áàéñàí áýðõøýýë, çºð÷ëèéã îí÷òîé ñóäëàí ãàðãàæýý. Ã.Ñ.ßñêèíà (Ìàòâååâà) “Ìîíãîë: õºãæëèéí çàãâàðûí õàëàà óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí øèíýòãýë” çýðýã õýä õýäýí á¿òýýëäýý5 90-ýýä îíû Ìîíãîë äàõü íèéãýì-óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí øèíý òîãòîëöîîíû òºëºâøèë, óëñ òºðèéí øèíý÷ëýë, ò¿¿íèé ¿ð ä¿í, øèëæèëòèéí ¿åèéí ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààíû ºðíºë, õºãæëèéã çàäëàí øèíæèëñýí áàéíà. Â.Â.Ãðàéâîðîíñêèé “Ìîíãîë: õºãæëèéí ñîöèàëèñò çàãâàðààñ çàõ çýýëä øèëæèõ ¿åèéí õºäººãèéí õ¿í àìûí ºðõèéí òºñâèéí á¿òýö äýõ ººð÷ëºëò”, “Ìîíãîëûí ºíººãèéí àðä: íèéãìèéí õºãæëèéí àñóóäëóóä (19801995 ãã.)”1 õýìýýõ çîõèîëóóääàà õºäººãèéí õ¿í àìûí íèéãìèéí àñóóäëóóäûã øèíæëýí ñóäàëæýý. Ä.Á.Óëûìæèåâ “Îðîñûí Ìîíãîë ñóäëàë” õýìýýõ á¿òýýëäýý 2 ÕIÕ çóóíû II õàãàñààñ ÕÕ çóóíû ýõýí ¿åèéí ìîíãîë÷ ýðäýìòäèéí Ïåòåðáóðãèéí äýã ñóðãóóëèéã àâ÷ ¿çýõäýý ÕÕ çóóíû ýõýí ¿åèéí Ìîíãîëûí ò¿¿õèéã ñóäëàõàä Îðîñûí ýðäýìòäèéí îðóóëñàí õóâü íýìðèéã öóõàñ áîëîâ÷ áàçàæ ä¿ãíýñýí áàéíà. Ì.È. Ãîëüìàí “Ìîíãîë ñóäëàë ªðíºäºä” (òºâ¿¿ä, áîëîâñîí õ¿÷èí, íèéãýìëýã) ÕÕ çóóíû 50-èàä îíû ýõíýýñ 90 îí” õýìýýõ á¿òýýëäýý áàðóóí 2

Å.Ì. Òðè ïîðòðåòà-òðè ñóäüáû. Èñòîðè÷åñêèå î÷åðêè., ÓÁ. 1997. Ñ.Ðîùèí. Ïîëèòè÷åñêàÿ èñòîðèÿ Ìîíãîëèè (1921-1940) Ì.,1998. 4 Ñ.Ã.Ëóçÿíèí. ÕÕ çóóíû 20-30-ààä îíû Îðîñ, Õÿòàä, Ìîíãîëûí õàðèëöààíû ò¿¿õýýñ. ÓÁ., 1998. 5 Ã.Ñ.ßñêèíà. Ìîíãîëèÿ: ñìåíà ìîäåëè ðàçâèòèÿ. Ïîëèòè÷åñêèå è ýêîíîìè÷åñêèå ðåôîðìû. Ì.,1994, Ìîäåðíèçàöèÿ ïðîèçâîäñòâèòåëüíûõ ñèë è ýêîíîìè÷åñêàÿ ðåôîðìà â Ìîíãîëèè. Ì.,1994. è òàê äàëåå. 1 Â.Â.Ãðàéâîðîíñêèé. Ìîíãîëèÿ: èçìåíåíèÿ â ñòðóêòóðå ñèñòåìíûõ áþäæåòîâ ñåëüñêîãî íàñåëåíèÿ ïðè ïåðåõîäå îò ñîöèàëèñòè÷åñêîé ìîäåëè ðàçâèòèÿ ê ðûíî÷íîé. Ì.,1996. Ñîâðåìåííîå àðàòñòâî Ìîíãîëèè: ïðîáëåìû ñîöèàëüíîãî ðàçâèòèÿ (1980-1995ãã). Ì., 1996. 2 Ä.Á. Óëûìæèåâ. Îðîñûí Ìîíãîë ñóäëàë. ÕIÕ çóóíû õî¸ðäóãààð õàãàñ ÕÕ çóóíû ýõýí ¿å. Ìîíãîë÷ ýðäýìòäèéí Ïåòåðáóðãèéí äýã ñóðãóóëü. ÓÁ., 1998. 3

32

Åâðîï, Õîéä Àìåðèêèéí îðíóóä äàõü ìîíãîë ñóäëàëûí õºãæëèéã àâ÷ ¿çýõäýý Ìîíãîëûí îéðõ ¿åèéí ò¿¿õòýé õîëáîîòîé îëîí áàãö àñóóäëûã õºíäºí òàâüñàí þì. Ìºí ºã¿¿ëýí áóé ¿åèéí ò¿¿õèéí àñóóäëààð Å.À. Áåëîâ, À.Ñ. Æåëåçíÿêîâ, Å.Â. Áîéêîâà, Ø.Á. ×èìèääîðæèåâ íàðûí çýðýã ýðäýìòäèéí áàðèìò ñóäàëãàà ñàéòàé ºã¿¿ëë¿¿ä íèéòëýãäæýý. Ǻâëºëòººñ ãàäíà ºðíº, äîðíûí õºãæèíã¿é îðíóóäàä ÕÕ çóóíû Ìîíãîëûí ò¿¿õèéã ñóäëàõ òàëààð áàãàã¿é ç¿éë õèéñýí áàéíà. Ãýõäýý õî¸ð ¿çýë ñóðòëûí òýìöýë, ñºðãºë人íèé íºõöºëä äýýðõ îðíóóä äàõü îð÷èí ¿åèéí ìîíãîëûí ò¿¿õ ñóäëàë íü òîäîðõîé õýìæýýãýýð óëñ òºðèéí áîäëîãî, ¿çýë ñóðòëûí õàëüñ á¿ðõýâ÷èí äîîð ÿâàãäàæ áàéñíûã äóðäàõã¿é ºíãºðºõ àðãàã¿é þì. ªðíºäèéí îðíóóäûí, ÿëàíãóÿà ÀÍÓ-ûí ýðäýìòýí ñóäëàà÷äààñ Ìîíãîëûí îéðõ ¿åèéí ò¿¿õèéã ñóäëàõ àæèë äýëõèéí II äàéíû äàðààãààñ îíöãîé èäýâõèææýý. Òýäíýýñ Î.Ëàòòèìîð, Ð.Ðóïýí, Æ.Ôðèòýðñ, Æ.Ìýðôè, Àëèñà Êýìïè íàðûã îíöëîí òýìäýãëýæ áîëîõ þì. Ýäãýýð ñóäëàà÷äûí á¿òýýë¿¿äýä Ìîíãîëûí äîòîîä àìüäðàë, õºãæëèéí ÿâöûã ìîíãîë÷óóäûí ¿íäýñíèé ¿çýë, õóâüñãàëûí õàðèëöàí õàìààðàë, óëàìæëàë øèíý÷ëýë, òºðèéí áàéãóóëàë, ëàìûí øàøèí, ñî¸ëûí õóâüñãàë, ýäèéí çàñãèéí õºãæèë áà êàïèòàëèñò áóñ õºãæëèéí çàì ãýñýí óõàãäàõóóíààð äàìæóóëàí àâ÷ ¿çñýí ò¿ãýýìýë õàíäëàãàòàé áàéíà. Î.Ëàòòèìîðûí “Í¿¿äýë÷èä áà õóâüñãàë÷èä” õýìýýõ çîõèîë íü1 Ìîíãîëûí îéðõè ¿åèéí ò¿¿õèéí îëîëò, àìæèëò, ýåðýã, ñºðºã ñóðãàìæèéã áîäèòîé õàðóóëñàí ºðíºäèéí ýðäýìòíèé àíõíû òîìîîõîí á¿òýýë þì. Òýðáýýð ýë á¿òýýëäýý 1921 îíû õóâüñãàë ãàðàõ äîòîîä íºõöºë á¿ðýëäñýí ãýæ ¿çñýíýýðýý Àìåðèêèéí áóñàä ñóäëàà÷äààñ ÿëãàð÷ áàéâ. Ñàéõü ýðäýìòíèé ýíý çîõèîëäîî äýâø¿¿ëñýí “Ìîíãîë áîë Ǻâëºëòèéí äàãóóë îðîí” ãýñýí ¿çýë ñàíàà íü áàãà áóóðàé îðîí èõ ã¿ðí¿¿äèéí ýðõ àøãèéí òîéðîãò ÿìàãò ýðãýëäýæ áàéäàã ÷óõàìõ¿¿ òýð óòãààðàà áîäèòîé ä¿ãíýëò áàéëàà. Ãýõäýý ñ¿¿ëäýý òýðáýýð ýë ¿çýë ñàíààíààñàà òàòãàëçñàí íü òóõàéí öàã ¿åèéí ìîíãîë÷óóäûí ñýòãýëèéã áîäñîí õýðýã áèç. Î.Ëàòòèìîð Ìîíãîëûí îéðõ ¿åèéí ò¿¿õýýð îëîí íîì, ºã¿¿ëýë áè÷ñýí ãàðãóóí òîì ýðäýìòýí þì. Ð.Ðóïýí Ìîíãîëûí òóõàé îëîí á¿òýýë òóóðâèñíààñ “ÕÕ çóóíû Ìîíãîë÷óóä”, “Ìîíãîëûã õýðýã äýýðýý ÿàæ çàõèð÷ áàéñàí áý? ÁÍÌÀÓ-ûí óëñ òºðèéí ò¿¿õ”. (1900-1978) õýìýýõ á¿òýýë¿¿ä õàìãèéí òîìîîõîí íü þì. Òýðýýð ýõíèéõýý á¿òýýëä 1921 îíû õóâüñãàëààñ ºìíºõ áîëîí õîéøõè ¿åèéí ìîíãîë÷óóäûí àìüäðàëûã á¿õèé ë òàëààñ íü òóí ñîíèðõîë òàòàõóéöààð ä¿ãíýí áè÷ñýí áàéíà2. Çîõèîã÷ õî¸ð äàõü á¿òýýëäýý ñîöèàëèçìûí ¿åèéí øèíý õ¿íèéã òºëºâø¿¿ëýõ çîðèëò Ìîíãîë îðîíä áèåëýãäýõã¿é áàéíà ãýýä õ¿íä ñóðòàëòíû øèíý àíãè óëñ îðíû õýðãèéã ãàðòàà áàðüæ áàéíà3 õýìýýí òýìäýãëýñýí áàéíà. Æ.Ì. Ôðèòýðñèéí “Ãàäààä Ìîíãîë, ò¿¿íèé îëîí óëñûí áàéð ñóóðü” õýìýýõ á¿òýýë íü4 íü äýëõèéí II äàéíû ºìíºõ ÁÍÌÀÓ-ûí îëîí óëñûí 1

O. Lattimore. Nomads and Commissars: Mongolia. Revised New York., 1962. Rupen, Robert. Mongols of the Twentieth (Century), Volumes Bloomington. 1964. Ýë çîõèîëûã Ã.Àêèì ìîíãîë õýëíýý îð÷óóëàí 2000 îíä õýâë¿¿ëñýí áîëîé. 3 Rupen, Robert. How Mongolia is Really Ruled. A Political History of the Mongolian People*s Republic, 1900-1978. Hoover Institution Press, Stanford, California. 1979. pp 113 4 Friters, Gerard M. Outer Mongolia and Its International Position, Baltimore, the John Hopkins Press. 1949. 2

33

áàéäëûã õºíäºí ¿çñýí òîìîîõîí á¿òýýëèéíõýý õóâüä ºä㺺 ÷ ¿íý öýíýòýé õýâýýð áàéíà. Òýðáýýð ýíý íîìîíäîî àíõ óäàà Ãàäààä Ìîíãîëîîñ Îðîñ, Õÿòàä, ßïîí çýðýã èõ ã¿ðí¿¿äòýé õýðõýí õàðèëöàæ èðñíèéã äèïëîìàò àðõèâûí áàðèìò ñýëò àøèãëàí òîéìëîí àâ÷ ¿çñíýýðýý èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Õàðèí 1946-1961 îíóóäàä ÁÍÌÀÓ-ûã ͯÁ-ä ýëñýõ àñóóäàëä ÀÍÓ íààøòàé õàíäààã¿éã çîõèîã÷ “ìýäýýëëèéí äóòàãäëààñ” áîëñîí õýìýýí òàéëáàðëàñàí íü òºäèéëºí ¿íýìøèëòýé áèø þì. Æîðæ Ìýðôè “Øèíý áà íýí øèíý ¿å äýõ Ãàäààä Ìîíãîëûí ýäèéí çàñãèéí õºãæèë”1 õýìýýõ çîõèîëäîî 1940-ººä îíû òºãñãºëººñ á¿ð òîäðóóëàí õýëáýë Ñòàëèíûã íàñàí ººä áîëòîë ÇÕÓ Ìîíãîëä ººðèéíõºº áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõ, ÁÍÌÀÓ-ààð óëñ òºðèéí íåéòðàëèòåò ÷èã øóãàì áàðèìòëóóëàõ ñîíèðõîëòîé áàéñàí ãýæ ¿çæýý. ̺í òýðáýýð “Ǻâëºëòèéí Ìîíãîë”2 õýìýýõ çîõèîëäîî ÁÍÌÀÓ óëñ òºðèéí òàëààð ÇÕÓ-ûí õàðààò áàéäàëòàé îðøèæ èðñíèéã ãàðãàí òàâüñàí áàéíà. 1980-1990-ýýä îíû ¿åèéí ñóäëàà÷äààñ Àëèñà Êýìïè Ìîíãîëûí óëàìæëàëò í¿¿äëèéí àìüäðàë, çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí õîîðîíäûí çºð÷ëèéí àñóóäàëä ãîë àíõààðëàà õàíäóóëæ, ñîíèðõîëòîé ñóäàëãàà õèéæ áàéíà3. Òýðáýýð Ìîíãîë óëñ, í¿¿äýë÷èä ñóóðüøìàë àìüäðàëä øèëæäýã óëàìæëàëò çàìûã ñîíãîõ óó, ýñâýë ýíý ãàçàð îðîí óóð àìüñãàëäàà ñàéòàð çîõèöñîí í¿¿äëèéí àæ àõóéí ä¿ð òºðõ äýýð ñóóðèëñàí çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí ºâºðìºö íýãýí çàãâàðûã á¿òýýí ãàðãàæ èðýõ ¿¿ õýìýýõ àöàí çàì ìîíãîë÷óóäûí ºìíº òóëãàðààä áàéíà ãýñýí ä¿ãíýëò õèéæýý. Ìîíãîëûí øèíý ¿åèéí ò¿¿õèéí õàìãèéí øèíýõýí ñóäàëãàà áîë ÀÍÓûí Ïðèíñòîíû èõ ñóðãóóëèàñ õýâë¿¿ëñýí “Ìîíãîë óëñ ÕÕ çóóíä. Ýõ ãàçàðò ò¿ãæèãäñýí êîñìîïîëèò”4 õýìýýõ á¿òýýë þì. Ýíý õàìòûí á¿òýýëä ÀÍÓ, Èõ Áðèòàíè, ßïîí, Îðîñ, Òàéâàíû ñóäëàà÷äûí áè÷ñýí ç¿éë¿¿ä îðñíîîñ ãàäíà Ìîíãîëûí ýðäýìòýä ÷ áàñ îðîëöæýý. Ñàéõü á¿òýýëä ìîíãîë ñóäëàëûí õºãæèëä ä¿ãíýëò ºãºõèéí õàìò ìîíãîë óëñ-¿íäýñòíèé óëñ òºðèéí òóñãààð òîãòíîë, ò¿¿íèé òºëººõ òýìöýë áîëîí Ìîíãîë îðíû õºãæëèéí õýòèéí òºëâèéã îëîí óëñûí áîëîí ãåîïîëèòèêèéí áàéð ñóóðèíààñ àâ÷ ¿çñýí áàéíà. Àíãëèéí ýðäýìòýí ×.Áàóäåí “Ìîíãîëûí îéðõè ¿åèéí ò¿¿õ”5 áîëîí õýä õýäýí ºã¿¿ëýëäýý ÁÍÌÀÓ-ûí îëîëò, àìæèëòûã õ¿ëýýí çºâøººðººä, òóñ óëñûí äîòîîä àìüäðàëûí ººð÷ëºëò Ǻâëºëòèéí çàãâàðààð õèéãäñýíèéã òýìäýãëýñýí áàéíà. ̺í Àíãëèéí íýðò ñóäëàà÷ Àëàí Ñàíäåðñ Ìîíãîëûí òóõàé áè÷ñýí õýä õýäýí íîì, òàéëáàð, òîëüäîî ÕÕ çóóíû Ìîíãîëûí óëñ òºð, íèéãýìýäèéí çàñãèéí õºãæèëä íýëýýä áîäèòîé øèíæèëãýý õèéæýý1. 1

Murphy G. The Economic Development of Outer Mongolian Economy in Resent Times, Ann Arbor, Michigan University Microfilms, 1957. 2 Murphy G. Soviet Mongolia. A Study of the Oldest Political Satellite, Berkeley and Los Angelos. 1966. 3 Alicia J. Campi. The unique challenges facing Mongolia as adapts its nomadic socialist economy to the market system, Mongolia. V. 7. 1996. pp. 221-235. Nomadic Cultural Values and Their Influence on Modernization: Mongolia in Transition, Washington., 1992. pp 91-102. 4 Mongolia in the Twentieth Century. Landlocked Cosmopolitan. Edited by Stephan Kotkin and Bruce A. Elliman, Armonk, New York, London, England. 1999. 5 Ch. Bawden. Modern history of Mongolia. L. 1968. Mongol Notes 1-The Louvain Fire Ritual.Central Asiatic Journal. V.8.1968. ¹4. Notes on the Worship of Locol Deities in Mongolia, “Mongolian Studies”, Budapest, 1970 1 Alan. J.K. Sanderes. Peoples Republic of Mongolia. A General Reference Guide. OVP. 1968. Mongolia: Politics, Economics and Society. Pienter. London. 1987. Historical Dictionary of Mongolia, Scavecrow Press, Lanham, 1996.

34

Ôðàíöûí ýðäýìòýí Æàã Ëåãðàí “Ìîíãîëûí ñîíãîæ àâñàí çàì. Ôåîäàëèçìààñ ñîöèàëèçìä”2 õýìýýõ á¿òýýëäýý ÁÍÌÀÓ-ûí õºãæëèéí ò¿¿õýí çàìíàëûã ìàðêñèñò àðãà ç¿éí ¿¿äíýýñ ä¿ãíýí áè÷æýý. Àðêàäèé Ñòîëûïèí “Ìîñêâà, Áýýæèíãèéí çàâñàð äàõü Ìîíãîë îðîí”3 õýìýýõ á¿òýýëäýý ÕIII çóóíààñ ÕÕ çóóíû äàëààä îí õ¿ðòýëõ Ìîíãîëûí ãàäààä õàðèëöàà, ãàäààä îð÷íû ººð÷ëºëòèéã ò¿¿õèéã òîéìëîí õàðóóëñíû äîòîð Õààíò Îðîñ, Ìàíæ ×èí óëñûí õîîðîíäûí õàðèëöàà, ò¿¿íèé Ìîíãîëä òóññàí íºëºº, Ìîíãîëûí òàëààð Îðîñ, Õÿòàä, ßïîíû áàðèìòàëñàí áîäëîãî, ìîíãîë ¿íäýñòíèé õóâü çàÿàíû àñóóäàë, ÕÕ çóóíû Ìîíãîëûí óëñ òºðèéí ò¿¿õèéí àñóóäëûã õºíäºí òàâüæýý. Ãýâ÷ ìîíãîë ýõ ñóðâàëæ, àìüä ãýð÷èéí íîòîëãîî çýðýãòýé íàðèéí òàíèëöààã¿éãýýñ õààÿà àëäàà ìàäàãòàé ä¿ãíýëò, ãàðãàëãàà òààðàëäàæ áàéíà. Õàðèí ºìíº ºã¿¿ëñýí Æàã Ëåãðàí äóðäàí áóé çîõèîëûí äîòîð “Ò¿¿õ ãóéâóóëàã÷èä” ãýñýí ãàð÷èãèéí äîð Àðêàäèé Ñòîëûïèíû ýíýõ¿¿ çîõèîëûã õóðö ø¿¿ìæèëñýí íü ìàðêñèñò ò¿¿õ áè÷ëýãòýé çºðæ áàéñàíòàé õîëáîîòîé þì. Ãåðìàíû ýðäýìòýí Óäî Â.Áàðêìàí “Ìîíãîëûí ò¿¿õ”4 õýìýýõ òîì õýìæýýíèé á¿òýýëäýý Ìàíæèéí ýðõøýýëèéí ¿åèéí Ìîíãîë îðíû áàéäàë, àðä ò¿ìíèé òóñãààð òîãòíîëûí òºëºº òýìöëèéã õóðààíãóéëàí ä¿ãíýýä, ãîë íü ÕÕ çóóíû òýðã¿¿í õàãàñûí Ìîíãîëûí ò¿¿õèéí çàíãèëàà àñóóäëûã çàäëàí øèíæëýõýä àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëæýý. Õÿòàäûí ò¿¿õ ñóäëàà÷èä ºìíºõ ¿åèéí ò¿¿õýíä àíõààðëàà òàâèàä ÕÕ çóóíû ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õèéí òàëààð õàðüöàíãóé áàãà áè÷èæ áàéíà. Îéðûí 10 æèë ãýõýä ë Õàî Âýé Ìèíèé ýðõëýí íàéðóóëñàí “ªâºð Ìîíãîëûí îéð ¿åèéí òîâ÷ ò¿¿õ” (õÿòàä õýâëýë. ªÌÈÑÕÕ. 1990) çýðýã çîõèîëóóä ãàð÷, òýäãýýðò ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õèéí àñóóäëûí õºíäñºí òºäèé áàéíà. ÁÍÌÀÓ-ûã òºäèéëºí àíõààðàõã¿é áàéñàí íü Ìîíãîë Õÿòàäûí ñàëøã¿é íýã õýñýã ãýæ ¿çýæ áàéñàíòàé õîëáîîòîé. 1993 îíû IY ñàðä “Ãàäààä Ìîíãîëûí òóõàé äîòîîä äàõü õýðýã ÿâäëóóä” (Wai Meng gu du –li nei mu) íýðòýéãýýð òîìîîõîí õàìòûí çîõèîë ãàðñàí íü Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîë ýðãýëçýýòýé ãýæ íîòëîõûã îðîëäæýý. Çîõèîã÷èä “Àð Ìîíãîëûí óóäàì áýë÷ýýð íóòãèéã Õÿòàäûí ãàçðûí çóðãààñ ñàëãàí òàñëàõ ¸ñòîé” (417-418 äàõü òàë) ãýæ ¿çýõ íü áóðóó ãýæ òýìäýãëýñýí áàéíà. Ìàíàé òàëûí ýñýðã¿¿öëèéí ¿ðýýð ýíý íîìûã õóäàëäààíààñ õóðààí àâ÷, ò¿¿íèé àõëàõ ðåäàêòîðò øèéòãýë îíîãäóóëæýý. Òàéâàíèé ìîíãîë ñóäëàà÷èä Ìîíãîëûí îéðõ ò¿¿õèéã àíõààðàí ñóäàëæ áàéíà. Òýäíèé äîòðîîñ ×åí ×óíöçî, Âàé Ìýí÷èí íàðûí “Ãàäààä Ìîíãîëûí íýí øèíý ò¿¿õ”1 õýìýýõ çîõèîëûã íýðëýæ áîëíî. ßïîíû ýðäýìòýä ÕÕ çóóíû ýõíýýñ 40-ººä îí õ¿ðòýë Ìîíãîëûí îéðõè ¿åèéí ò¿¿õèéí ñóäàëãààã óëñ òºð, öýðýã- ñòðàòåãèéí ÷èãëýëòýé ÿâóóëæ áàéñàí áîë çóóíû ñ¿¿ë÷èéí õàãàñò èðãýíèé øèíæ íü èëò äàâàìãàéëàõ áîëîâ. 1960,1970-ààä îíû äóíä ¿åýñ ìîíãîë÷ ýðäýìòýí Ê.Ñàêàìîòî,2 Ô. Èñàíî,3 Ê.Òàíàêà,4 Ì.Îíóêè5 íàðûí îëîí ñóäëàà÷èä ÕÕ çóóíä ìîíãîëûí óëñ 2

J. Legran. Le Choix Mongol de la Fegdalife en Socialisme. P. 1975. A. Stolupine. La Mongolie entre Moscow et Pekin. P., 1971. Ýíý çîõèîëûã äîêòîð, ïðîôåññîð Ë.Áàò-Î÷èð ìîíãîë õýëíýý îð÷óóëæ, 2000 îíä õýâëýí ãàðãàæýý. 4 Udo B. Barkmann. Geschichte der Mongolei. Bonn. 1999. 1 Chen Chung-tsu, Wai Meng-Cnin, Recent History of Outer Mongolia, Taipei, 1965. 2 Ñàêàìîòî Êîðýòàäà. Ìîíãîð¿ ñýéæè òî êýéçàé. (Ìîíãîëûí óëñ òºð, ýäèéí çàñàã) Òîêèî, 1969, Ãýíäàé-íî Ìîíãîðó (Íýí øèíý ¿åèéí Ìîíãîë), Äýëõèéí ò¿¿õ 12, Õîéò Àçèéí ò¿¿õ, ßìàêàâà øþïïàíèÿ 1981. 3 Èñîíî Ôóæèêî. Ìîíãîðy êàê¿ìý (Ìîíãîëûí õóâüñãàë) ׿þêîî Øèíø¸, 1974 3

35

òºð-íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ººð÷ëºëò, ÿëàíãóÿà 1911, 1921 îíû õóâüñãàëûí õàìààðàë, øàëòãààí, øèíæ ÷àíàð, õîëáîãäîë, Ìîíãîëûí ãàäààä îð÷íû àñóóäàëä ä¿í øèíæèëãýý õèéæýý. 1990-ýýä îíä Ò.Íàêàìè,6 Õ.Ô¿òàêè,7 çýðýã ñóäëàà÷äûí Ìîíãîëûí îéðõ ¿åèéí ò¿¿õèéí àñóóäëààð áè÷ñýí ÷àìáàé ºã¿¿ëë¿¿ä íèéòëýãäñýí áîëîé. Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ñîëîíãîñ óëñûí ò¿¿õ÷ Ëè ϸí ðý8 1911 îíû ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õóâüñãàëûí ¿éë ÿâäëûã äàõèí ýðãýö¿¿ëæ íýãýí ñýäýâò çîõèîë áè÷æýý. Ýíýõ¿¿ ç¿éëä ªðíº, Äîðíûí ìîíãîë ñóäëàà÷äûí á¿òýýëèéã òîéì òºäèé àâ÷ ¿çñýí áîëîé. I á¿ëýã. 1911-1912 îíû Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé õóâüñãàë. (1900-1920) § I. Ìîíãîëûí òºðèéí òóñãààð òîãòíîëûí ñýðãýëò. Õºðø îðíóóäûí õàâñàéäàëò. ×èí óëñûí Ìîíãîëûí òàëààðõ áîäëîãî ººð÷ëºãäºõ áîëñîí øàëòãààí: Õàðü ã¿ðí¿¿äèéí òóëãàñàí ýðõ òýãø áóñ ãýðýý õýëýëöýýðèéã ×èí óëñ õ¿÷èí ìºõºñäñºíèéõºº óëìààñ õ¿ëýýí çºâøººðñººð ÕIÕ çóóíû äóíäóóð õàãàñ êîëîíè îðîí áîëîâ. Èéìýýñ ×èí óëñûí äýãëýìèéã ýñýðã¿¿öñýí îëîí ò¿ìíèé òýìöýë ÕIÕ çóóíû äóíä ¿åýñ òàñðàëòã¿é ãàðàõ áîëîâ. ßëàíãóÿà 1899-1901 îíä õîéä Õÿòàäàä “Èõýòóàíü” /Øóäàðãà, ýâ íýãäëèéí áàã/ ãýäýã áîñëîãî ãàðñàí áàéíà. Ò¿¿íèéã ßïîí, Ãåðìàí, Àíãëè, ÀÍÓ, Ôðàíö, Õààíò Îðîñ, Èòàëè, Àâñòðè-Óíãàðûí çýðýã íàéìàí ã¿ðíèé íýãäñýí öýðãèéí õ¿÷ áóò öîõèæ, 1901 îíä ×èí óëñàä ò¿ðýìãèé ãýðýý òóëãàí õ¿ëýýëãýæ, 4 ä¿í÷¿¿ð, ìÿíãàí ò¿ìýí ëàí ìºíãèéã 30 æèëä òºëºõ áºãººä õ¿¿òýéãýý íèéëáýë 9 ä¿í÷¿¿ð 8000 ãàðóé ò¿ìýí ëàí ìºí㺠áîëîõ àæýý.”1 Ýíý íü ×èí óëñûí íî¸ðõîëä áàéñàí îëîí óãñààòàí, àðä ò¿ìíèé íóðóóí äýýð õ¿íä äàðàìò áîëîâ. Áàéäàë íýãýíò èéì áîëñîí ¿åä Ìàíæ ×èí óëñûí ýðõ áàðèã÷äûí äîòîðõ õóó÷íûã áàðèìòàëñàí á¿ëãèéí õîëûí õàðààòàé çàðèì òºëººëºã÷èä äîòîîä, ãàäààäûí ñºðºã õ¿÷íèé äóðã¿éöëèéã 纺ëð¿¿ëýõ¿éö áóóëò õèéæ, òîéìòîé ººð÷ëºëò øèíý÷ëýë ãàðãàõã¿éãýýð Ìàíæèéí òºðèéã õýâýýð õàäãàëæ áîëîõã¿é íü ãýäãèéã óõàìñàðëàñàí áàéíà. Èéìýýñ òýäíèé øààðäëàãûã Ìàíæèéí ýçýí õààí àðãà áóþó õ¿ëýýæ, 1900 îíû VIII äóãààð ñàðûí 30-íä øèíý÷ëýë õèéõèéí ÷óõëûã åðºíõèé çààæ, òýð òàëààð ýçýí õààíä àéëòãàë, áîäðîë áè÷èã ºðãºõèéã ò¿øìýë, àëáàò íàðòàà óðèàëñàí çàðëèã áóóëãàæýý. Òýãýõýä ×èí óëñûí äîòîð õèéâýë çîõèõ

4

Òàíàêà Êàö¿õèêî. Ñîîãýí –íî êàê¿ìýé ( Òàë íóòãèéí õóâüñãàë). 1971. Ñîîãýí –íî êàê¿ìýéêàòà÷è (Òàë íóòãèéí õóâüñãàë÷èä) 5 Ìîíãîëûí ò¿¿õèéí ñóäëàë áà ºíºº áèäíèé ¿å, Òàö¿êè á¿íêî, 1984. ìîíãîðó ãýíäàé øè (Ìîíãîëûí øèíý ¿åèéí ò¿¿õ). Äýëõèéí íýí øèíý ¿åèéí ò¿¿õ. IY áîòü. ßìàêàâà øþïïàíøÿ. 1993. 6 Íàêàìè Òàöóî. È.ß.Êîðîñòîâåö áà 1910-ààä îíû ýõýí ¿åèéí ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûí àñóóäàë. (Y. Korostovets and Mongol Problem of Independence in the Early 1910 s”) Îëîí óëñûí ìîíãîë÷ ýðäýìòäèéí YII èõ õóðëûí èëòãýë¿¿äèéí òîâ÷ëîë. ÓÁ., 1997.Russian Diplomats and Independece, 1911-1915. Mongolia in the Twentieth Century. Landlocked Cosmopolitan M.E. M Sharpe. Armonk, New –York. London, England. 1999. íîìûí 69-78 äàõü òàëä áóé. 7 Õ.Ô¿òàêè. Ýëáýãäîðæ Ðèí÷èíî áà 1921 îíû õóâüñãàë. Îëîí óëñûí ìîíãîë÷ ýðäýìòäèéí YII èõ õóðëûí èëòãýë¿¿äèéí òîâ÷ëîë. ÓÁ., 1997. 8 Ëè ϸí ðý. 1911 îíä Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé òóñãààð òîãòíîëûã ñýðãýýí òóíõàãëàñàí ò¿¿õèéã íýõýí øèíæëýõ¿é. ÓÁ. 1997. 1 Ëþ Öçèíüñî. Ìîíãîëûí õóðààíãóé ò¿¿õ. Õºõ õîò., 1985. ò.320.

36

øèíý÷ëýë¿¿äèéí òóõàé äîðîîñ ¿é îëîí ñàíàë ãàðñíû äîòîð Ìîíãîëûí õîëáîãäîëòîé ç¿éë ÷ íýëýýä áàéæýý. Òóõàéëáàë, ìóæèéí á¿ãä çàõèðàã÷ ñàéä ×æàí ×æèäóí, Ëþ Êóíüè íàð 1901 îíä “Öààçûã ººð÷èëæ, ººðñ人 õ¿÷æüå” ãýäýã àéëòãàëäàà “Ìîíãîë÷óóä í¿¿äëèéí ìàë àæ àõóéã ãîë áîëãîí àìüäàðäàã áºãººä ñ¿¿ëèéí õýäýí àðâàí æèëèéí äîòîð, Ìîíãîë÷óóä ¿ãýýã¿é ÿäóó áîëæ ÷èéðýã çýðãýëäýý óëñ / õààíò Îðîñ Ðåä /-ûí õàëõàâ÷ áîëãîõîä ìóóäàæ áàéãàà òóë áàéäëûã õàðãàëçàõ àðãà ñ¿âýã÷ëýõã¿é áîë áîëîõã¿é. Ç¿é íü õàðüÿàò ãàçðûí ñàéä, çàñàã íàðò çàðëàæ ìàë àæ àõóéä òóñòàé àðãûã òºëºâëºæ àéëòãóóøòàé”2 ãýæýý. Áàñ Ìîíãîëûí ñýõýýðñýí çàðèì õ¿ì¿¿ñ ¿íäýñòýí, óãñààòíûõàà õàðàíõóé á¿ä¿¿ëýã áàéäëûã ººð÷ëºõ çîõèñòîé àðãà õýìæýý ñýäýæ, ×èí óëñààñ Ìîíãîëûí òàëààð áàðèìòàëæ áóé áîäëîãûã ººð÷ëºõèéí ÷óõëûã ìýä¿¿ëæ áàéâ. Äîðîîñ ãàðñàí ýíý ìýòèéí àéëòãàë, áîäðîë áè÷ãèéã ¿íäýñëýí, ×èí óëñûí òºð 1901 îíû ýõýýð “ñèíü÷æýí” /Øèíý çàñãèéí áîäëîãî/ ãýäýã äýýðýýñ ÿâóóëàõ øèíý÷ëýëèéí àæèëëàãààã ýõýëæ, ò¿¿íèéã ýðõëýí õýðýãæ¿¿ëýõ áàéãóóëëàãà “Äó áàíü ÷æýíü ÷ó” ãýäãèéã ÷èí âàí Öèí ãýã÷ýýð òîëãîéëóóëàí áàéãóóëæýý. Øèíý÷ëýë ÿâóóëàõòàé õîëáîãäîí ãàð÷ èðñýí àéëòãàë, áîäðîë áè÷èã çýðãèéã òóñãàéëàí öóãëóóëæ ñóäàëñíû ¿íäñýí äýýð øèíý÷ëýëèéí òºñºë, ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ æóðàì çýðãèéã ýçýí õààíû îðäîíä òàíèëöóóëæ, çàðëèãààð áàòëóóëàõ òýðã¿¿òýí òóñ áàéãóóëëàãûí ¿¿ðýã áîëæýý. ×èí óëñûí õ¿í àìûí ¿ëýìæ õýñýã íü áîëæ áàéñàí õÿòàäûí ¿íäýñíèé õºðºíãºòºí ýòãýýä òóñ îðíû ôåîäàë ¸ñíû ò¿ãæèãäìýë áàéäëûã àðèëãàæ, îð÷èí öàãèéí àæ ¿éëäâýð, õºäºº àæ àõóé, õóäàëäààã ýð÷èìòýé õºãæ¿¿ëýõ, òýãýõäýý èìïåðèàëèñò ã¿ðí¿¿äèéí íºëººíèé õ¿ðýýíä îðñîí íóòàã, ÿëàíãóÿà õÿòàä áèø óãñààòíû äîòîð ÿìàð íýãýí àðãààð íýâòýð÷ ºðñºëäºí ººðèéí êîëîíè÷ëîëîî áýõæ¿¿ëýí, ×èí óëñûí ôåîäàëûí ýçýí õààíò òºðèéã ò¿ëõýí óíàãàæ, ò¿¿íèé ñóóðèí äýýð õºðºíãºò ¸ñíû Õÿòàä ã¿ðýí áàéãóóëàõûã çîðüæ áàéëàà. Óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí øèíýòãýë, Øèíý çàñãèéí áîäëîãî áîë ×èí óëñûí õýìæýýãýýð ÿâàãäñàí òóë Ìîíãîë îðîí ìºíõ¿¿ áîäëîãîä ºðòºâ. Ìîíãîëä õàìãèéí ò¿ð¿¿íä õýðýãæ¿¿ëñýí àðãà õýìæýý áîë õÿòàä òàðèà÷èí èðãýäèéã ªâºð Ìîíãîëûí íóòàãò èðæ ñóóðüøèõûã äàãàëäóóëàí, õÿòàä çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûã áàéãóóëæ, Àð, ªâºð Ìîíãîëûã ìóæ áîëãîí ººð÷ëºõ ãýñýí îðîëäëîãîîð ýõýëñýí þì. 1902 îíä Õîð÷èíû ç¿¿í ãàðûí äóíäàä õîøóóíä ÷æîó [òîéðîã], 1903 îíä Ò¿ìýä, Õîð÷èí õîøóóíä òóñ á¿ð íýæãýýä ñÿíü [õîøóó], 1904 îíä Æàëàéä, Õîð÷èíû áàðóóí ãàðûí ºìíºä õîøóóíä òèí, ôó çýðýã õÿòàä çàõèðãàà áàéãóóëæýý. Ò¿¿í÷ëýí 1906 îíä Õîð÷èíû áàðóóí ãàðûí ºìíºä, äóíäàä õîéä õîøóóäàä 1-2 ñÿíü áàéãóóëñíààñ ãàäíà ªâºð Ìîíãîëûí Õàëóóí ãîë, ×àõàð, Àð Ìîíãîëûí Óëèàñòàé, Õîâä, Àëòàéã ìóæ áîëãîí òýäãýýðò ñóóãàà æàíæèí, õýðýã øèéòãýã÷ ñàéä íàðûã öàãäàí çàõèðàã÷ ñàéä [Ñþíü ôó] áîëãîí, õóóðàé çàìûí öýðãèéã õàâñàðãàí çàõèðóóëæ, õèë õÿçãààðûã ÷àíãàëàí ñýðãèéëýõ ñàíàë áîëîâñðóóëæ áàéëàà1. ×èí óëñûí òºð á¿ð ÕYII çóóíû ýõíýýñ Ìîíãîë îðíûã øàòëàí ýçýëæ, õàðüÿàëàí çàõèðàõäàà àíõ áàéãóóëñàí Ãàäààä Ìîíãîëûí Òºðèéã çàñàõ ÿâäëûí ÿàì [Ëèôàíü þàíü]-íäàà çîõèîí áàéãóóëàëòûí çàðèì ººð÷ëºëòèéã 1906 îíä õèéæýý. Òóõàéëáàë “Ëè ôàíü áó” ãýõ áîëñíûã Ãàäààä Ìîíãîëûí 2 1

Æ.ßíî. Êèíäàé Ìîêî øè êåíêþ. (Ìîíãîëûí øèíý ò¿¿õèéí ñóäàëãàà). Òîêèî. 1943 îí. ò.270 Þ.Â.×óäîäååâ. Íàêàíóíå ðåâîëþöèè 1911 ã. â Êèòàå. Ì., 1966. ñ.32.

37

ÿàì ãýæ ìîíãîëîîð íýðëýæ áàéâ. Ýë ÿàì Ìîíãîë îðíûã áàéöààí ñóäëàõ àæëûã õèéæ ýõëýâ. ×èí óëñ îëîí íèéòèéí ýñýðã¿¿öëèéã óðüäààñ ñýðýìæëýí öàãäàæ õÿíàõ àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõûí òóëä 1905 îíä Öàãäàí öýýðë¿¿ëýõ ÿàì áàéãóóëæ, ò¿¿íèé ñàëáàð àëáàäûã Ìîíãîëûí òîìîîõîí õîò ñóóðèíä ÷ áàñ áàéãóóëàâ. Òóõàéëáàë, ìºí îíä Èõ Õ¿ðýýíä Öàãäàí öýýðë¿¿ëýõ ãàçàð ãýã÷èéã áàéãóóëæ, Õÿòàäààñ Ñþàíü õóàãèéí ñýðãèéëýõ õîðîî ãýäýã 40 õ¿íòýé äàðàíãóé öýðýã èð¿¿ëæ ñóóëãàñíààñ ãàäíà Õàëõûí Ò¿øýýò õàí, Ñýöýí õàí, Èõ øàâèéí çýðýã ãóðâàí ãàçðààñ èäýð ÷èéðýã 40 ýðèéã öýðýã áîëãîí äàé÷èëæ, àðâàíû äàðãà Ìàéìàà [Àìãàëàíáààòàð ðåä. ] õîòûí ãàçàð õóâààí ñóóëãàæ öàãäóóëàõ áîëñîí áàéíà. Äàðàà íü 1910 îíû ýõýýð ýäãýýð Öàãäàí öýýðë¿¿ëýõ öýðãèéí òîîã õî¸ð äàõèí íýìýãä¿¿ëñýí àæýý1. ×èí óëñûí öýðãèéã øèíý÷èëæ, ÿïîí áîëîí åâðîï ìàÿãààð çîõèîí áàéãóóëæ ýõëýâ. Øèíý ìàÿãèéí öýðãèéã Óìàðäûí [Áýé ßí], îðîí íóòãèéí ãýæ õî¸ð àíãèëæ áàéâ. Îëîí ìóæ, íóòàã îðîíä øèíý ìàÿãèéí öýðýã áàéãóóëàõ áýëòãýë àæèë íýëýýä øàðãóó ÿâàãäàõàä Ìîíãîë ãàçðûí öýðýã, õàðóóëûí áàéäëûã áàéöààí íÿãòàëæ, óëìàà𠺺ð÷ëºõ ãýñýí îðîëäëîãî àíõ 1907 îíîîñ ýõýëæýý. Ãýòýë îëîíõ õîøóó ýëäýâ øàëòàã çààæ, óã áàéöààëòûã áîëçñîí õóãàöààíä íü ãàðãàæ ºãºõã¿é öààðãàëæ áàéæýý. Èõ Õ¿ðýýíèé ñàéä ßíü ×æè ãýäðýã áóöñàíû äàðàà 1910 îíû ýõýýð Ñàíü Äî ãýã÷ Èõ Õ¿ðýýíèé õàìààðñàí ñàéäààð òîìèëîãäîí èðæ, ×èí óëñûí “Øèíý çàñãèéí” áîäëîãûã øóóä õýðýãæ¿¿ëýõ áîëæýý. Òýðáýýð øèíý öýðýã òºñºâëºí áîëîâñðóóëàõ ñàíàëûã ×èí óëñûí çàñãèéí ãàçàð òàâüñàí àæýý. ×èí óëñûí Öýðãèéí çºâëºëèéí ÿàì Èõ Õ¿ðýýíèé õàìààðñàí ñàéäûí ñàíàë ¸ñîîð “Èõ Õ¿ðýýíèé öýðýã áýëòãýõ ãàçàð” ãýã÷èéã áàéãóóëæ, ò¿¿íèé åðºíõèéëºí øèéòãýõ ò¿øìýëýýð çàëàíãèéí çàíãè Òàí ãýã÷èéã òîìèëæ, 1910 îíû ýöñýýð Èõ Õ¿ðýýíä èð¿¿ëýâ. Òýð íü ò¿øìýë, áè÷ýý÷, çàðëàãà 60-70 õ¿í, õàìãààëàõ öýðýã ãó÷ààäûã äàãóóëàí èðæýý2. Èõ Õ¿ðýýíä áàéñàí Ñþàíüõóàãèéí ñýðãèéëýõ öýðãèéí õîðîî áîëîí ç¿¿í õî¸ð àéìãèéí ìîíãîë öýðýã íü Èõ Õ¿ðýýíèé öýðýã áýëòãýõ ãàçðûí ìýäýëä øèëæèâ. Áàñ Õàí Õýíòèé óóëûí ñýòýðòýé ñ¿ðýã ìàë, Õ¿ðýýíèé ºìíºò õîéä ºðòºº, Õèàãòûí ç¿¿í áàðóóí ýòãýýäèéí õàðóóëûã çàõèðàõ áîëæýý1. Íýãýíò Õàëõûí ç¿¿í õî¸ð àéìãèéí öýðýã ýíý ãàçàð çàõèðàãäàõ áîëñîí òóë Ò¿øýýò õàí, Ñýöýí õàí àéìãèéí òóñëàã÷ æàíæèí íàðûã Èõ Õ¿ðýýíèé öýðýã áýëòãýõ ãàçðûí íèéëæ øèéòãýõ ò¿øìýë áîëãîñîí áàéíà2. Øèíý çàñãèéí áîäëîãûí óëñ òºðèéí áàñ íýã ÷óõàë àðãà õýìæýý áîë ¿íäñýí õóóëüò òºðèéí áàéãóóëàë áèé áîëãîõ àñóóäàë áàéâ. ×èí óëñûí ýðõ áàðèã÷èä ¿íäñýí õóóëüò áàéãóóëàëä øèëæèõ ä¿ð ¿ç¿¿ëýí, 1906 îíû íàìàð çàðèì áàéãóóëëàãûã ººð÷ëºí, áàñ øèíýýð çàðèìûã áàéãóóëæ, 1907îíä Ä¿ðìèéí çàñãèéã çîõèîí áàéöààõ õ¿ðýý [Ñÿíü ÷æýí áÿíü÷à ãóàíü], Çàñàãò òóñ õèéõ ÿàì [Öçû ÷æýí þàíü], ìóæóóäûí õýëýëöýõ õîðîîã [Öçû è öçþé] áàéãóóëæ, ãàäààä îðíóóäûí ¿íäñýí õóóëüò áàéãóóëàëòàé òàíèëöàõ òºëººëºã÷äèéã òîìèëîí ìîðäóóëæýý. ̺í Ä¿ðìèéí çàñãèéí çîõèîí áàéöààõ õ¿ðýýíýýñ îëîí ìóæ àéìàãò òàðààí ìýäýãäýõèéí õàìò ä¿ðìèéí çàñãèéã ÿâóóëàõûí òóëä 9 æèëèéí äîòîð óëñ òºð, ýäèéí çàñàã, ñî¸ëûí òàëààð õèéõ øèíý÷ëýëèéí òºëºâëºãººã îí, îíîîð õóâààðèëñíààñ ãàäíà èðýýä¿éí ¿íäñýí 1

Ìîíãîë óëñûí ò¿¿õèéí òºâ àðõèâ. ÔÌ-9. ÕÍ-40. Á-23. Ìîíãîë óëñûí ò¿¿õèéí òºâ àðõèâ. ÔÌ-9. ÕÍ-4136. ò.140. 1 ̺í òýíä. 2 ̺í òýíä.ò.140. 2

38

õóóëèéí ãîë çàð÷ìóóäûí òºñëèéã õ¿ðã¿¿ëñýí àæýý. 1909 îíä Ìóæóóäûí õýëýëöýõ õîðîîã ñîíãîõ ñîíãóóëü áîëñîí áàéíà. 1910 îíû X ñàðä Áýýæèí õîòîä Çàñàãò òóñ õèéõ ÿàìíû àíõ äóãààð õóðàëäààí íýýãäæýý. ¯¿íä ìóæóóäûí õýëýëöýõ õîðîîíû òºëººëºã÷ººñ ãàäíà ýçýí õààíû îðäíîîñ øóóä òîìèëîí îðîëöóóëñàí õ¿ì¿¿ñ òýí õàãàñ íü áàéæýý. Àð, ªâºð Ìîíãîëîîñ á¿ãä àðâààä õ¿í õýëýëöýã÷ ò¿øìýëýýð óã õóðàëäààíä îðîëöñîíû äîòîð Àð Ìîíãîëîîñ Èõ Õ¿ðýýíèé ìîíãîë ñàéä Ïóíöàãöýðýí, Ñýöýí õàí àéìãèéí âàí Äîðæïàëàì íàðûí Çàñàãò òóñ õèéõ ÿàìíû õóðàëäààíä Ìîíãîëîîñ îðîëöñîí õýëýëöýã÷ ò¿øìýë íàð øèíý çàñãèéí áîäëîãûí óã ÷àíàðûã ñàéí ìýäñýíýýñ ãàäíà, Ìîíãîëä õýðýãæ¿¿ëýõýýð òºëºâëºæ áàéãàà àðãà õýìæýýã àéëòãàë ãóéëòààð çîãñîîæ ÷àäàõã¿é íü ãýäãèéã îéëãîñîí òóë ÿàðàâ÷èëñàí àìóé. Ýíý çàâñàð Èõ Õ¿ðýýíèé õàìààðñàí ñàéä Ñàíü Äî øèíý çàñãèéí àðãà õýìæýýã ã¿éöýòãýõ àæëàà Àð Ìîíãîëä öóöàëòã¿é õèéæ áàéæýý. 1910 îíû ñ¿¿ë÷ýýð Èõ Õ¿ðýýíèé Àìáàñûí ÿàìíû òºâ òîì áàéøèíãèéí ãàäíà, äîòîð òàëûã ÿàðàëòàé ñýëáýí çàñóóëæ, “Áîãä ýçíèé [Ìàíæèéí ýçýí õààíû ðåä.] ò¿ìýí ºëçèéò îðäîí“ ãýæ íýðèéäñýíýýñ ãàäíà Èõ Õ¿ðýýíèé çàðèì ãóäàìæ, çýýëèéí ãàçðûã òîõèæóóëæ ýõýëæýý3 . Óëìààð Ò¿ìýí ºëçèéò îðäíû ç¿¿í õàæóóãèéí ãýðò Öààçûí [¿íäñýí õóóëüò. Ðåä] çàñãèéã òºñºâëºí áýëòãýõ ãàçàð ãýã÷èéã áàéãóóëæ, Ò¿øýýò õàí, Ñýöýí õàí õî¸ð àéìãèéí ÷óóëãàíû äàðãà ò¿¿íèé åðºíõèéëºí øèéòãýõ ò¿øìýë, áàñ õàìààðñàí øàíçóäáà íîìóí õàí Ïóíöàã, äýä äà ëàì Öýðýí÷èìýä íàðûã ø¿¿ìæëýí õýëýëöýã÷ ò¿øìýëýýð òóñ òóñ òîõîîí òîìèëæ, óëìààð òýäíèéã 1911 îíû ýõýýð Èõ Õ¿ðýýíä äóóäàí èð¿¿ëæ, ¿íäñýí õóóëüò çàñãèéã òºñºâëºí áýëòãýõ àæèëä íü îðóóëñàí áàéíà1. Øèíý çàñãèéí áîäëîãîä ýäèéí çàñãèéí òàëààð õºðºíãºòíèé øèíæòýé çàðèì õÿçãààðëàãäìàë øèíý÷ëýë õèéñýí íü “ººðºº õ¿÷æèõ“ ãýñýí áîäëîãî þì. Ýíý íü þóíû óðüä ×èí óëñûí òºðººñ õýäýí çóóíû òóðø ãàäààä îð÷íîîñ òàñàðõàé ôåîäàëûí ò¿ãæèãäìýë áàéäàëä áàéëãàñàí ìîíãîë ìýòèéí õÿòàä áóñ óãñààòíû íóòàã îðíûã õÿòàä òàðèà÷èä èðãýäýýð ä¿¿ðãýæ, òàðèàëàíã èðì¿¿í õºãæ¿¿ëýõ, áàéãàëèéí áàÿëãèéã àøèãëàõ, ¿éëäâýð áàéãóóëàõ, õóäàëäàà, çàì òýýâýð õºãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí áàéíà. Òýð ¿åä ªâºð Ìîíãîëûí çàðèì íî¸ä Ìîíãîë îðíûã õºãæ¿¿ëýõ òóõàé òîäîðõîé ñàíàë áîëîâñðóóëæ, ×èí óëñûí ýçýí õààíä àéëòãàõ áîëñîí àæýý. Òóõàéëáàë, äýýð äóðäñàí Çîñòûí ÷óóëãàíû Õàð÷èí õîøóóíû æ¿í âàí ÿíñýííîðîâ Ìîíãîëä áàíê áàéãóóëæ, öààñàí ìºíãºí òýìäýãò ãàðãàõ, òºìºð çàì òàâèõ, Ìîíãîëûí òàðèàëàí ¿éëäâýð, õóäàëäààã õºãæ¿¿ëýõ, ìîíãîë öýðãèéã ººð÷ëºí áàéãóóëàõ, òàâàí æèëèéí ô¿í ë¿ /öàëèí/ -ãýý óðüä÷èëàí àâ÷, ªâºð Ìîíãîëä øèíý ìàÿãèéí ñóðãóóëèéí òàíõèì áàéãóóëàõ çàðäàë áîëãîõ ñàíàëûã 1906 îíä òàâüñàí àæýý2. Ãýòýë ×èí óëñ òýð ñàíàëûã òóñãàéëàí äýìæèæ õ¿ññýí øèíý÷ëýëèéã íü ìîíãîë÷óóäàà𠺺ðñ人ð íü õèéëãýýã¿é þì. ¯¿íýýñ óðüä ×èí óëñûí çàñãèéí ãàçàð, ìîíãîë âàí, ã¿í íàð õàðüÿàò õîøóóíûõàà íóòàãò ãàçàð õàãàëáàðëàí òàðèà òàðèõûã 1902 îíîîñ çºâøººðºõèéí õàìò òàðèàëàëòûã õÿíàõ äýýä òóøààëûí ò¿øìýäèéã òîìèëîí ÿâóóëæ, óëìààð “Èðãýíèéã í¿¿ëãýí ñóóðüøóóëæ, õÿçãààðûã áýõæ¿¿ëýõ “ ãýã÷ áîäëîãî ÿâóóëæ, àòàð ãàçàð õàãàëáàðëàõ, òàðèàëàõ òîâ÷îî, òàðèàëàíãèéí õîðøîî çýðýã áàéãóóëëàãûã ýõëýýä ªâºð Ìîíãîëä áàéãóóëñàí þì. 1906 îíä ×èí óëñ Ìîíãîë îðíû 3

Ã.Íàâààííàìæèë. ªâãºí áè÷ýý÷èéí ºã¿¿ëýë. ÓÁ., 1956. òàë-173-174. ÌÓÒÒÀ. ÔÌ-9. ÕÍ-4117. á-115. òàë-170-172. 2 Þé. Þàíüàíü. ªâºð Ìîíãîëûí ò¿¿õýí òîéì. 1990. òàë-340. 1

39

áàéäàëòàé áèå÷ëýí òàíèëöààä, Ìîíãîë ãàçàð öýðãýýð òàðèà òàðèóëàõ, óóðõàé íýýæ àøèãò ìàëòìàëûã îëáîðëîõ, øóóäàí áàéãóóëàõ, õóæèð ìàëòàæ àøèãëàõ, òºìºð çàì òàâèõ, ñóðãóóëèéí òàíõèì áàéãóóëàõ, áàíê áàéãóóëàõ, äýýðýì, õóëãàéã àðèëãàõ çýðýã íàéìàí ç¿éëèéí ñàíàëûã àéëòãàñàí àæýý1. Ýíý íü Ìîíãîë ãàçàð ÿâóóëàõ “øèíý çàñãèéí áîäëîãûí“ åðºíõèé õºòºëáºð áîëñîí àìóé. Òýð ¿åä õÿòàä ãàçðààñ òàðèà÷èä ýëñ¿¿ëæ, õàðüÿàò àéìàã õîøóóíûõàà íóòàãò òàðèà òàðèóëñàí ªâºð Ìîíãîëûí âàí, ã¿í íàðûã õºõ¿¿ëýí øàãíàõ æóðàì òîãòîîæ, ªâºð Ìîíãîëûí íóòàãò òàðèà òàðüæ àìüäðàõààð î÷ñîí òàðèà÷äûã õàðüÿàëàí çàõèðàõ ô¿, òèí, ÷æîó, ñÿíü ãýäýã çàñàã çàõèðãààíû õÿòàä áàéãóóëëàãûã áàéãóóëæ ýõýëñýí þì. 1906 îíä ×èí óëñ õÿòàä òàðèà÷äûã øèëæ¿¿ëýí ñóóëãàõ àæëûã Ýðõëýõ òîâ÷îîã ýõëýýä Áýýæèíä áàéãóóëæ, óëìààð Ìîíãîëûí íýëýýä ãàçàð áàñ íýýæ àæèëëóóëñàí àìóé. Ìîíãîëûí áýë÷ýýð íóòãèéã õàãàëáàðëàæ ýõëýõèéí ºìíº óðüä òàðèàëæ áàéñàí, öààøèä õàãàëáàðëàæ òàðèàëàõàä òîõèðîìæòîé á¿õ ãàçðûã áàéöààí á¿ðòãýñíýýñ ãàäíà àøèãëàæ áîëîõóéö áàéãàëèéí áàÿëàã, àøèãò ìàëòìàëûã íýãýí àäèë ñóðâàëæëàí áàéöààõ àæèë çîõèîñîí áàéíà. Èéìýðõ¿¿ áàéöààëòûã çºâõºí Ìîíãîë òºäèéã¿é ×èí óëñûí á¿õ õÿçãààð íóòàãò ÿâóóëñàí àæýý. Òýð ñóäàëãààíû ¿íäñýí äýýð 1907 îíä “Áÿíü öçÿí ôàí ÷æè“ (õÿçãààð íóòãèéí îéëëîãî) õýìýýõ îëîí áîòü çîõèîëûã õÿòàä õýëýýð õýâë¿¿ëñýí áºãººä ò¿¿íèé 23-ð áîòü íü “Ìýíã¿ ÷æè” [Ìîíãîëûí îéëëîãî] íýðýýð ãàðñàí àæýý. ”Õÿçãààð íóòãèéí îéëëîãî” áè÷èã áîë øèíý çàñãèéí áîäëîãûã ×èí óëñûí õÿçãààð íóòàãò îðøäîã õÿòàä áèø óãñààòíû äîòîð õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâäàëä ãàðûí àâëàãà áîëãîõ çîðèëãûí ¿¿äíýýñ çîõèîãäñîí áîëîõ íü ò¿¿íèé àãóóëãààñ èëýðõèé áàéäàã. Ãàäààä Ìîíãîëûí òºðèéã çàñàõ ÿâäëûí ÿàì [ÃÌÒÇßß], Öýðãèéí ÿâäëûí ÿàì 1906 îíû ñ¿¿ë÷ýýð Äîòîîä, Ãàäààä Ìîíãîëûí îëîí ÷óóëãàíû õîøóóíû ýäèéí çàñàã, áàéãàëèéí áàÿëàã, öýðýã, ñóðãóóëèéí õýðãèéã íÿãòëàí áàéöààõ ñàíàëûã ýçýí õààíäàà àéëòãàæ, çºâøººð¿¿ëñýí àæýý2. Òýãýýä 1907 îíû õàâàð ÃÌÒÇßß, Öýðãèéí ÿâäëûí ÿàì õî¸ð õàâñðàí ãàäààä çàñàã îëîí ìîíãîë àéìãèéí ÷óóëãàí äàðãà íàð áîëîí õîòîí àéìãèéí âàí,ã¿í íàðò òóøààæ 14 ç¿éëèéã áàéöààëãàâ3. Ýíý áàéöààëòàä çàñàã çàõèðãàà, øàøèí ø¿òëýãèéí òàëààð òºëºâëºæ áàéñàí àðãà õýìæýý òóñãàãäààã¿é áîëîâ÷ ×èí óëñûí òºðººñ òóíõàãëàñàí øèíý çàñãèéí áîäëîãûí ¿íäñýí àãóóëãà áàãòñàí þì. ×èí óëñ ýíý áàéöààëòààð øèíý çàñãèéí áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîëöîîã óðüä÷èëàí ñóäëàõ ìýäýý ñýëòèéã îðîí íóòãààñ ãàðãóóëæ àâàõ ãýñýí òºäèéã¿é, óã áîäëîãîä Ìîíãîëûí çàñàã íî¸äîîñ ýõëýýä áóñàä ýðõ áàðèã÷èä õýðõýí õàíäàõûã áàñ òóðøèí ìýäýõ çîðèëãîòîé áàéæýý. 1907 îíä ìîíãîë, àéìàã õîøóóäûí íóòãèéí òîäîðõîé ãàçðûí çóðãèéã çóðóóëæ àâñàí áàéíà1. Îëîí õîøóó, ÿëàíãóÿà õààíò Îðîñ óëñòàé çýðãýëäýý îðøèõ Ìîíãîë íóòãèéã äýýñëýí [õýìæýýëýí] àâ÷ õàãàëáàðëàí òàðèàëàõàä áýëòãýñíèé äàðàà ×èí óëñûí ýçýí õààí 1907 îíä ìîíãîë íóòãèéã õàãàëáàðëàæ, òàðèà òàðèõ òóõàé çàðëèã áóóëãàæ, óëìààð ä¿ðýì õýìæýýã áàòàëñàí àìóé. Ä¿ðìèéí ¸ñîîð àéìàã á¿ð äýõ óðüä õàãàëñàí ãàçðûã äýýñëýæ çààãëàñàí øàâ òàâüñàí. Èõ Õ¿ðýýíèé õýðýã øèéòãýã÷ ñàéäûí ãàçðààñ 1907 îíä ìàíæ, ìîíãîë, õÿòàä ò¿øìýë òîìèëîí ãàðãàæ, Ò¿øýýò õàí, Ñýöýí õàí õî¸ð àéìãèéí õîøóóäûí òàðèàëñàí ãàçðûã 1

Ëþ Öçèíüñî “Äóðäñàí çîõèîë”.òàë-323. ÌÓÒÒÀ. ÔÀ-9. ÕÍ-3992. òàë-305. 3 ÌÓÒÒÀ. ÔÌ-9. ÕÍ-3987. òàë-429-430. 1 ÌÓÒÒÀ. ÔÌ-9. ÕÍ-3987. òàë-412. 2

40

äýýñýëæ ¿çýõýä á¿ãä 2527 õóâààðü 66 ¿ð ãàçàð áàéñàí àæýý 2. 1910 îíä Ìîíãîë ãàçðûã õàãàëáàðëàí òàðèàëàõûã õîðèãëîñîí óðüäûí õóóëèéã öóöàëæ, òýíä î÷èæ òàðèà òàðèõ õÿòàä èðãýäèéã õºõ¿¿ëýí ñàéøààõûí õàìò, òýäíèéã ýõíýð õ¿¿õýäòýéãýý ÿâàõûã çºâøººðñºí áàéíà. Ýíý ìýòýýð ìîíãîëûí á¿õ àéìàãò ¿é îëîí õÿòàä òàðèà÷èä èð¿¿ëýí, ìàëûí ¿ëýìæõýí áýë÷ýýðèéã òàðèàëàíãèéí òàëáàé áîëãîí õóâèðãàõ àæèë íýí øóðãóó ÿâàãäàâ. Àòàð ãàçðûã õÿòàä èðãýäýýð õàãàëáàðëóóëæ, òàðèà òàðèóëàõ îëîí õîðîî Ìîíãîë íóòàãò áàéãóóëàãäàõ áîëæýý. Òýäãýýð õîðîî àòàð ãàçðûí ¿ðæèë øèìèéã õàðãàëçàí äýýä, äóíä, äîîä çýðýã áîëãîí àíãèëæ, òóñ á¿ðèéã õóäàëäàí àâàõ ¿íý òîãòîîñîí áàéíà . Äýýä çýðãèéí íýã øàí /10ìó/ ãàçðûã 4 ëàí 4 ô¿í /ôýíü/ ìºí㺺ð, äóíä çýðãèéã 2,4 ëàí, äîîä çýðãèéã 1,4 ëàí ìºí㺺ð òóñ òóñ ¿íýëñýí. Õóäàëäñàí ãàçðûí ¿íèéí õàãàñ íü ×èí óëñûí ñàíä, íºãºº õàãàñûã íü íóòãàà õóäàëäñàí ìîíãîë õîøóóíû îðëîãî áîëãîõ ¸ñòîé áàéæýý. ̺íõ¿¿ ãàçðûã îëãîõ, çààãëàõ çýðýã àæèëä øàí òóòàìä 15 õóâèéí íýìýãäýë ºãºõ òóë äýýä çýðãèéí 1 øàí ãàçðûí ¿íý 5,1 ëàí áîëîõ áàéæýý . Ìîíãîëûí ãàçðûã õàãàëáàðëàæ, òàðèà òàðèõ áîëñîí òýð ä¿ðìèéí ¸ñîîð ìîíãîë ìàë÷èí àéëä 90 øàí ãàçðûã áóöàëòã¿é îëãîõ àæýý. Õýðýâ ò¿¿íýýñ èõ áýë÷ýýðòýé áàéõ ãýâýë àòàð ãàçàð õóäàëäàí àâàõ áîëîìæ îëãîñîí áàéíà. Ìàíæèéí çàõèðãàà èíãýæ Ìîíãîëûí íóòãèéã õóäàëäàí àâààä Õÿòàä ãàçðààñ èðñýí òàðèà÷äàä ºãºõ人 òàðèàëàõ àéë ºðõººñ óðüäààð àòàð äàðàõ õàãàëáàðëàõ ìºí㺠õóðààæ, ãàçðûí òýìäýãò áè÷èã îëãóóëæ ýñýðãýí æèë íü ¿ðèéã ìºðäºæ [õýìæèõ Ðåä] öàëèí àâ÷ áàéõààð ä¿ðýìä çààæýý3. ×èí óëñûí ýë áîäëîãûã ìîíãîë÷óóä ýíä òýíäã¿é ýñýðã¿¿öýæ, øààðäñàí áàéöààëòûã öàã òóõàéä íü ¿íýí çºâ ãàðãàæ ºãºõã¿é áàéëàà. Èéìýýñ ×èí óëñûí çàõèðãàà 1911 îíû õàâà𠓯íýíýýð äàé÷ëàí áàéöààõ ä¿ðýì õýìæýý“ ãýã÷ 16 ç¿éëèéã áàòëóóëæ ãàðãàæýý. ̺í îíû çóí Àð Ìîíãîëûí àéìãóóäàä ãàçàð õàãàëàõ õýðãèéí õîðîîäûã ìîíãîë, õÿòàä, ìàíæ ò¿øìýëèéí á¿ðýëäýõ¿¿íòýé áàéãóóëñíû äîòîð Õ¿ðýýíèé Õàãàëàõ õýðãèéí á¿ãä õîðîîíû ìîíãîë åðºíõèéëºí øèéòãýõ ò¿øìýëýýð Ò¿øýýò õàí àéìãèéí òóñëàã÷ æàíæèí Õàíääîðæèéã ýçýí õààíû çàðëèãààð òîõîîí òîìèëñîí àæýý1 . ×èí óëñ Ìîíãîëûí ãàçàð íóòãèéã èéíõ¿¿ øóóðõàéëàí õÿòàä èðãýäýýð ä¿¿ðãýæ, òàðèàëóóëàõ áîëñîí íü þóíû óðüä Õÿòàäûí îëîí ìóæèä áàéãàëèéí ãàìøèã òîõèîëäîæ óðãàö àëäñàíû óëìààñ ¿é îëîí òàðèà÷èä õ¿íñ òýæýýëèéí òàëààð òóéëûí õ¿íä áàéäàëä îðñíûã øèéäâýðëýõ, íºãºº òàëààð èìïåðèàëèñò îðíóóäàä òºëºõ ¿ëýìæ õýìæýýíèé äàéíû òºëáºðèéã õèéõèéí òóëä àëü áîëîõ èõ àøèã îëîõ øààðäëàãàòàé áàéëàà. Èéìýýñ ãàçàð òàðèàëàíãèéí á¿òýýãäýõ¿¿í àâàõûí òóëä Ìîíãîëûí ºðãºí óóäàì íóòãèéã òàðèàëàõ, ýöýñò íü Îðîñ–ßïîíû äàéíû äàðàà Ìàíæóóð, Ñîëîíãîñ äàõü íºëººíèéõºº õ¿ðýýã òàíóóëààä, Àð Ìîíãîëä íýí èõ õîìãîëçîõ áîëñîí õààíò Îðîñûí íºëººã õààõûí òóëä òóñ óëñòàé õèë çàëãàà á¿õ íóòàãòàà õÿòàä òàðèà÷äûã ò¿ëõýí îðóóëæ òàðèà òàðèóëàí ñóóðüøóóëàõ çýðýã äàâõàð çîðèëãîòîé áàéñàí áàéíà .

2

ÌÓÒÒÀ. ÔÌ-9. ÕÍ-4123. á-137. òàë-166-167. Âåñòíèê Àçèè. 1910 ã. ¹3. ñ. 118-119. 1 Âåñòíèê Àçèè. 1910 ã. ¹3. ñ. 118-119. 3

41

×èí óëñ ¿¿íýýñ ãàäíà ìîíãîë îëîí õîøóóíû çàñàã íî¸ä, ººðñäèéí õîøóóíä õóäàëäàà õèéñýí Õÿòàä õóäàëäàà÷äààñ òîãòîîñîí õýìæýýíèé ãààëü õóðààæ, çîõèõ õóâèéã øèìòãýæ áàéõûã XX çóóíû ýõýýð çºâøººð÷, 1904 îíä îëîí õîøóó, øàâüä õóäàëäààëñàí èðãýäèéí ìàë þìíààñ ãààëü õóðààõàä õýðýãëýõ òýìäýãò õóóäñûã õîøóó, øàâèéí ýðõ áàðèã÷ íàðò õóâààí îëãîñîí. Ãààëèéí ä¿ðýì ¸ñîîð àëü íýãýí õîøóóíû òàìãûí ãàçàð õàðüÿàò õîøóóíû äýâñãýð íóòàã äýýð õóäàëäàà õèéñýí èðãýäýýñ õóðààñàí íýã æèëèéí ãààëèéí á¿õ ìºíãèéã 10% çîõèîæ, ò¿¿íèé 1%-èéã ãààëèéí õîðîîíä òóøààãààä ¿ëäñýíèé íü äàõèí 10% çîõèîæ, ò¿¿íèé 2%-èéã õàðüÿàò õîøóóíä øèìòãýí àâ÷ áóñàä 8%-èéã ìºí ãààëèéí õîðîîíä òóøààõ àæýý2. Èéìýýñ Ìîíãîëûí òîìõîí òºâ ãàçàð á¿õýíä õÿòàä ãààëèéí õîðîî áàéãóóëàãäàí àæèëëàõ áîëæýý.Òýð÷ëýí 1907 îíä Õ¿ðýýíä áàéãóóëñàí Äàé ×èí óëñûí ñàíãèéí ìºíãºíèé ï¿¿ñ [áàíê ðåä] áàéãóóëæ, äàðàà íü Õèàãò, Óëèàñòàéä áàñ áàéãóóëæýý. 1910 îíû ñ¿¿ë÷ýýð Ìîíãîë äàõü ãààëèéí õîðîîäûí äýðãýä Òýý÷èéí õîðîî ãýã÷ øèíý áàéãóóëëàãûã áàéãóóëàõ ä¿ðýì õýìæýýã ×èí óëñûí çàõèðãàà áàòëàí ãàðãàæ, 1911 îíîîñ ýõëýí Ìîíãîëûí õîòóóäûí õîîðîíä õèéõ àëèâàà òýýâýð áîëîí Ìîíãîëîîñ ãàäàãø, ãàäíààñ äîòîãø òýýâýðëýí àâ÷ðàõ ç¿éëýýñ òýðýã òýìýýíä îíîãäóóëàí òîãòîîñîí õýìæýýíèé ìºíãºí ãààëü àâ÷, øèíý çàñãèéí õýðãèéã õºãæ¿¿ëýí øèéòãýõýä çàðöóóëàõ çàðäàëä íýìýð áîëãîõ áîëñíûã îëîí àéìàãò òóøààí ìýäýãäñýí áàéíà1. 1911 îíû ýõýýð Õ¿ðýýíä Õóäàëäààíû õîðîî áàéãóóëñàí áàéíà.×èí óëñûí êîëîíè÷ëîõ áîäëîãî èäýâõæèæ, õÿòàä èðãýä îëøðîõûí ñàöóó õÿòàäûí ìºí㺠õ¿¿ëýã÷ øóíàõàé õóäàëäàà óëàì ºðãºæèæ, ìºëæëºã íü øèð¿¿ñýæ èðæýý. 1911 îíû äóíä ¿å áîëîõîä çºâõºí Àð Ìîíãîëä ìîíãîë, õÿòàä á¿ãä 20-èîä øèíý áàéãóóëëàãà ¿¿ññýí áàéíà. Òýð á¿õíèé ñ¿éòãýëèéã ìîíãîë÷óóäààñ ãàðãóóëæ áàéñàí íü àðä ò¿ìíèé àæ áàéäëûã ýðñ äîðîéòóóëæ áàéâ. ßïîíû ò¿¿õ÷ Æ.ßíîãèéí õèéñýí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä Àð Ìîíãîëûí Ò¿øýýò õàí, Ñýöýí õàí, Èõ øàâü ãóðàâ íü çºâõºí Èõ Õ¿ðýýí äýõ ÿàì, îëîí àëáàí áàéãóóëàãà õèéãýýä, ñàéä, ò¿øìýäèéí ýëäýâ çàðäàëä 1903-1909 îíä 18 ò¿ìýí ëàí ìºí㺠òºëæ áàéæýý2. Ñóðãóóëü, ñî¸ëûí ñàëáàð äàõü øèíý÷ëýë. ×èí óëñ øèíý çàñãèéí áîäëîãîî õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä Ìîíãîëä ñóðãóóëü, õýâëýë, øàøèí ø¿òëýãèéí òàëààð áàñ ë ººð÷ëºëò õèéæ ýõýëæýý. ×èí óëñ Àð Ìîíãîëûã ýçëýí çàõèðñíààñàà õîéø îðîí íóòãèéí àëáàí áè÷ýý÷ áýëòãýõ çîðèëãîîð áè÷ãèéí òàíõèì áàéãóóëæ, íî¸í, òàéæ çýðýã ñóðâàëæèò õ¿ì¿¿ñèéí õ¿¿õäèéã àâ÷ ìîíãîë, ìàíæ áè÷èã, ìàíæ õóóëü öààç çýðãèéã çààäàã áàéëàà. Ãýòýë XIX çóóíû II õàãàñààñ àëáàí õýðýãò õÿòàä áè÷èã èõ õýðýãëýãäýõ áîëæ, ÿëàíãóÿà Æàíæíû ãàçàð, Õýðýã øèéòãýã÷ ñàéäûí ÿàì çýðýã ãàçàð ìàíæààð áè÷èãëýõèéí çýðýãöýýãýýð õÿòàä õýë áè÷èã ìýääýã àëáàí õààã÷èéí õýðýãöýý èõ áîëñîí áàéíà. Àíõ 1898 îíä Õ¿ðýýíä ìàíæ, õÿòàä õýëíèé ñóðãóóëèéã îðîí íóòãèéí çàðäëààð áàéãóóëæ, Õàëõûí Ò¿øýýò õàí, Ñýöýí õàí, Èõ øàâèéí âàí, ã¿í, õîøóóíû ò¿øìýë, àðäûí õºâã¿¿äèéã àâ÷ ñóðãàõ áîëæýý3. 1908 îíû íàìàð ç¿¿í õî¸ð àéìàã, Èõ øàâèàñ á¿ãä 40 õ¿¿õäèéã ìàíæ ,õÿòàä õýëýíä ñóðãàõ, ñóðãàí òýæýýõ [äîòóóð áàéðòàé. ðåä]

2

ÌÓÒÒÀ. ÔÌ-9. ÕÍ-4009. ò.43 ÌÓÒÒÀ. ÔÌ-9. ÕÍ-4118. ò.6-8. 2 Æ.ßíî Äóðäñàí çîõèîë. ò.312. 3 ̺í òýíä. ÔÌ-1. ÕÍ-372. 1

42

ñóðãóóëèéã Õ¿ðýýíä îðîí íóòãèéí çàðäëààð áàéãóóëæýý4. Ñóðãàí òýæýýõ ñóðãóóëèéã íýýí õè÷ýýëë¿¿ëýõ ÿâöàä ìºí㺠çàðäàë äóòàãäñàí òóë Õ¿ðýýíèé ñàéäûí ãàçðààñ ìîíãîë âàí, ã¿í, òàéæ, ò¿øìýä, õóòàãò, õóâèëãààä, ëàì àðäûã ñóðãóóëèéí õýðýãò ìºí㺠òóñëàõûã óðèàëñàí áàéíà. ×èíãýõýä Áîãä Æèáçóíäàìáà õóòàãò 1 ò¿ìýí ëàí, Ýðäýíý Øàíçóäáà Áàäàìäîðæ 8000 ëàí ìºí㺠òóñ òóñ õàíäèâëàñàí áàéíà1. 1910 îíä Óëèàñòàéä áàñ 40 õ¿¿õýäòýé ìàíæ, õÿòàä áè÷ãèéí ñóðãóóëü áàéãóóëàãäæýý. ªâºð Ìîíãîëä ìºí ýíý ìýòýýð ñóðãóóëèéí òàíõèì, áè÷ãèéí ñóðãóóëü áàéãóóëæýý. Òóõàéëáàë, ÿíñýííîðîâ íî¸í 1902 îíîîñ ýõëýí õàðüÿàò õîøóóíäàà àíõíû ìàÿãààð ñóðãóóëèéí òàíõèì, ”òºâèéã ýðõýëñýí ñóðãóóëèéí òàíõèì” îõèäûí ñóðãóóëü, öýðãèéí ñóðãóóëü áàéãóóëæ, äîòîð ãàçàð áà ßïîíîîñ òîîíû óõààí, áàéãàëèéí øèíæëýë, õºãæèì, áèåèéí òàìèð, óðëàã, ãàäààä õýëíèé çýðýã ìýðãýæëèéí áàãø íàð óðüæ áàãøëóóëàõ áîëñíîîñ ãàäíà, àâúÿàñëàã ìîíãîë çàëóó÷óóäûã äîòîð ãàçàð áóþó Õÿòàäàä, ýñâýë ßïîíä ÿâóóëæ ñóðàëöóóëæ áàéñàí àæýý2. Òýð õàðüÿàò õîøóóíäàà øóóäàí, öàõèëãààí õîëáîîíû ãàçàð áàéãóóëàí àæèëëóóëæ áàéñàí àãààä “Èðãýíèé îþóí áèëãèéã äýëãýð¿¿ëæ, øèíý çàñãèéí áîäëîãûã òóíõàãëàí ò¿ãýýõ” çîðèëãîîð 1905 îíîîñ ñóðãóóëèéí òàíõèìäàà ñîíèíû õýâëýëèéí ãàçàð áàéãóóëæ “Íÿëõàñ” [Èíáàî] ãýäýã õî¸ð ºäºð òóòìûí õàäìàë ñîíèíã ìîíãîë, õÿòàä õî¸ð õýëýýð ÷óëóóí áàðààð õýâëýí òàðààõ áîëñîí àæýý3. ×èí óëñûí òºð ìîíãîë, õÿòàä õ¿ì¿¿ñ óðàã áàðèëäàõ, ìîíãîë õ¿í õÿòàä áè÷èã ñóðàõ, õÿòàä íýð õýðýãëýõ, ìîíãîë ãàçàð õÿòàä õ¿í óðüæ áè÷ýý÷ áîëãîõ, õÿòàä áè÷ãèéã àëáàí õýðýãò õýðýãëýõ çýðãèéã õîðèãëîñîí óðüäûí öààç õóóëèéã 1910 îíä õ¿÷èíã¿é áîëãîñíîîñ ãàäíà ÃÌÒÇßß-íû íàéðóóëàõ, áàéöààõ òîâ÷îî õî¸ðûã íýãòãýæ, Ãàäààä çàñãèéã ñóäëàõ ãàçàð [Ôàíü ÷æýí ÿíü öçþ ñî] ãýã÷èéã áàéãóóëñàí àæýý4. Ýíý á¿õýí áîë ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèéã ñî¸í ãýãýýð¿¿ëýõ ãýñýí àðãà õýìæýý áèø, õàðèí ìîíãîë÷óóäûã ñî¸ëûí ñàëáàðò õ¿÷ýýð õÿòàä÷èëàõ ÿâóóëëàãà áàéëàà. ×èí óëñààñ Ìîíãîëä ÿâóóëæ áàéñàí óëàìæëàëò áîäëîãî XIX çóóíû äóíä ¿åýñ ººð÷ëºãäºæ ýõýëìýãö, Ìîíãîëûí øàðûí øàøèíã äýìæèí òýòãýäýã íü àëãóóð ñààðàõ áîëñîí áàéíà. ¯¿íèé òîä æèøýý áîë Àð Ìîíãîëûí øàøíû òýðã¿¿í Æèáçóíäàìáà õóòàãò 1839 îíä ×èí óëñûí íèéñëýëä î÷èæ, Ìàíæèéí ýçýí õààíä áàðààëõñíààñ õîéø äàðààõ ä¿ðèéí Æèáçóíäàìáà õóòàãò íàðûã áàðààëõóóëààã¿é ÿâäàë þì5. Øàøíû íºëººã áàãàñãàõ, ëàì íàðûí òîîã öººð¿¿ëýõ àðãà õýìæýý àâàõ áîëñîí íü Æèáçóíäàìáà õóòàãò áîëîí ìîíãîëûí íèéò ñàíâààðòíû äóðã¿éöëèéã òºð¿¿ëýõ áîëîâ. Ò¿¿íèéã äàâàí òóóëàõûí òóëä ÿòãàí ¿íýìø¿¿ëýõ ¿çýë ñóðòëûí àæëûã ìîíãîë÷óóä õèéãýýä Ìîíãîë ãàçàð øèëæ¿¿ëýí ñóóëãàæ áóé õÿòàä èðãýäèéí äóíä çîõèîõ õýðýãòýé áîëæýý. Èéìýýñ Õÿòàäûí Ãèðèí ìóæèéí á¿ãäèéã çàõèðàã÷ ñàéäûí òóøààëààð “Ìîíãîë ¿ãèéí áîäðîë“ ãýäýã ñîíèíã 1908 îíû Y ñàðààñ, 1909 îíû Y ñàðä õÿòàä ,ìîíãîë áè÷ãýýð

4

Ìàíæèéí äàðàíãóéëàëûí ¿åèéí Ìîíãîëûí ñóðãóóëü. Ö.Øàðõ¿¿. ÓÁ. 1965. òàë-143. Ìàíæèéí äàðàíãóéëàëûí ¿åèéí Ìîíãîëûí ñóðãóóëü. Ö.Øàðõ¿¿. ÓÁ. 1965. òàë-143. 2 Ìîíãîë ¿íäýñòíèé òîâ÷ ò¿¿õ. Õºõõîò. 1988. òàë-510-511. 3 Íýé Ìýíã¿ öçèíü äàéøè. Ë¿í ö¿í. (ªâºð ìîíãîëûí øèíý ò¿¿õèéí öóâðàë). Õ.Õ. 1982. òàë203 4 Æ.ßíî. Äóðäñàí çîõèîë. òàë-311. 5 ̺í òýíä. òàë-299. 1

43

õàäìàëëàí ãàðãàæ, ìîíãîë àéìàã, õîøóóä áà Ìîíãîë ãàçàð òóëãàð áàéãóóëñàí õÿòàä áàéãóóëëàãàä òàðààæ áàéõ áîëæýý. Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé òýìöëèéí ò¿¿õèéã ñóäàëæ àãñàí çºâëºëòèéí ýðäýìòýí Êàëëèííèêîâ, ºã¿¿ëæ áóé ¿åèéí ×èí óëñûí áîäëîãûã òîäîðõîéëîõäîî: Ìàíæèéí áàéëäàí äàãóóëàã÷èä ººðñäèéí ýçýëñýí Õÿòàä îðíû ¿ëýìæ ºíäºð ñî¸ëûí íºëººíä óëàì á¿ð îðñíîîð, òýäíèé Ìîíãîëä ÿâóóëäàã áîäëîãî íü Ìàíæèéí ¿íäýñíèé øèíæýý àëäààä, õÿòàäûí ¿íäýñíèé áîäëîãî áîëñîí1 ãýæ áè÷ñýí áèëýý. Ìàíæèéí ýçýí õààíò òºð, ÕÕ çóóíû ýõýýð Àëñ Äîðíîäîä ýçëýí ò¿ðýìãèéëýõ òºâºãòýé áîäëîãî ÿâóóëñíû óëìààñ õààíò Îðîñ, ßïîí õî¸ð óëñ áàéëäàæ, Îðîñ íü äèéëýãäýæ ñóëàðñàí ¿åèéã òîõèîëäóóëàí “Øèíý çàñãèéí áîäëîãî” ãýäýã íýðýýð õèéæ ýõýëñýí ýíý øèíý÷ëýë áîë á¿ðýí õèéãäýæ àìæààã¿é, 1911 îíû õóâüñãàëò òýìöëýýð òàñëàãäñàí þì. Ìàíæèéí íî¸ðõëûã ò¿ëõýí óíàãàæ, Ìîíãîëûí òºðèéí òóñãààð òîãòíîëûã ñýðãýýõèéã õè÷ýýæ áàéñàí ìîíãîë ¿íäýñíèé äýâøèëò õ¿÷í¿¿ä ýðñ øèéäýìãèé ýñýðã¿¿öýæ, ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé òýìöýëä õ¿÷ýý íÿãòðóóëàõûí òºëºº òýìöýõýä øèíý çàñãèéí áîäëîãî íèéãýì, óëñ òºðèéí óðüäà÷ íºõöºë áîëñîí þì. § 2. ¯íäýñíèé õóâüñãàëûí ÿëàëò, Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûí ñýðãýëò. ¯íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºëãººí ºðíºõ äîòîîä, ãàäààä íºõöºë. ÕÕ çóóí ãàðàõàä Ìîíãîë, Õÿòàä, Óéãóð, Ò¿âýä çýðýã îëîí óãñààòàí öºì ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íä óëàì á¿ð èäýâõòýé îðîëöîæ, òýäýíä Ìàíæèéí ýçýí õààíò òºðèéã ò¿ëõýí óíàãààõ íèéòëýã çîðèëò áàéâ÷ óã çîðèëãûã áèåë¿¿ëñíèé äàðàà òóñ òóñûí ¿íäýñíèé òóñãààð òîãòíîëûã ñýðãýýõèéã çîðüñîí õàíäëàãà óëàì á¿ð ìýäýãäýõ¿éö áîëæ áàéâ. Íèéãìèéí äàðëàë, ìºëæëºã, õàðèéí êîëîíè÷ëîë, íýí ÿëàíãóÿà “Øèíý çàñãèéí áîäëîãûã” õàðüÿàò õîøóó íóòàãòàà õýðýãæ¿¿ëýõèéã ýñýðã¿¿öýæ áàéñàí ìîíãîëûí àðä îëíû òýìöýë ãàçàð á¿ð ãàðàõ áîëñíû çýðýãöýýãýýð Õÿòàä îðîíä õºðºíãºòíèé õóâüñãàëûí òîõèðîî íýãýí àäèë á¿ðäýæ áàéâ. Õºðºíãºòºí àíãèéí òºëººëºã÷èä 1905 îíä ßïîíû Òîêèî õîòîä íýãäñýí ýâëýë “Ò¿íìýíõ¿é” ãýäýã ººðèéí áàéãóóëëàãûã áàéãóóëàí, Ìàíæ ×èí óëñûí ýñðýã òýìöýõ áîëñîí àæýý. Ò¿¿íèé óäèðäàã÷ Ñóí ßò ñåí áîëîí òóñ ýâëýë “õàðü óãñààòíûã ¿ëäýí àðèëãàõ, Õÿòàäûã ñýðãýýí ìàíäóóëàõ, Èðãýí óëñûã áàéãóóëàõ, ãàçðûí ýðõèéã òýãøèòãýõ” õºòºëáºð äýâø¿¿ëýí òàâüñàí þì. Ãýâ÷ ýë õºòºëáºð íü ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèéã õºðºíãºòíèé õóâüñãàëä òàòàí îðóóëæ ÷àäààã¿é áºãººä õàðèí ýäíèé “Õàðü óãñààòíûã ¿ëäýí àðèëãàõ, (Öþé ÷¿ äà ëî) “ãàçðûí ýðõèéã òýãøèòãýõ ãýäýã” óðèàã ìîíãîë÷óóä ººðñäèé㺺 ãýæ ¿çýæ, Ìàíæ, Õÿòàäààñ ñàëàí òóñãààðëàæ, ¿íäýñíèé òóñãààð òîãòíîëûíõîî òºëºº òýìöýëä ñýðãýí áîññîí þì. Ìîíãîë äàõü ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íä ¿íäýñíèé äýâøèëò õ¿÷í¿¿ä íýãäýí íÿãòðàõ ÿâö íü íýëýýä õýäýí æèë ¿ðãýëæèëæýý. Ìîíãîë÷óóäûí òºðèéí òóñãààð òîãòíîëûã ñýðãýýõ ãýñýí ýðìýëçýë ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íä óëàì á¿ð òîäîð÷ áàéõ áîëñîí þì. Íýí ÿëàíãóÿà ýíý íü ãàäàäàä ò¿õèãëýõèéí àñóóäàë äýýð èë¿¿òýé òîäîð÷ áàéñàí áºãººä õààíò Îðîñûí íºëººíèé õ¿ðýýíä îðæ áàéñàí Àð Ìîíãîëä Îðîñûí äýìæëýãèéã àâàõ, ßïîíû íºëººíèé õ¿ðýýíä îðæ áàéñàí ªâºð Ìîíãîëä ßïîíîîñ òóñëàìæ àâàõ ñàíààðõàë ¿íäýñíèé òóñãààð òîãòíîëûí 1

À.Êàëëèíèêîâ. Íàöèîíàëüíî-ðåâîëþöèîííîå äâèæåíèå Ìîíãîëèè. Ì-Ë. 1926. ñòð-357.

44

òýìöýã÷äèéí äîòîð ãàðàõ áîëñîí àæýý. Ýäãýýðýýñ Àð Ìîíãîëûíõ èë¿¿ ÿâóóðòàé áîëæ, íèéò ìîíãîë÷óóäûí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íèé òºâ áîëñîí òóë ýõëýýä Àð Ìîíãîëä þó áîëñíû㠺㿿ëñ¿ãýé. Àð Ìîíãîëûí ýðõ áàðèã÷ íî¸ä, ëàì íàð ×èí óëñûí çàõèðãàà ãàäààäûí êîëîíè÷ëîã÷èä Àð Ìîíãîëä àëòíû óóðõàé íýýæ àøèãëàõûã ýñýðã¿¿öýæ, 1900 îíä ×èí óëñûí çàñãèéí ãàçàðò Õàëõûí 4 àéìãèéí ÷óóëãàíû äàðãà, òóñëàõ æàíæèí, õýáýé, /çºâëºõ Ðåä/ Èõ øàâèéí øàíçóäáà, äà ëàì íàð íýð õàìòðàí ýñýðã¿¿öýí çààëäñàí áîëîâ÷ àìæèëò îëîîã¿é áèëýý. Ìîíãîëûí ýðõ áàðèã÷ çàðèì ôåîäàë Ìàíæ-Õÿòàäûí óëàì èäýâõæèæ á¿õèé êîëîíè÷ëîëûã ”ººðñäèéíõººðºº” ýñýðã¿¿öýõ ÿâäàë ààæìààð ºñºæ áàéâ. ×èí óëñààñ õàðààò áàéäàëä áàéñàí Ñîëîíãîñ íü ò¿¿íèéã áîëîí ×èí óëñûí ç¿¿í õîéä ìóæóóäûã íºëººíèéõºº õ¿ðýýíä îðóóëñàí, çàëóó õºðºíãºòºí ßïîí óëñûã ò¿øèãëýí òóñãààð òîãòíîëîî ñýðãýýõ ãýæ îðîëäñîí íü ×èí-ßïîí óëñûí 1895 îíû äàéíààð øèéäâýðëýãäýí, ×èí óëñûí õàðüÿàò áàéäëààñ ãàð÷ òóñãààð òîãòíîñîí íü ×èí óëñûí íî¸ðõëûí ýñðýã òýìöñýýð èðñýí ìîíãîë÷óóäàä çîðèãæóóëàã÷ æèøýý áîëîí èðñýí àæýý. Àð Ìîíãîëûí øàðûí øàøíû òýðã¿¿í Æèáçóíäàìáà õóòàãò Ìîíãîëûí óìàðä õýñãèéí çàðèì àéìàã, óãñààòíûã õýäèéí ººðòºº íýãòãýñýí àãààä ìºí XIX çóóíû äóíä ¿åýñ Àëñ Äîðíîäîä èäýâõòýé áîäëîãî ÿâóóëæ, Ìîíãîëûã íºëººíèéõºº õ¿ðýýíä îðóóëàõûã çîðüæ áàéãàà õààíò Îðîñ óëñûã ò¿øèãëýí, Ìîíãîëûí òºðèéí òóñãààð òîãòíîëîî ñýðãýýõ ÷èí ýðìýëçëýëòýé áàéãààãàà 1895 îíä èëýðõèéëæ Îðîñûí ýçýí õààíààñ òóñëàìæ ýðýõèéí ó÷èð äà ëàìûí çýðýã òºëººëºã÷ èëãýýí áàðààëõóóëæ, òóñëàìæ ýðñýí àëáàí áè÷èã ãàðäóóëæ áàéñàí áîëîâ÷ Îðîñûí ýðõ áàðèã÷èä ìîíãîë÷óóäûí óðìûã õóãàëàõã¿é ººðòºº òàòàõûã õè÷ýýõäýý òà íàðò òóñàëíà ãýäýã ñàíààãàà èëýðõèéëýõèéí õàìò “...õýäýí æèë õ¿ëýýæ øàëòàã òîõèîëûã ¿çýæ áîñâîë áîëíî. Òýð öàã áîëòîë ìàø íóóöààð ÿàðàëã¿é áýëòãýõ õýðýãòýé, Ýðõáèø îëîí ìîíãîë÷óóä ñàíàà íèéëæ áàò áîëîõ íü ìàø ÷óõàë õýðýãòýé”1 ãýæ çºâëºñºí þì. Ìîíãîëûí ò¿¿õ÷ Ë.Äýíäýâ áè÷èõäýý”…Ìàíæ–Õÿòàäûí ýçýðõýã õàðãèñûí õýòýðõèé äàðëàëóóäûã îëîí îíä ýäýëæ, çîâëîí ãàøóóí íü ºðíºæ äàñàøã¿é áîëñîí ó÷èð…òýðõ¿¿ çîâëîí ç¿äã¿¿ðýýñ õýðõýí àíãèæðàõ àðãà çàìûã ýðýëõèéëæ, Àð, ªâðèéí îëîí ìîíãîë÷óóä áè÷èã ìýäýýãýýð õàðèëöàí íýâòðýëöýæ àõóé öàã, Áîãä Æèáçóíäàìáà õóòàãòààñ 1900 îíä äà ëàì Áàäàìäîðæ, çàéñàí Öýðýí- Î÷èð íàðûã èõ Îðîñ óëñûí çàñãèéí ãàçðàà òóñãàé çàõèäàë áýëýã àâàõóóëàí îäóóëæ òóñëàæ õàìãààëëûã ãóéñíûã Îðîñ óëñààñ òýð äàðóéä õýðýã áîëãîæ ¿çñýíã¿é õîéøëóóëñàí ç¿éë áóé…2 ãýñýí áàéäàã. ¯¿íýýñ ¿çýõýä Æèáçóíäàìáà õóòàãò Îðîñ óëñààñ òóñëàìæ ýðýõýýñ ºìíº Ìàíæ-Õÿòàäûí äàðëàëààñ õýðõýí àíãèæðàõ òàëààð Àð, ªâºð ìîíãîë÷óóä õàìòðàí ÷àðìàéæ áàéñàí, ººðººð õýëáýë ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé òºëºº òýìöýæ ýõëýýä áàéæýý. Ò¿âäèéí Äàëàé ëàì 1904 îíû çóí Èõ Õ¿ðýýíä èðæ Àð Ìîíãîëûí ýðõ áàðèã÷èäòàé äîòíî õîëáîî òîãòîîæ, æèë ãàðóé Õàëõàä áàéñàí ÿâäàë áîë çºâõºí øàøèí ø¿òëýãèéí õîëáîãäîëòîé áèø, íèéòèéí äàéñàí Ìàíæ-Õÿòàäûí íî¸ðõîë, êîëîíè÷ëîëûí ýñðýã òýìöýëäýý õàðèëöàí áèå áèåíýý äýìæèõ, õºðø Îðîñ óëñòàé õîëáîî áàðèõ àñóóäàë áàéæýý. Èéìýýñ ×èí óëñûí çàõèðãàà, Äàëàé ëàìûã Ìîíãîëä áàéõàä íü ýëäâýýð äýìæèæ òýòãýñýí àãààä ìºí îíû íàìà𠺺ðèéí õ¿ðýýíä óðüæ ºâºëæ¿¿ëñýí Ò¿øýýò õàí àéìãèéí òóñëàã÷ æàíæèí ÷èí âàí 1

2

Äèëàâ õóòàãò Æàìñðàíæàâ. Àð Ìîíãîë äàõü óëñ òºðèéí äóðäàòãàë. ÓÁ., 1991. òàë-5. Ë.Äýíäýâ. Ìîíãîëûí òîâ÷ ò¿¿õ ÓÁ., 1934. òàë-1.

45

Õàíääîðæèéí äóíä õ¿¿ Äàíçàíæàìö Áýýæèíä Äàëàé ëàìûã õ¿ðãýæ î÷èõîä íü áàðèâ÷èëæ öààçààð àâñàí áàéíà. ×èí óëñ “Øèíý çàñãèéí áîäëîãî” ãýã÷äýý òºëºâëºñºí àðãà õýìæýýãýý õýðýãæ¿¿ëýõèéí áýëòãýë áîëãîæ îëîí ç¿éëèéí áàéöààëò, ò¿¿í äóíäààñ ìîíãîë÷óóäûí òàðèàíû ãàçðûí õýìæýýã àéìàã, õîøóóäààð ãàðãóóëñíû ¿íýí ýñýõèéã ìàãàäëàí áàéöààëãàõ, ìàíæ, ìîíãîë ò¿øìýäèéã Èõ Õ¿ðýýíýýñ 1907 îíû çóí òîìèëîí ìîðäóóëæýý. Òýãýõýä Õàëõûí Ò¿øýýò õàí àéìãèéí òóñëàã÷ æàíæèí ÷èí âàí Õàíääîðæèéí õîøóóíû ýðõ áàðèã÷èä òýäãýýð ò¿øìýäýä óíàëãà, óëàà÷ íèéë¿¿ëýõýýñ òàòãàëçñàí òàìãàã¿é áè÷èã õèéæ, Èõ Õ¿ðýýíèé Ñàéäûí ÿàìàíä èð¿¿ëæ óëìààð óíàëãà, óëàà÷ íèéë¿¿ëýýã¿é àæýý.1 Òýð÷ëýí ×èí óëñ ¯íäñýí õóóëüò áàéãóóëëàãàä øèëæèíý ãýäýã íýðèéäëýýð 1909 îíû ñ¿¿ë÷ýýð îðîí íóòãààñ 18 ç¿éëèéí õýðýã ÿâäëûã áàéöààõàä Õàëõûí îëîí õîøóó óã áàéöààëòûí õàðèóã öàã òóõàéä íü ãàðãàæ ºãºõã¿é ýëäâýýð çàéëñõèéæ áàéñíû äîòîð Ò¿øýýò õàí àéìãààñ òóñëàã÷ æàíæèí Õàíääîðæèéí õîøóó çýðýã òàâàí õîøóó áàéöààëòûí õàðèóã îíöãîé ñààòóóëæ áàéñíûã òýð ¿åèéí àëáàí áè÷èãò èõýä áóðóóøààæ, äàõèí äàâòàí øààðäñàí áàéäàã2. 1910 îíû II ñàðûí íýãýíä Èõ Õ¿ðýýíä òóøààëûí õàìààðñàí ìàíæ ñàéä Ñàíü Äî ãýã÷ õ¿ðýëöýí èðæ ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýæ ýõýëñýí áàéíà. Õ¿ðýýíä èðýýä ò¿¿íèé äàâ äýýð ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã áîë øèíý çàñãèéí áîäëîãûã øóóðõàé õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâäàë áàéæýý. Òýð þóíû óðüä Õ¿ðýýíèé ñàéäûí õýðýãöýýíä Ò¿øýýò õàí, Ñýöýí õàí, Èõ Øàâèàñ íèéë¿¿ëäýã ç¿éëèéí õýìæýýã ¿ëýìæ íýìýãä¿¿ëñíýýñ ãàäíà Õ¿ðýýíèé ëàì íàðûã öýðýã áîëãîæ, ªâºð Ìîíãîëä áîñëîãî ãàðãààä, Õàëõàä íýâòðýí èðñýí Òîãòîõûí óäèðäñàí àðäûí áîñëîãûã äàðóóëàõààð ÿâóóëàõ ãýæ îðîëäñîí àæýý3. Àð Ìîíãîëûí ýðõ áàðèã÷ õàð, øàð ôåîäàëóóä, Èõ Õ¿ðýýíä Õýðýã øèéòãýã÷ õàìààðñàí ñàéäààð òîìèëîãäîí èðñýí Ñàíü Äî-ãèéí õóâèéí äóòàãäëûã èë÷ëýí, ò¿¿íèéã óã òóøààëààñ îãöðóóëàõ íýðèéäëýýð çààëäàí òýìöýõ çàìä îðñîí íü õýðýã äýýðýý íî¸ä, ÿçãóóðòíû äýýä õýñýã ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íä èäýâõòýé îðîëöîæ ýõýëñíèé òîä èëðýë ìºí. 1910 îíû XI ñàðûí øèíèéí 7- íä Ìàíæèéí ýçýí õààíû çàðëèã áóóæ, Áàäàìäîðæèéã Èõ øàâèéí øàíçóäáàãèéí òóøààëààñ îãöðóóëñàí áºãººä Õ¿ðýýíä àíõ õàìààðñàí ñàéäààð òîìèëîãäîí èðñýí Ñàíü Äî õýðýã øèéòãýã÷ ñàéä áîëæ äýâøñýí íü Õàëõûí íî¸äûí Ñàíü Äî-ã íîöîæ çààëäñàí õýðýã ÿâöã¿é áîëñíûã õàðóóëñàí àæýý. ͺ㺺 òàëààð øèíý çàñãèéí áîäëîãûã çîãñîîëãîõ áîëîëöîî ¿ã¿é ãýäýã íü Çàñàãò òóñ õèéõ ÿàìíû õóðàëäààíä îðîëöñîí õýëýëöýã÷ ìîíãîë ò¿øìýë íàðò íýãýíò òîäîðõîé áîëæýý. Èéìýýñ Èõ Õ¿ðýýíèé Ìîíãîë ñàéä Ïóíöàãöýðýí “óñ øîðîî çîõèëäîõã¿é“ ãýäýã øàëòãààð Çàñàãò òóñ õèéõ ÿàìíû õóðàëäààíûã îðõèæ, XI ñàðûí ýõýýð õóâèéí çàðäëààð íóòàãòàà áóöæýý. Õàëõûí õýëýëöýã÷ ò¿øìýë íàð Áýýæèíä áàéõäàà ìºíõ¿¿ õóðàëäààíä îðîëöîæ áóé ªâºð Ìîíãîëûí ò¿øìýäòýé øèíý çàñãèéí áîäëîãî Ìîíãîëä õàðø òóë “õýðõâýýñ çîõèõûã “ õýëýëöýæ áàéñàí áàéíà1.

1

ÌÓÒÒÀ ÔÌ-9 ÕÍ-3992. òàë-187. ÌÓÒÒÀ ÔÌ-9 ÕÍ-4081 Á-330 3 ÌÓÒÒÀ ÔÌ-9 ÕÍ-4089 Á-307 1 .Äàðõàí âàí Ïóíöàãöýðýí Áýýæèíãèéí Çàñàãò òóñ õèéõ ÿàìíû õýëýëöýã÷ ò¿øìýëýýð îäîõäîî ÿíàãø, ÷àíàãø õàðèëöñàí òóõàé òýìäýãëýë. Óëñûí òºâ íîìûí ñàí Ãàð áè÷ìýë. 1910. 2

46

Æèáçóíäàìáà õóòàãò Àð, ªâºð Ìîíãîë äàõèíä øàøíû òàëààð ¿ëýìæ íýð õ¿íäòýé òóë ìîíãîëûí ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íä îðîëöîã÷ íî¸ä, ò¿¿íèéã õ¿ðýýëýí íýãäýæ ¿ëýìæèéí èõ íºëºº, íýð õ¿íäèéã íü àøèãëàæ ýõýëæýý. ¯¿íä Ò¿øýýò õàí àéìãèéí æàíæèí Õàíääîðæ çîíõèëîõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéñàí àæýý. Òýðâýýð Æèáçóíäàìáà õóòàãòûí äóóäëàãààð 1910 îíû ºâºë Èõ Õ¿ðýýíä èðýýä, õàðüÿàò õîøóóíäàà áóöàæ î÷èëã¿é ñóóðèí àæèëëàõ áîëñîí áàéíà2. Èéì íºõöºëä Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé òóñãààð òîãòíîëûã ñýðãýýõ ñàíàà÷èëãà ãàðãàã÷èä, þóíû óðüä ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íèé óäèðäëàãûã ººðñäèéíõºº ìýäýëä òºâëºð¿¿ëýõèéí çýðýãöýýãýýð ãàäíààñ òóñëàìæ áîëîõóéö õ¿÷íèéã ñîíãîæ, ò¿¿íòýé ÿàðàëòàé õîëáîî òîãòîîõ ÿâäàë òýðã¿¿í çýðãèéí çîðèëò áîëñîí àæýý. Èéíõ¿¿ Ìîíãîëä ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºëãººí ºðíºõ äîòîîä, ãàäààä íºõöºë á¿ðäýâ. ¯íäýñíèé õóâüñãàëûí ÿëàëò, ìîíãîë÷óóä òóñãààð òîãòíîëîî ñýðãýýñýí íü Àð Ìîíãîëûí ýðõ áàðèã÷èä, óðüä òîâëîñîí ¸ñîîð Æèáçóíäàìáà õóòàãòàä áàò îðøèë ºðãºõ äàøðàìä Èõ Õ¿ðýýíä õèéõ äýýä ëàì, íî¸äûí íóóö çºâëºãººíººð òºëºâëºñºí çîðèëòîî áèåë¿¿ëýõýýð íàéäàæ áàéâ.Òýð çºâëºãººí íü 1911 îíû YI ñàðûí 21-íä Õàëõûí äºðâºí àéìãèéí õàí, ÷óóëãàí äàðãà, æàíæèí òýðã¿¿òýé íî¸ä, õàìáà, øàíçóäáà íàðûí çýðýã ýðõ ìýäýëòýí Èõ Õ¿ðýýíä öóãëàð÷, Æèáçóíäàìáà õóòàãòàä áàò îðøèë ºðãºõººð Ýðäýíý Øàíçóäáûí ÿàìàíä íóóö çºâëºë㺺í õèéæ, ×èí óëñûí øèíý çàñãèéí áîäëîãî ãýã÷èéã õ¿ëýýõ, ýñýõ òàëààð çºâëºëäæýý. Òýãýõýä îëîíõè íü øèíý çàñãèéí áîäëîãî ìîíãîë÷óóäûí àìüäðàë, ¸ñ ñóðòàõóóí, øàøèí ø¿òëýãòýé õàðøòàé ãýæ ¿çýýä, ò¿¿íèéã á¿õýëä íü õ¿ëýýæ àâ÷ áîëîõã¿é õýìýýõ ñàíàë íü äàâàìãàéëæ, êîëîíè÷ëîõ áîäëîãîîñ ìóëòðàõ àðãà ñ¿âýã÷ëýí õýëýëöýæ áàéõ ¿åýð Ò¿øýýò õàí àéìãèéí æàíæèí Õàíääîðæ, ìºí àéìãèéí ÷óóëãàí äàðãà ×àãäàðæàâ çýðýã íî¸ä, Èõ øàâèéí äà ëàì Öýðýí÷èìýä íàð Áîãä õàí óóëûí ìîäîíä ñýì õóðàëäàæ, Îðîñ óëñààñ òóñëàìæ àâ÷ ìîíãîë÷óóä Ìàíæààñ ñàëæ, òóñãààð óëñ áîëîõ ñàíàë ñýäýæ, íóóö çºâëºãººíä îðóóëàí õýëýëö¿¿ëýýä, óëìààð Æèáçóíäàìáà õóòàãòààñ ñî¸ðõëûã îëæýý. Òýãýýä òýðõ¿¿ íóóö çºâëºãººí Õàíääîðæ, Öýðýí÷èìýä, ªâºð Ìîíãîëûí ò¿øìýë Õàéñàí íàðûã Îðîñ óëñààñ òóñëàìæ ýðýõýýð ÿâàõ òºëººëºã÷ººð òîìèëîõûã Æèáçóíäàìáà õóòàãòàä ìýä¿¿ëæ òîãòîîëãîîä, Èõ Õ¿ðýýíèé Îðîñûí êîíñóë Ìèëëåðò ó÷ðûã õýëæ õèë íýâòðýõ çºâøººðºë àâñàí áàéíà. Æèáçóíäàìáà õóòàãò, Õàëõûí õàíãóóä íýð õîëáîæ, Îðîñ óëñûí ýçýí õààíä áè÷ñýí àëáàí áè÷ãèéã òºëººëºã÷èä àâ÷ ÿâàâ. Ò¿¿íýýñ ãàäíà “ Õÿòàä ò¿øìýä Ìàíæ óëñûí ýðõèéã ýäýëæ ýðò ýä¿ãýýä îëîí ìîíãîëûã õèëñ áýðõýýð äàðëàí çîâîîæ õàðøóóëàí á¿õèé ó÷ðûã ýä¿ãýý áèäíèé ìýäñýí àìññàí òºäèé㺺ñ òîâ÷ëîí ãàðãàæ ìýä¿¿ëýõ íü" ãýñýí 21 ç¿éëèéã ñèéð¿¿ëñýí àëáàí áè÷ãèéã òºëººëºã÷èä áàñ àâ÷ ÿâàâ. Æèáçóíäàìáà õóòàãò íàðààñ Îðîñûí ýçýí õààíä áè÷ñýí àëáàí áè÷èãò õýä õýäýí òîäîðõîé ñàíàë äýâø¿¿ëæýý. Òóõàéëáàë Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûã õ¿ëýýí çºâøººðºõ òóõàé ãýðýý áàéãóóëàõ, õóäàëäàà õèéõ, òºìºð çàì òàâèõ, øóóäàí õàðèëöàà ºðãºòãºõ òóõàé õýëýëöýýðò ãàðûí ¿ñýã çóðàõ çýðýã àñóóäàë áàéëàà. Ìîíãîëûí òºëººëºã÷äèéí òàâüñàí ýäãýýð ÷óõàë àñóóäëûã õýí íýãýí ýðõ ìýäýëòýí äàíãààðàà øèéäñýíã¿é. Òýãýõ ÷ áîëîìæã¿é áàéæýý. Èéìýýñ 1911 îíû YIII ñàðûí 17-íä õààíò Îðîñ óëñûí 2

ÌÓÒÒÀ ÔÌ-9 ÕÍ-4131 Á-339

47

ñàéä íàðûí çºâëºëèéí äàðãûí óäèðäëàãààð Ñàí, Õóäàëäàà, Àæ ¿éëäâýð, Ãàäààä ÿâäëûí áà Öýðýã Òýíãèñèéí ÿàìäûí ñàéä íàð áîëîí áóñàä ºíäºð òóøààëòàí Ìîíãîëûí òóõàéä îíö çºâëºãººí õèéæ, Ìîíãîëûí òàëààðõ áàðèìòëàõ ÷èã øóãàìàà òîãòîîñîí áàéíà. Òýð ¿åä ×èí óëñààñ Ìîíãîëä ÿâóóëæ áóé áîäëîãî, ò¿¿íèé õºðø Îðîñ óëñûí ýðõ áàðèã÷äûí àíõààðëûã ç¿é ¸ñîîð òàòàæ áàéæýý. Îðîñ óëñ Îéð, Äóíäàä Äîðíîäîä ãîë àíõààðëàà ÷èãë¿¿ëæ, Ãåðìàíòàé õèéõ äàéíä áýëòãýæ áàéñàí áîëîõîîð Àëñ Äîðíîäîä áàò àð òàëòàé áàéõûã õè÷ýýæ áàéæýý. Èéìýýñ Ìîíãîëûí àñóóäàë õýëýëöñýí îíö çºâëºãººíèé òîãòîîëä:“... Ìîíãîëûí àñóóäàë áèäýíä èõ à÷ õîëáîãäîëòîé áàéíà” ãýæ òýìäýãëýýä óã àñóóäàëä õýðõýí õàíäàõàà: “...Ìîíãîëûí àñóóäàëä èäýâõòýé îðîëöîõã¿éãýýð ...òýð õî¸ðûí [Ìîíãîë, ×èí óëñûí ðåä.] õîîðîíä çóó÷ëàí, Ìîíãîëîîñ ×èí óëñòàé òîãòîîñîí ñþçåðåíèé õîëáîîã òàñëàëã¿éãýýð ¿íäýñíèé áàéäëàà õàìãààëàõ ãýñýí ìîíãîë÷óóäûí ýðìýëçëèéã äèïëîìàò çàìààð äýìæèõ”1 õýðýãòýé ãýæ òîäîðõîéëæýý. ¯¿íèé äàãóó Îðîñ óëñûí ýðõ áàðèã÷èä, Ìîíãîëûí òºëººëºã÷äºä Ìîíãîë îäîî ¿åä ×èí óëñààñ á¿ðýí òóñãààðëàõ áîëîëöîîã¿é. Õàðèí Ìîíãîëä õèéæ áàéãàà øèíý÷ëýëòèéã áîëèóëàõ òàëààð Áýýæèíä ìýäýãäýë õèéíý. Õÿòàäûí òàëààñ ìîíãîë÷óóäûí ýñðýã õèéæ áîëçîøã¿é àëëàãà õÿäëàãààñ ºì㺺ëíº ãýýä ýë áàéäàë õèéãýýä òºëººëºã÷äèéí àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõûí òóëä Èõ Õ¿ðýýíä áàéãàà Êîíñóëûí ãàçðàà õàðãàëçàõ öàãäààãèéí õ¿÷èéã çóçààòãàõààð ïóëåì¸ò áóó á¿õèé 200 êàçàê öýðãèéã íýìæ ÿâóóëàõààð àìàëñàí àæýý. Ìîíãîëûí òºëººëºã÷èä Îðîñ óëñûí çàñãèéí ãàçàð ºðãºñºí ñàíàìæ áè÷èãòýý: “×èí óëñûí çàñãèéí ãàçàð ªâºð Ìîíãîëä çàëõààí öýýðë¿¿ëýõ öýðãèéã áàéí áàéí èëãýýæ, õàìãèéí çýðëýã õàðãèñëàë ¿éëäýæ áàéãààã” öîõîí òýìäýãëýõèéí õàìò õààíò Îðîñ óëñûí çàñãèéí ãàçàð öààøèä èéì ÿâäàë ãàðãóóëàõã¿éí òóëä ×èí óëñûí çàñãèéí ãàçàðò ýðñ ýñýðã¿¿öýë òàâèõ, ò¿¿í÷ëýí “ªâºð Ìîíãîëûí õàìãèéí ÷óõàë ãàçðóóäàä îðîñûí õóäàëäàà÷äûã íýâòð¿¿ëæ òýäíèéã õàìãààëóóëàõûí òóëä öýðãèéí õýäýí îòðÿäûã èëãýýæ òýãñíýýðýý ìàíàé õèë õÿçãààð õàìãààëàõ ÿâäàëä èëýðõèé äýìæëýã ¿ç¿¿ëýý÷”1 ãýæ õ¿ññýí áàéíà. Ìîíãîëûí òºëººëºã÷èä èéíõ¿¿ Îðîñ óëñàä ñýì îäîæ, ×èí óëñààñ ñàëàí òóñãààðëàõûí òóëä òóñëàìæ ãóéñàí íü òºäõºí ×èí óëñ äàÿàð øóóãèàí áîëæ áàéæýý. Òýãýõýä Õÿòàäûí òºâèéí çàðèì õýâëýëä óã õýðýã ÿâäëûã ¿íýí áîäèòîé òàéëáàðëàæ áàéâ. Òóõàéëáàë, Ìàíæ ×èí óëñûí õààíò òºðèéí õÿíàëòàä õýâëýãäýí ãàð÷ áàéñàí “Ñÿíüáàî” ãýäýã ñîíèí, ìîíãîë÷óóä Îðîñ óëñààñ òóñëàìæ ãóéñíû øàëòãààíûã íýëýýä áîäèòîé òàéëáàðëàí áè÷èæ áàéëàà. Àð Ìîíãîëûí àðä îëîí íóòàã îðíîî Õÿòàäûí êîëîíè÷ëîã÷ íàðò ýçýìø¿¿ëýõã¿é áàéõûí òóëä øèíý çàñãèéí áîäëîãûã çîãñîîëãîõûã õàðúÿàò õîøóó, ÷óóëãàíû ýðõ áàðèã÷äààñ øààðäàæ, ººðñäèéí áîëîëöîîíû õýðýýð ýñýðã¿¿öýõ ÿâóóëëàãà õèéæ áàéëàà. Õàëõûí ç¿¿í õî¸ð àéìãèéí ÷óóëãàí äàðãûí ãàçàð íü íóòàãòàà òàðèà òàðèàëàõã¿éí òóëä àéìàã òóñ á¿ð æèë òóòàì 2000 ëàí ìºí㺠óëñûí ÷óõàë õýðýãöýýíä íýìýðëýæ áàéÿ ãýäýã ñàíàëûã Õ¿ðýýíèé ñàéäàä òàâüæ áàéëàà.Ãýòýë òýð íü çºâøººðºã人ã¿é2.

1

“Ìåæäóíàðîäíûå îòíîøåíèÿ â ýïîõó èìïåðèàëèçìà” 1870-1910 ãã. Ì., 1938-1939. ñòð – 341 1 “Â.Êîòâè÷èéí õóâèéí àðõèâààñ îëäñîí Ìîíãîëûí ò¿¿õýíä õîëáîãäîõ çàðèì áè÷èã” ÓÁ., 1972. òàë-49 2 ÌÓÒÒÀ. ÔÀ-9. ÕÍ-4123. á-54.

48

Ò¿øýýò õàí àéìãèéí ÷èí âàí Õàíääîðæ Çàñàãò òóñ õèéõ ÿàìíû II õóðàëä îðîëöîëã¿é Îðîñ óëñààñ òóñëàìæ ýðýõýýð ÿâñàí áàéëàà. Ñàíü Äî ñàéä Õàëõàä áîëæ áàéãàà ýë áàéäëûã ×èí óëñûí çàñãèéí ãàçàð óëàìæëàõûí çýðýãöýýãýýð Îðîñ óëñààñ òóñëàìæ ýðýõýýð õýí õýí ÿâñíûã îëæ ìýäýõýýð Áàäàìäîðæèéã Áîãä Æèáçóíäàìáà õóòàãòòàé óóëçóóëæ, Îðîñûí öýðãèéã èð¿¿ëýõã¿é áàéõ, Õàíääîðæ íàðûã äàðóé Õ¿ðýýíä äóóäàí èð¿¿ëýõ öàõèëãààí óòñûã ÿâóóë! ãýñíýýñ ãàäíà ººðºº Õ¿ðýýíèé ìîíãîë ñàéä, áýéñ Ïóíöàãöýðýíòýé óóëçàæ, ýíý õýðãèéí òàëààð çºâëºæ ÿðèëöñàí áàéíà. Æèáçóíäàìáà õóòàãò, õýðýâ Ìîíãîëä ÿâóóëàõ ãýæ áóé øèíý çàñãèéí á¿õ õýðãèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîæ, Îðîñ óëñàä ÿâñàí òºëººëºã÷äºä ÿìàð íýãýí ÿë çýìëýë õ¿ëýýëãýõã¿é ãýæ áàòëàí õ¿ëýýâýë, öàõèëãààí óòàñ ÿâóóëæ áîëíî ãýæ õàðèó ìýäýãäñýí áàéíà. Ñàíü Äî 1911 îíû YII ñàðûí äóíäóóð ýíý á¿õ áàéäëûã òîäîðõîéëæ ×èí óëñûí ýçýí õààíä àéëòãàñàíä óäàëã¿é “¸ñîîð áîëã õýìýýí çàðëèã áóóëãàæýý1. Ýíý çàðëèãò øèíý çàñãèéí õýðãèéã á¿ðìºñºí áîëü¸ ãýýã¿é, õàðèí ìîíãîë÷óóäàä õàðøòàé çàðèì ç¿éëèéã “Àëãóóðëàí øèéòãýò¿ãýé” ãýñýí íü 1911 îíû YII ñàðûí 21-íä Õ¿ðýýíèé ñàéäàä èð¿¿ëñýí öàõèëãààí óòñàíä äóðäñàíààñ èëýðõèé 2. ×èí óëñûí çàõèðãàà Áýýæèí äýõ Îðîñ óëñûí ýë÷èíä IX ñàðûí ýöñýýð, äàðàà íü Ïåòåðáóðã äýõ ò¿ð õàìààðàã÷ààðàà äàìæóóëàí, Îðîñûí Ãßß-íä ìýäýãäýõäýý: “Ìîíãîëä õèéæ áàéãàà öýðýã óëñ òºðèéí ººð÷ëºëòèéã çîãñîîëîî”3 ãýæ ìýäýãäæýý. Ò¿¿íèé äàðààõàí Õ¿ðýýíèé öýðýã áýëòãýõ ãàçðûí åðºíõèéëºí çàõèðàã÷ ò¿øìýë Òàí Öçàéëè ãýäðýã äóóäàãäàí áóöìàãö, ìîíãîë÷óóä öýðýã áýëòãýõ ãàçðûã òàòàí áóóëãàæ, ò¿¿íèé ìýäýë äýõ õºðºí㺠ìºíãèéã Èõ Õ¿ðýýíä ¿ëäýýæ, íèéòèéí õýðýãöýýíä çîðèóëàõûã øààðäñàí áàéíà. Õ ñàðûí øèíèéí 6 [XI ñàðûí 26]-íä ×èí óëñûí çàñãèéí ãàçðààñ èð¿¿ëñýí öàõèëãààíä öýðýã áýëòãýõ ãàçðûã òàòàí áóóëãàõûã çºâøººð÷, Ñàíü Äî-ã Èõ Õ¿ðýýíèé ñàéäûí òóøààëä õýâýýð áàéëãàíà ãýæ ìýäýãäñýí àæýý. Îðîñ óëñàä ÿâñàí òºëººëºã÷èä óâàí öóâàí áóöàæ èðñíèé äàðàà Èõ Õ¿ðýýíä Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûã òóíõàãëàõ áýëòãýë àæèë øàðãóó õèéãäýõ áîëîâ. 1911 îíû XI ñàðûí 28-íä Ìîíãîëûí íî¸ä, äýýä ëàì íàð Æèáçóíäàìáà õóòàãòàä àéëòãàõäàà: “...Îäîî ºìíº ãàçàð èõ ñàìóóí äýãäýæ îëîí øèíý òºð áàéãóóëàí óëñ áîëîí òîãòîæ áóé ÷èìýý ìàøèä îëîí áîëñîí áà Ìàíæèéí õààí àéìàãòíû ýðõ ìýäýë òóí ÷ º÷¿¿õýí áîëæýý. Èéìä øàâü íàð áèä á¿õýí ÿàõèí õ¿ì¿¿æâýýñ ñàéí áîëîõûã òîäîðõîéãîîð àéëäàõûã õ¿ñíý” ãýæýý. ¯¿íèé õàðèóä Æèáçóíäàìáà õóòàãò ë¿íäýí [çàðëèã] áóóëãàõäàà: “...Òàíû èéíõ¿¿ àñóóñàí íü ìàø ñàéí. Åð íü àëèâàà þìàíä öàã õýìæýýã¿é íü îãò ¿ã¿é. Ìàíæ, õÿòàäûí ýíý áàéäàë ìºí öàã áîëñíû òóëä áîëîé. Îäîî ìîíãîë îâîãòîí á¿ãäýýð íèéëæ, ººðòºº óëñ áîëîí òîãòíîæ, øàøíàà ìàíäóóëàí áóñäûí ýðõ ìýäýëä äàðëàãäàõ çîâëîí ç¿äã¿¿ðèéã ¿çýõã¿é áîëîõ öàã áîëñîí. Ãýâ÷ á¿ãäýýðýý íýãýí ñýòãýë õàìò õ¿÷èí ãàðãàæ ÷àðìàéí ç¿òãýõèéã õàðãàëçàíà. Áàñ ëàì áè îëîí ìîíãîë øàâü íàðàà öºìèéã íýãýí àäèë àâðàëäàà àâñààð áºë㺺. Ìèíèé ýíý ¿ãèéã óëàì óëìààð ëàì 1

×ýíü ׿íöç¿. “Âàéìýí öçèíü øè øè” \Ãàäààä Ìîíãîëûí îéðõ ¿åèéí ò¿¿õ\ Øàíõàé., 1923. òàë-9. 2 ×ýíü ׿íöç¿. “Âàéìýí öçèíü øè øè” \Ãàäààä Ìîíãîëûí Îéðõ ¿åèéí ò¿¿õ\ Øàíõàé. 1923. òàë-9. 3 Ìåæäóíàðîäíûå îòíîøåíèÿ â ýïîõó èìïåðèàëèçìà” 1870-1910 ãã. Ì., 1938-1939. ñòð-20

49

íàäàä ìºðãºõººð èðäýã îëîí ìîíãîë øàâü íàðò íèéòýýð íýãýí àäèë ñîíñãîâîë çîõèíî”1 ãýæýý. ¯¿íýýñ ¿çýõýä Õÿòàäàä ãàðñàí õºðºíãºòíèé õóâüñãàë Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íèé ºðíºëòºä íºëººëñºí íü èëýðõèé. ͺ㺺 òàëààð ×èí óëñûí òºð ìºõºõ òºëºâòýé áîëæ áàéñàí íü ìîíãîë÷óóäàä ìýäýýæ áîëîîä áàéæýý. Ìîíãîëûí íî¸ä, äýýä ëàì íàð ¿¿íýýñ óðüä “ßçãóóðûí ¸ñûã æóðàìëàõ” óðèàíû äîð ×èí óëñûí øèíý çàñãèéí áîäëîãûã ýñýðã¿¿öýæ áàéñàí áîë õÿòàäàä õºðºíãºòíèé õóâüñãàë ºðíºñºí áà Ìîíãîë÷óóäûí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé òýìöëèéã Îðîñ óëñ äýìæèõ áîëñîí ¿åä “Ìîíãîë îâîãòîí á¿ãäýýðýý íèéëæ ººðòºº óëñ áîëîí òîãòíîæ øàøíàà ìàíäóóëàõ” ãýäýã øèíý óðèà òîìú¸îëîí ãàðãàñàí íü ìîíãîë÷óóäûí ìàíæõÿòàäûí íî¸ðõëûí ýñðýã òýìöýë øèíý øàòàíä äýâøèæ, ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺í áîëîí òºëºâøñíèé èëðýë, ººðººð õýëáýë á¿õ ìîíãîë÷óóä íýãäýæ òóñãààð òîãòíîõûã óðèàëæýý. Ìîíãîë÷óóäûí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íèé òýð ¿åèéí óëñ òºðèéí ìºðèéí õºòºëáºð áîëñîí òýðõ¿¿ ë¿íäýíã Èõ Õ¿ðýýí äýõ õýñýã íî¸ä, ëàì íàð õýðõýí õýðýãæ¿¿ëýõ òóõàé õóðàëäàí õýëýëöýýä, Ìîíãîëûí òºðèéí òóñãààð òîãòíîëûã ñýðãýýõ õýðãèéã øóóä óäèðäàí ýðõëýõ áàéãóóëëàãàÕàëõûí Õ¿ðýýíèé á¿õ õýðãèéã ò¿ð åðºíõèéëºí øèéòãýõ ãàçàð /ÕÕÁÕÒÅØÃ/ ãýã÷èéã 1911 îíû XI ñàðûí 30-íä Ò¿øýýò õàí àéìãèéí ÷óóëãàíû äàðãà çàñàã, óëñûí ò¿øýý ã¿í ×àãäàðæàâààð òîëãîéëóóëàí, ÷èí âàí Õàíääîðæ, äà ëàì Öýðýí÷èìýä íàðûí 7 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé áàéãóóëæýý. Ýíý áàéãóóëëàãà íü ã¿éöýòãýõ ¿¿ðãýýðýý á¿õ Ìîíãîë äàÿàð ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºëãººí ºðíºæ áàéãààã àøèãëàí, þóíû óðüä Èõ Õ¿ðýýí äýõ Ìàíæ ×èí óëñûí çàõèðãààã ò¿ëõýí óíàãàæ, Ìîíãîëûí òºð óëñûã ñýðãýýõ ÿâäëûã áýëòãýí çîõèîí áàéãóóëàõ ò¿ð çàñãèéí ãàçàð øèíæòýé áàéëàà. ÕÕÁÕÒÅØà áàéãóóëàãäìàãö Æèáçóíäàìáà õóòàãòûí ë¿íäýíã ªâºð Ìîíãîëûí çàñàã íî¸ä, Áàðãà, Àëàøàà, Õºõ íóóðûí Ìîíãîë÷óóäàä ÿàðàëòàé äàìæóóëàõäàà, Æèáçóíäàìáà õóòàãòûã Ìîíãîë óëñûí õààí øèðýýíä ºðãºìæëºõ ãýæ áàéãààã íýãýí àäèë ìýäýãäýæ, þóíû óðüä Õàëõûí 4 àéìãààñ íýæãýýä ìÿíãàí öýðýã äàé÷ëàõ òóõàé òóøààë ãàðãàæýý. Ò¿¿íýýñ õîéø 1-2 õîíîãèéí äîòîð Õ¿ðýýíèé îéðõ õîøóóäààñ 500 îð÷èì öýðýã öóãëàð÷ýý1. Ýíý áîë ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íèé óäèðäàã÷ Ò¿øýýò õàí àéìãèéí æàíæèí Õàíääîðæèéí øóóä ìýäýëä áàéãàà õîøóóäûí öýðýã þì. Èíãýæ ×èí óëñûí çàõèðãààíû ýñðýã çýâñýãò áîñëîãî ýõëýõ áýëòãýë õàíãàãäñàí áàéíà. Ãýâ÷ ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íèéã óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëàã÷èä øóóä çýâñýã õýðýãëýõèéã óðüäàë áîëãîñîíã¿é. Õàðèí òýðõ¿¿ äàé÷èëñàí öýðãýý Ìàíæèéí ýçýí õààíûã õàìãààëàõ çîðèëãîòîé ìýòýýð Õ¿ðýýíèé ñàéä Ñàíü Äî-ä XI ñàðûí 30-íä ìýäýãäýõäýý: “Ñîíñâîîñ äîòîîä îëîí ìóæóóä äàðàà óäààãààð òóñãàé óëñ áîëñîí áºãººä ãýìèí öýðã¿¿ä Ìîíãîë îðíûã ñàìóóðóóëæ õàëäàõûã õ¿ñ÷ áóé õýìýýíý. Ìàíàé Õàëõûí ìîíãîë÷óóä ×èí óëñûí õèøãèéã õî¸ð çóó èë¿¿ îí áîëòîë ýäýëñíèé òóëä, ñóóñààð ¿çýõýä ñýòãýë òºâäºõã¿é. Èéìä ìàíàé Áîãä Æèáçóíäàìáà äºðâºí àéìãààñ äºðâºí ìÿíãàí ìîðüò öýðýã òàòàæ Áýýæèíä îðæ, Äàé [Èõ. ðåä] ×èí óëñûí õààíûã õàìãààëàõààð òîãòñîí òóë öàëèí, õýðýãëýë, áóó çýâñãèéã òîî ¸ñîîð îëãîìóó. Òóõàéí õàðèóã ýíý ºäðèéí ãóðâàí öàãèéí äîòîð èëýðõèé òîäîðõîé ºãì¿¿” ãýñýí. Òýãýõýä Ñàíü Äî áè÷ãèéã õ¿ëýýí àâààä, Èõ 1

ÌÓÒÒÀ.ÔÀ-1.ÕÍ-1.á-1.

1

Ö.Ïóíöàãíîðîâ. Ìîíãîëûí àâòîíîìèò ¿åèéí ò¿¿õ. ÓÁ., 1955. òàë-36.

50

Õ¿ðýýíèé ìîíãîë ñàéäòàé óóëçàõ ãýñýí áàéíà. Ãýòýë ìîíãîë ñàéä ýëäýâ øàëòàã õýëýýä óóëçààã¿é òóë òýð äýìèé ë ÿàìàíäàà ÿàõ àðãàà îëîõã¿é áàéòàë õýäýí ìîíãîë ëàì, íî¸ä Áîãä Æèáçóíäàìáà õóòàãòûí çàðëèãààð èðëýý õýìýýí Ñàíü Äî ñàéäàä î÷èæ: “Ýíý ºäºð ìýä¿¿ëñýí ºðãºäëèéí õàðèóã îäîî áîëòîë òóøààñàíã¿éã ¿çâýýñ çºâøººðºõºä áýðõ õýìýýí òàòãàëçàõ áîëîâ óó? Èéìä ìîíãîë÷óóä á¿õ ãàçàð îðíîî ººðñ人 õàìãààëæ, á¿ðýí ýðõò Èõ Ìîíãîë óëñûã áàéãóóëæ, Áîãä Æèáçóíäàìáûã õààí áîëãîí ºðãºìæëºõººð òîãòæýý” ãýæ ìýäýãäýýä, ò¿¿íèéã õàðúÿàò àëáàíû õ¿ì¿¿ñýý àâ÷, ìàðãààø ìàíàé ºðòºº óëàà õýðýãëýæ õèëýýñ ãàð÷ ÿâàõûã øààðäñàí áàéíà2. Èéíõ¿¿ Ìîíãîëûí íèéãìèéí ÿíç á¿ðèéí àíãè äàâõàðãûí äýâøèëòýò õ¿÷èí Ìàíæèéí íî¸ðõëûã ò¿ëõýí óíàãààæ, ìîíãîëûí ¿íäýñíèé óëñûã áàéãóóëàõ ýðõ ÷ºëººíèé òýìöýëä íýãäýæ áîññîíû ä¿íä ÕÕÁÕÒÅØà ìºí ºäðèéí îðîéí 7 öàãò Èõ Õ¿ðýýí äýõ ×èí óëñûí ñ¿¿ë÷èéí ñàéä Ñàíü Äî-ã ãóðàâ õîíîãèéí äîòîð õèëýýñ ãàðàõ øààðäëàãà òàâèìàãöàà, Ìîíãîëûí òºðèéã ñýðãýýí ìàíäóóëàõ òóíõàã ãàðãàæ ãóäàìæ, çàõ çýýëèéí ãàçðààð íààæ çàðëàñàí áàéíà. Ñàíü Äî äàãàëäàõ ìàíæ, õÿòàä ò¿øìýäýý äàãóóëàí Îðîñûí êîíñóëûí ãàçàð õîðãîäîõîîð ÿâìàãö ÕÕÁÕÒÅØÃ-ààñ ×èí óëñûí ñàéäûí ÿàìûã óñòãàæ, õàðúÿàò ÿàì áà ñàéä ò¿øìýäèéí ãýð, õàøàà þìñûã òóñàä íü ãàðãàí äàíñëóóëààä, ñýðãýí ìàíäàõ ÿàìäûí ñóóðü áîëãîõîîð áýëòãýâ. Äàðàà íü Õ¿ðýýí äýõ á¿õ õÿòàä öýðãèéí çýâñãèéã õóðààí àâ÷, óëìààð Îðîñûí êîíñóëûí ãàçàð õîðãîäîæ áóé ×èí óëñûí ñàéä ò¿øìýäèéã XII ñàðûí 4-íä ìîíãîë ò¿øìýä öýðã¿¿äýýð õàðãàëçóóëàí, Õèàãò õ¿ðòýë ºðòººãººð ÿâóóëæ, Ìîíãîë íóòãààñ ¿ëäýí çàéëóóëñàí àæýý. ÕÕÁÕÒÅØà XII ñàðûí 3-íä Ìàíæ ×èí óëñûí Õýâò ¸ñ [Ñþàíüòóí]-íû îí òîîëëûã õàëæ, ìîíãîëûí 12 æèëèéí öàã òîîã áàðèìòëàí “öàãààã÷èí ãàõàé” æèë ãýæ íýðëýõýýð øèéäâýðëýæ, ìºðä¿¿ëýõ áîëñîí íü Ìîíãîëûã ñýðãýýí ìàíäóóëàõ ¿éë õýðãèéí ýõëýë áàéâ. ÕÕÁÕÒÅØà Ìîíãîë óëñàà ñýðãýýí áàéãóóëàõ çàéëøã¿é áýëòãýëèéã òºâ îðîí íóòàãò ÿàðàâ÷ëàí õèéâ. Òýãýýä öàãààã÷èí ãàõàé æèëèéí ºâëèéí äóíä ñàðûí øèíèéí åñºí áóþó 1911 îíû XII ñàðûí 29-íèé áààñàí ãàðèãò Æèáçóíäàìáà õóòàãòûã Ìîíãîë óëñûí øàøèí, òºðèéã õîñëóóëàí áàðüñàí õààí øèðýýíä ºðãºìæëºí çàëàõ ¸ñëîë Èõ Õ¿ðýýíä áîëæ, Îëíîî ºðãºãäñºí Ìîíãîë óëñûã áàéãóóëñíûã1 àëáàí ¸ñîîð òóíõàãëàâ. Ìºí ºäºð øàøèí òºðèéã õîñëîí áàðüñàí õààíû çàðëèãààð Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçðûã 5 ÿàìòàéãààð áàéãóóëæ, Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûí òºëºº èäýâõòýé õ¿÷èí ç¿òãýã÷äèéã òºðèéí óäèðäàõ òîì àëáàí òóøààëä òîìèëæ, çýðýã õýðãýì øàãíàñíààñ ãàäíà õºãøèí íàñòàé÷óóäàä ìºíãº, òàÿã çýðãèéã òóñ òóñ øàãíàí õ¿ðòýýæ, õ¿íä õºíãºí ÿëòíûã ºðøººæ, á¿ðíýý õýëòð¿¿ëýí ñóëëàæ òàâèâ. Ýíý çàðëèãààð Ìîíãîëûí òóñãààð óëñ áàéãóóëàõ ¿éëèéã ñýäýæ, ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íèéã óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëñàí Ò¿øýýò õàí àéìãèéí æàíæèí, çàñàã, õîøîé ÷èí âàí Õàíääîðæèéã Ãàäààä õýðãèéã ýðõëýí øèéòãýõ ÿàìíû, Èõ Õ¿ðýýíèé äà ëàì Öýðýí÷èìýäèéã Äîòîîä õýðãèéã á¿ãä çàõèðàí øèéòãýã÷ ÿàìíû, Ò¿øýýò õàí àéìãèéí ÷óóëãàí äàðãà, çàñàã, óëñûí ò¿øýý ã¿í ×àãäàðæàâûã Ñàíãèéí õàìàã õýðãèéã á¿ãä çàõèðàí øèéòãýã÷ ÿàìíû, Ñýöýí 2

Ë.Äýíäýâ. Äóðäñàí çîõèîë. òàë-21-22. ÌÓÒÒÀ. ÔÀ-6. ÕÍ-511, á-4 Ýíý çààëòèéã ¿íäýñëýí ýë á¿ëãèéã çîõèîã÷ “Îëíîî ºðãºãäñºí Ìîíãîë óëñ” õýìýýí òîìú¸îëîõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çýæ áàéíà {Öààøèä äàðàà íü ãàðàõ òàéëáàðààñ áóñäàä “Ìîíãîë óëñ” õýìýýí áè÷íý. Ðåä} 1

51

õàí àéìãèéí õàìààðñàí æàíæèí, çàñàã, áýéñ Ãîìáîñ¿ðýíã Öýðãèéí õýðãèéã á¿ãä çàõèðàí øèéòãýã÷ ÿàìíû, Ò¿øýýò õàí àéìãèéí óëñàä òóñëàã÷ ã¿í, çàñàã Íàìñðàéã Ø¿¿õ òàñëàõ õýðãèéã á¿ãä çàõèðàí øèéòãýã÷ ÿàìíû òýðã¿¿í ñàéäààð òóñ òóñ òîìèëæ, õààíò òºð人 ¿íýí÷ ç¿òãýõ òàíãàðàã ºðã¿¿ëñíýýñ ãàäíà ÿíç á¿ðèéí öîë õýðãýìýýð õºõ¿¿ëýí øàãíàñàí àæýý. Òóëãàð òîãòñîí Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçðûí òýðã¿¿íèé ¿¿ðãèéã ÷èí ç¿òãýëò Öýðýí÷èìýä äà ëàì, òýðã¿¿í ñàéäòàé Äîòîîä ÿàì ã¿éöýòãýæ, áóñàä ÿàìäàà àõàëæ áàéõ áîëæýý. Èíãýæ õýçýýíýýñ Ìîíãîëûí òºðèéí ãîëîìò áîëæ áàéñàí Àð Ìîíãîëûí íóòàãò øàøèí, òºðèéã õîñëîí áàðüñàí õààíò òºðèéí õýëáýðýýð Ìîíãîëûí òºð ñýðãýñýí íü ìîíãîë÷óóäûí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íèé ÿëàëò, õóâüñãàëò ýðãýëò ìºí. Èéìýýñ áèä ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õóâüñãàëûí ÿëàëò ãýæ ¿çýõ ¸ñòîé. Àëèâàà õóâüñãàëûí ãîë àñóóäàë áîë çàñãèéí ýðõèéã àâàõ ÿâäàë áàéäàã. Òýãâýë Èõ Õ¿ðýýíä áàéñàí Ìàíæèéí çàõèðãààã õººí çàéëóóëæ, Ìîíãîëûí òºð, çàñãèéí ãàçðûã áàéãóóëñàí íü ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õóâüñãàëûí ÿëàëò ìºí. Ýíý áîë íèéãìèéí õóâüñãàë áèø ó÷ðààñ îðøèí áàéãàà íèéãìèéí áàéãóóëëûã óñòãàæ, øèíý íèéãýì áàéãóóëàõ çîðèëò òàâèàã¿é. ¯íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õóâüñãàëûí ýí òýðã¿¿íèé çîðèëò áîë õàðèéí íî¸ðõëûã óñòãàæ, ¿íäýñíèé òóñãààð òîãòíîëîî îëîõ ÿâäàë áàéäàã áèëýý. Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûí ñýðãýëòèéã õºðø îðíóóä õýðõýí ¿çñýí íü Ìîíãîëä áîëæ áàéãàà óëñ òºðèéí ýë ¿éë ÿâäëûã õýðõýí ¿çýæ áàéãààãàà Îðîñ óëñ 1911 îíû XII ñàðûí 29-íä ãàðãàñàí çàñãèéí ãàçðûí ìýäýãäýëäýý “Ìîíãîë÷óóä Èõ Õ¿ðýýíä òóñãààð òîãòíîëîî òóíõàãëàæ, øàðûí øàøíû òýðã¿¿í Æèáçóíäàìáà õóòàãòûã õààí øèðýýíä ºðãºìæèëæ, Îðîñ óëñààñ äýìæëýã ýðýâ. Ýçýí õààíû çàñãèéí ãàçàð ìîíãîë÷óóäûã äºë㺺í õºäºëæ, Õÿòàäòàé ýâëýðýõèéã çºâëºâ” ãýýä, ìºíõ¿¿ ìýäýãäýëäýý “Õÿòàäàä áîëæ áàéãàà òýìöýëä îðîëöîõûã ¿ë õ¿ñýí, Ìîíãîëûã ò¿ðýìãèéëýõ ñàíààðõàë ¿ë àãóóëàõ áîëîâ÷, Ñèáèðüòýé õèë çàëãàà áàéäàã áºãººä Îðîñûí õóäàëäààíû ñîíèðõîë á¿õèé ýíý íóòàãò áàò áýõ æóðàì òîãòîõ ÿâäëûã Îðîñ óëñ ñîíèðõîõã¿é áàéæ ÷àäàõã¿é. Ìîíãîë, Õÿòàäûí õîîðîíä çýâñýãò òýìöýë ãàðâàë ìàíàé ñîíèðõîë çàéëøã¿é õîõèðîõ ó÷ðààñ áèä ò¿¿íèéã õ¿ñýõã¿é. Þóíû óðüä ýë áàéäëûã õàðãàëçàí, ýçýí õààíû çàñãèéí ãàçàð Õÿòàä, ò¿¿íèé ýñðýã äàéñàãíàæ áóé Ìîíãîëûí õîîðîíä çóó÷ëàõ òºâºãòýé ¿¿ðãèéã ººðòºº àâàõàä áýëýí áàéãààãàà èëýðõèéëæ áàéíà. ͺ㺺 òàëààð Ìîíãîëä èõ ñîíèðõîëòîé ó÷ðààñ ýçýí õààíû çàñãèéí ãàçàð òóñ îðîíä õýðýã äýýðýý áàéãóóëàãäààä áàéãàà çàñãèéí ãàçðûã õýðýãñýõã¿é áàéæ ýñ ÷àäíà”1 ãýæ öîõîæ òýìäýãëýýä, Ìîíãîë, ×èí óëñòàé õýëõýý õîëáîîãîî òàñàëëàà ÷ ãýñýí Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçàðòàé àæèë õýðãèéí õàðèëöàà òîãòîîõ áîëíî ãýäãýý ìýäýãäñýí áàéíà. Ýíý íü ìîíãîë÷óóäûí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé òýìöëèéã èõýä çîðèãæóóëæ, öààøäûí ºðíºëòºä íü õ¿÷èðõýã ò¿ëõýö ¿ç¿¿ëñýí þì. Ìîíãîë÷óóä òóñãààð òîãòíîëîî òóíõàãëàæ, ººðèéí õààíò óëñàà áàéãóóëñàí òýð ¿åä ×èí óëñûí ºìíºä íóòàãò õóâüñãàë ÿëæ, Á¿ãä Íàéðàìäàõ Äóíäàä Èðãýí Óëñ áàéãóóëñíàà òóíõàãëàæ, õóâüñãàëàà óëàì ã¿íçãèéð¿¿ëæ áàéñàí áîëîâ÷ ×èí óëñûí ýçýí õààíò òºð Áýýæèíä îðøèí òîãòíîñîîð áàéâ. Èéìä Ìîíãîë óëñ òóñãààð òîãòíîñîí ó÷ðûã, Ìîíãîëûí òóëãàð òîãòñîí çàñãèéí ãàçàð þóíû óðüä ×èí óëñûí çàñãèéí ãàçðûí ãîë ÿàìäàä ìýäýãäñýí 1

Ãðèìì Ý. Ñáîðíèê äîãîâîðîâ è äðóãèõ äîêóìåíòîâ ïî èñòîðèè ìåæäóíàðîäíûõ îòíîøåíèé íà Äàëüíîì Âîñòîêå (1842-1925) 1927. ñòð-178-179

52

áàéíà. ¯¿íä, Îëíîî ºðãºãäñºí àíõäóãààð îíû XII ñàðûí 30-íä Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçðààñ ×èí óëñûí Äîòîîä ÿàì, Çàñàãò òóñ õèéõ ÿàì, Ãàäààä õýðãèéí æóðãàíä \Ãßß/ öàõèëãààí óòàñ ÿâóóëæ, ×èí óëñààñ ìîíãîëûí òàëààð ÿâóóëäàã áîäëîãî ñ¿¿ëèéí ¿åä ººð÷ëºãäºí ìîíãîë÷óóäûí “¿íäñèéã òàñëàõ, øàøíûã ñºíººõ”-ä õ¿ðãýæ áàéãàà ó÷ðààñ “á¿ãäýýð áîãäûã ºðãºìæëºí ýçýí áîëãîæ, óëñûí öîëûã Ìîíãîë õýìýýí óëàìæëàí, óìàð ç¿ãèéí äýëõèé äàõèíû îðîí ãàçðûã óóë ýçýí íü õóðààí àâ÷ á¿ðýí á¿òýí áîëãîí áàòëàâ. ¯¿íýýñ õîéø òóñ òóñûí çàõ õÿçãààðûã ñàõèæ, ýðõã¿é ¸ñëîë íàéðëàëûã óðüäàë áîëãîí äàðàà ºìíºä ìóæ òîãòñîí öàãò õàðèí ÷ ãýðýý áè÷ãèéã õýëýëöýí õîëáîîã äóóñãàâààñ áîëíî”1 ãýæ òóñãààð òîãòíîñîí ó÷ðàà èëòãýí ãàðãàõûí õàìò Õÿòàä ãàçàð áàéäàë òîãòâîðæñîí õîéíî ñàéí õºðøèéí õàðèëöàà òîãòîîõ ñàíàëàà èëýðõèéëñýí áàéíà. 1911 îíû XII ñàðûí 25-íä ãàäààäààñ Øàíõàéä ýðãýæ èðñýí Ñóí ßò Ñåí [Ñóí ×æóíøàíü]-èéã ºìíºä Õÿòàäàä õóâüñãàëò õ¿÷èí òîéðîí íÿãòàð÷ áàéëàà. ªìíºä ìóæóóäûí òºëººëºã÷äèéí áàãà õóðàë Íàíæèí õîòíîî áîëæ XII ñàðûí 29-íä Ñóí ßò Ñåíèéã Á¿ãä Íàéðàìäàõ Äóíäàä Èðãýí Óëñûí [ÁÍÄÈÓ] Åðºíõèéëºã÷ººð ñîíãîñîí àæýý. Èíãýæ Ìîíãîë, Õÿòàä õî¸ð óëñ øèíý òºðèéí òýðã¿¿íýý íýã ºäºð ºðãºìæèëñºí þì. Ãýòýë Ñóí ßò Ñåí ò¿ð åðºíõèéëºã÷èéí ¿¿ðýãò àæëàà õ¿ëýýæ àâààä, 1912 îíû I ñàðûí 2-íä ãàðãàñàí òóíõàãòàà “Óëñûí ¿íäýñ áîë àðä ò¿ìýí áàéäàã. Õàíü [Õÿòàä], ìàíæ, ìîíãîë, õîòîí, ò¿âýäèéí íóòãèéã íýãýí óëñ áîëãîæ, ýë óãñààòíûã íýãòãýæ íýãýí õ¿í ìýò áîëãîâîë ýíý íü ¿íäýñòíèé íýãäýë áîëíî. Ó÷àíä áîñëîãî ãàðñíààñ õîéø àðàâ ãàðóé ìóæ òóñãààð òîãòíîâ. Òóñãààð òîãòíîë áîë íýã òàëààð Ìàíæ ×èí óëñûí íî¸ðõëîîñ àíãèæðàõ, íºãºº òàëààð îëîí ìóæèéã ò¿¿í÷ëýí Ìîíãîë, Ò¿âýäèéã ÷ ãýñýí íýãòãýõèéã õýëæ áàéãàà þì”2 ãýæýý. Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûí àñóóäëààð Õÿòàä äàõü õî¸ð çàñãèéí ãàçàð áóþó Íàíæèíãèéí á¿ãä íàéðàìäàõ çàñãèéí ãàçàð, Áýýæèíãèéí õààíò çàñãèéí ãàçàð õî¸ð àäèë áàéð ñóóðü áàðèìòëàæ áàéñàí íü òýäãýýðèéí ãàðãàñàí òóíõàã, çàðëèã, õóóëü, òîãòîîìæ áîëîí Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàðò èð¿¿ëñýí óäàà äàðààãèéí öàõèëãààí óòàñ, Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺í, ¿íäýñíèé íýãäìýë óëñàà áàéãóóëàõûí òºëºº õèéñýí òýìöëèéã çàäëàí áóòàðãàõ òàëààð õèéñýí ÿâóóëãààð á¿ðýí èëýðñýí þì. Òýäãýýðèéí ýñðýã øèíý Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçðààñ àâñàí á¿õ àðãà õýìæýý íü òóëãàð òîãòñîí Ìîíãîë, Õÿòàä õî¸ð óëñûí õàðèëöààíû ýõëýë äàðóé ìºí. 1912 îíû I ñàðûí 30-íä Ìàíæèéí ýçýí õààíû çàðëèã áóóæ, ìîíãîë ôåîäàëóóäûã ýåýð òàòàõ àìëàëò õèéñýí àæýý. Ò¿¿íä, ìîíãîë÷óóäàä õÿòàäóóäûí íýãýí àäèë ýðõ ýäë¿¿ëíý. ¯å çàëãàìæèëäàã âàí, ã¿í íàðûí õýðãýì çýðýãòýíä òóñëàõ, ø¿òýõ áèøðýõ ýðõ ÷ºëººã îëãîíî1 ãýñýí àæýý. Òýãýõýä Áýýæèíä áàéñàí çàðèì ìîíãîë íî¸ä Õÿòàäàä ãàð÷ áóé õºðºíãºòíèé õóâüñãàë, Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õóâüñãàëûã øóóä ýñýðã¿¿öýæ ýõýëñýí àæýý. Òóõàéëáàë, Àð Ìîíãîëûí Ñàéí íî¸í õàí àéìãààñ Áýýæèíä ñóóæ áàéñàí ÷èí âàí Íàÿíò ªâºð Ìîíãîëûí Õîð÷èí ç¿¿í ãàðûí õîéò õîøóóíû ÷èí âàí, ã¿í íàðòàé õîëáîî òîãòîîæ, ×èí óëñûí çàñãèéí ãàçàð

1

Ë.Äýíäýâ. Äóðäñàí çîõèîë. òàë-29. “Íýé Ìýíã¿ Öçèíü äàéøè. Ëóíü ö¿í” (ªâºð Ìîíãîëûí øèíý ò¿¿õèéí öóâðàë) XX 1982. òàë32. 1 Äèöçèí Ñèíü Âýíü” 1912. òàë-138-139. 2

53

àéëòãàë ºðãºæ, õààíò òºðä ¿íýí÷ áàéõ, á¿ãä íàéðàìäàõ çàñãèéã ýñýðã¿¿öýõýý èëýðõèéëýí òýìöýõ áîëñîí áàéíà2. Ãýòýë òºäõºí Õÿòàä äàõü õ¿÷íèé õàðèëöàà ººð÷ëºãäºæ èðìýãö Õàëõûí Íàÿíò âàí çýðýã ìîíãîë âàí, ã¿í, ëàì íàð Ìîíãîë, Ò¿âýäèéã Äóíäàä Èðãýí óëñòàé íýãòãýõ ñàíàëòàé áàéãààãàà Þàíü Øèêàéä èëýðõèéëýí, Ìîíãîë, Ò¿âýäýä ó÷èðñàí õîõèðëûã õàëàõ õóðàë áàéãóóëàõûã ãóéñàí áàéíà3. ×èí óëñûí õàðüÿàíä áàéñàí á¿õ óãñààòíûã ýðõýíäýý îðóóëæ íî¸ðõîõûã õè÷ýýæ áàéñàí Õÿòàäûí ëèáåðàë õºðºíãºòºí, ãàçðûí ýçäèéí ñîíèðõëûã èëýðõèéëýã÷ Þàíü Øèêàé Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé ýðõ àøãààñ óðâàñàí ýäãýýð ÿçãóóðòíû ñàíàëûã îëçóóðõàí ºëãºí àâ÷ ñàéøààãààä, 1912 îíû ýõýýð Áýýæèí äýõ Ìîíãîë æóðãàí ãýã÷èéí íýãýí ò¿øìýëèéí íýðýýð Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàðò öàõèëãààí óòàñ èð¿¿ëæ “Îéðõ îíä çàõ õÿçãààðûí èõõýí ò¿øìýä [õýðýã] øèéòãýõ íü ñàéíã¿é, õºäëºõ á¿ð èõýä äàðëàõûí äýýð íýãýí òóøààëûí ò¿øìýë ñýõëýí ìºëæèæ, îëîí àìüòíûã õàøðóóëàí çîâîîæ, õ¿íèé ñýòãýëèéã ñàðíèóëàí òàðààõàä õ¿ðã¿¿ëæýý” ãýæ ìîíãîë÷óóä ¿íäýñíèéõýý òóñãààð òîãòíîëûí òºëºº áîñ÷ òýìöýõ áîëñîí øàëòãààíûã îãò äóðäàõã¿é, çºâõºí õýðýã øèéòãýã÷ çàðèì ò¿øìýëèéí çîõèñã¿é ¿éë àæèëëàãààãààð òàéëáàðëàõûã îðîëäîîä “...Îëäâîîñ Áîãä áà æè÷ ýðõèéã áàðèã÷ îëîí âàí, ã¿íãèéí ñàíàà þó áîëîõûã òóðøèæ àñóóìóó. Õýðãèéí òóõàéã á¿¿ ñààòóóëàãòóí!”1 ãýæ Ìîíãîëûã Õÿòàäààñ ñàëãàõã¿é áàéëãàõ áîäëîãîî èëýðõèéëñýí áàéíà. ̺í çàëãààãààð Áýýæèí äýõ Ìîíãîë, Ò¿âýäèéã íýãòãýõ õóðàë ãýã÷ýýñ Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàðò öàõèëãààí óòàñ èð¿¿ëæ, ººðñäèéí óðâàã÷ àæèëëàãààíäàà äàãóóëàõûã îðîëäæýý. ÄÈÓ, Áýýæèí äýõ ìîíãîë íî¸ä, ëàì íàðûí ñàíàëûí äàãóó 1912 îíä ÌîíãîëÒ¿âýäèéí õýðãèéí òîâ÷îî [Ìýí Öçàí Øè¿öçþé] ãýã÷èéã Ãàäààä Ìîíãîëûí òºðèéã çàñàõ ÿàìíû îðîíä áàéãóóëæ, Ìîíãîëûã òóñãààð òîãòíóóëàõûí òóëä ßïîí óëñààñ äýìæëýã àâàõûã õè÷ýýí òýìöýæ áàéãàà áºãººä õàðúÿàò õîøóó íóòàãòàà ºðãºí øèíý÷ëýë õèéæ áàéñàí õàð÷èíû âàí ÿíñýííîðîâûã ò¿¿íèé äàðãààð òîõîîí òîìèëæ, ÷èí âàí áîëãîâ. Ýíý áîë ñàíàìñàðã¿é õýðýã áèø, òóñãààð òîãòíîëûí òºëºº òýìöëýýñ ò¿¿íèéã óõðààõ ãýñýí íàðèéí àðãà þì. ¯íýõýýð ÷ óäàëã¿é ÿíñýííîðîâ ÄÈÓ-ààñ òàâàí óãñààòàíä òýãø îëãîíî ãýäýã óõóóëãàä àâòàãäàæ, Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûí õýðãýýñ óõàð÷, Þàíü Øèêàéí ãàð õºë áîëîí õóâèðñàí àæýý. Áýýæèíãèéí Ìîíãîë, Ò¿âäèéí õýðãèéí òîâ÷îî, ÄÈÓ-ûí çàõèðãààíä Ìîíãîëûã íýãäýõèéã ýëäâýýð ÿòãàæ, Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçàðò öàõèëãààí óòàñ, áè÷èã çàõèäàë èð¿¿ëýõ áîëîâ. Õÿòàäûí öàãààã÷èí ãàõàé æèëèéí õóâüñãàëûí óäèðäàã÷ Ñóí ßò Ñåí Ìîíãîëûí âàí ã¿íã¿¿äýä öàõèëãààí óòàñ èð¿¿ëýõäýý “...Õýìæýýã¿é ýðõò õààíò òºðèéã ò¿ëõýí óíàãààä, ìàíæ íàðò ºøèæ õîíçîãíîõã¿é, á¿õ óëñûí àðä ò¿ìíèéã õÿòàä, ìàíæ, ìîíãîë, õîòîí, ò¿âýä ãýæ ÿëãàâàðëàõã¿é óëñ òºðèéí ýðõ ýäë¿¿ëæ, õàâ÷èí õÿõàõã¿é áîëãîíî”2 ãýæ àìàëæ áàéâ. Õóâüñãàë÷äûí øààðäëàãà, Þàíü Øèêàéí èäýâõòýé ÿâóóëãààð ×èí óëñûí ýçýí õààí áàë÷èð Ïó È /îíû öîë íü Õýâò ¸ñ/ II ñàðûí 12-íä õààí øèðýýíýýñýý áóóõäàà, Þàíü Øèêàéä á¿ãä íàéðàìäàõ ò¿ð çàñãèéí ãàçàð áàéãóóëàõûã äààëãàñàí áàéíà. Ò¿¿íèé äàðàà 1912 îíû II ñàðûí 15-íä Õÿòàäûí Óëñûí õóðàë íü Þàíü 2

“Ìîíãîë ¿íäýñòíèé òîâ÷ ò¿¿õ” Õºõ õîò. 1988. òàë-575-588. Ìÿî Äàí. Ìýí Öçàí Ôî öçÿî øè (ßëãóóñíû øàøèí Ìîíãîë Ò¿âýä ÿìàð ìýò äýëãýðñýíèé öàäèã) Øàíõàé., 1936. òàë-225. 1 Ë.Äýíäýâ. Äóðäñàí çîõèîë.. òàë-30-33. 2 “Ñÿíüáàî” ñîíèí 1911 XII-17 3

54

Øèêàéã Ñóí ßò Ñåíèé îðîíä Äóíäàä Èðãýí óëñûí ò¿ð åðºíõèéëºã÷ººð ñîíãîñîí àæýý. Ìîíãîë óëñûã òóñãààð òîãòíîëîîñîî òàòãàëçàõûã øààðäàõ, ÿòãàõûí ñàöóó ÄÈÓ-ûí õóðàë õóðàëäàæ 1912 îíû III ñàðûí 10-íä ÄÈÓ-ûí ò¿ð ¿íäñýí õóóëèéã áàòàëæýý. Ò¿¿íèé 3 äóãààð ç¿éëä “Á¿ãä Íàéðàìäàõ Äóíäàä Èðãýí Óëñûí íóòàã äýâñãýð íü 22 ìóæ, Àð, ªâºð Ìîíãîë, Ò¿âýä, Õºõ íóóðààñ á¿ðäýíý” ãýýä ìºí 18 äóãààð ç¿éëä “ìóæ, Àð, ªâºð Ìîíãîë, Ò¿âýä íü òóñ á¿ð òàâàí òºëººëºã÷èéã ¿íäýñíèé õóðàëä ñîíãîíî”3 ãýæ çààæýý. Ýíý áîë ÄÈÓ Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîñîí óëñûã õ¿ëýýí çºâøººðºõã¿é, õàðèí ò¿¿íèéã Õÿòàäûí õýñýã ãýæ ¿çýæ áàéãààãàà õóóëü÷ëàí çààñàí áàðèìò ìºí. Äóíäàä Èðãýí óëñûí Äîòîîä ÿâäëûí ÿàìíû á¿ãäèéí òýðã¿¿íýýñ Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàðò èëãýýñýí öàõèëãààí óòñàíä “×èí óëñûã Äóíäàä Èðãýí óëñ áîëãîí õàëñíû òóë áèäíèé óëñûí õ¿í, ¿¿íýýñ õîéø ºìíºä, óìàðäûã íýãýí ãýð áîëãîí á¿õ óëñûã íýãýí àäèë áîëãîí ¿çýõèéí òóë ...Ìàíæ, Ìîíãîë, Õîòîí, Áàðóóí Çóó õýìýýí ÿëãàâàðëàí ¿çýæ, íýí çîõèëäîõã¿é...Á¿¿ Äóíäàä Èðãýí óëñûí çàñãèéí áîäëîãûã òîãòîîã¿é õýìýýí øàëòãààöàí ãýìèé㠺俿ëæ ãî¸÷îîð ÿâàãòóí. Á¿¿ øèíý óëñûí öààç çàðëàëûã íèéòýýð òàðààã¿éä øàëòãààöàí ñàíààíû äóðààð ýâäýãò¿í...” ãýæ ÿòãàí øààðäñàí áàéíà. Ò¿¿íèéã Ìîíãîë óëñûí Äîòîîä ÿâäëûí ÿàìíû ñàéä ýñýðã¿¿öýæ, õýçýýíýýñýý òóñãààð óëñ áàéñàí òóë òýð ¸ñîîð òóñãààð òîãòíîñîí ãýäãýý äàâòàí ìýäýãäýýä, Ìîíãîë äàõü õÿòàä èðãýä, Ìîíãîë-Õÿòàäûí õèë õÿçãààðûí òóõàé àñóóäëûã õºðø óëñûí îðîëöîîòîéãîîð õýëýëöýæ áîëíî ãýäýã ñàíàë òàâüæýý. 1911 îíû ñ¿¿ë÷ýýð Õ¿ðýýíèé ìîíãîë÷óóä òóñãààð òîãòíîëîî òóíõàãëàñàíòàé õîëáîãäóóëæ, Îðîñ óëñûí çàñãèéí ãàçðààñ ãàðãàñàí ìýäýãäýëä Ìîíãîë-Õÿòàäûí õîîðîíä çóó÷ëàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý ãýñýí áèëýý. Èéìä Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçðûí ýíý ñàíàëä “àéë óëñ” ãýæ áàéãàà íü õààíò Îðîñûã õýëæ áàéãàà áîëîé. Ìîíãîë óëñûí ýíýõ¿¿ ç¿é ¸ñíû ñàíàëûã ÄÈÓ õ¿ëýýí çºâøººðººã¿é, óðüä íü Ãàäààä Ìîíãîëûí ýðõ áàðèã÷äàä õàíäàæ öàõèëãààí óòàñ èð¿¿ëæ áàéñàí áîë äýýðõ öàõèëãààíû õàðèóã àâñíû äàðàà ÄÈÓ-ûí åðºíõèéëºã÷ Þàíü Øèêàé Ìîíãîëûí õààí Æèáçóíäàìáà õóòàãòûí íýð äýýð III ñàðûí 16íä öàõèëãààí èð¿¿ëæ, ìîíãîë óãñààòàí äàíãààðàà óëñ áîëîí òîãòíîæ ÷àäàõã¿é, çºâõºí Õÿòàäûí õàðüÿàíä ë áàéâàë ñàÿ öýöýãëýí õºãæèæ ÷àäíà ãýæ õÿòàäûí èõ ¿íäýñòíèé äýýðýíã¿é ¿çëèéí áàéð ñóóðèíààñ ÿòãàõäàà ò¿¿íèé øàøèí ø¿òëýãòýé óëñ òºðèéí àñóóäëûã õîëáîí òàâüæ ººðòºº òàòàõûã îðîëäæýý. Õààí Æèáçóíäàìáà õóòàãò Þàíü Øèêàéí óõóóëãà ÿòãàëãûã ýñýðã¿¿öýæ, III ñàðûí 25-íä ÿâóóëñàí õàðèó öàõèëãààí óòñàíäàà “Ãàäààä Ìîíãîë ýíý óäàà æóðìûã ¿¿ñãýñýí íü ÿçãóóðààñ ¿íäñýý áàòàëæ, øàøíàà áàòàëæ, õàðüÿàò ãàçàð îðíîî á¿ðýí á¿òýí áîëãîõûí ñàíàà áîëîé. Å𠺺ð ãîðèëîõ ç¿éë á¿õèé íü áóñ, ìºí ÷ ãàæóó ¿ãñò áàøèðëàãäñàí ÿâäàë áóñ, ¿íýõýýðèéí õàðãèñ çàñàãò çîâæ ç¿äýðñíèé ó÷èð áîëîé”1 ãýæ ìîíãîë÷óóä óãààñàà ººðèéí òºð ¸ñ, øàøèí ø¿òëýãòýé áºãººä á¿õ íóòàã îðíîî íýãòãýæ, òóñãààð óëñ áîëîõ ¸ñòîé, áóñàä óëñûí õàòãàëãààð õºä뺺ã¿é ãýäãýý íîòîëñíîîñ ãàäíà îëäâîîñ äàðóé îëîí ãàäààä óëñûí õóðàë ëóãàà çºâëºëäºæ îëíû ºã¿¿ëëýýñ õýëòð¿¿ëáýýñ ÿìàð áîëîâ?” ãýæ Ìîíãîëûí 3 1

“Âåñòíèê Àçèè” ¹11-12 V-1912. ñòð-358-359. ̺í òýíä. òàë-43-44.

55

òóñãààð òîãòíîëûí àñóóäëûã ãàíöààðàà øèéäýõã¿é, õàðèí îëîí óëñûí õóðàë õèéëãýæ õýëýëö¿¿ëüå ãýäãýý ìýäýãäñýí ÿâäàë áîë ìîíãîë÷óóä óãààñàà òóñãààð óëñ áàéñàí áîëîõîîð îëîí óëñûí õóðëààð çºâøººð¿¿ëæ áîëîõ þì ãýæ ¿çñýíòýé õîëáîîòîé þì. ×èíãýõýä Þàíü Øèêàé, ×èí óëñûí óðüäûí áóðàíãóé ¸ñ íýãýíò ºíãºð÷, ýðõ òýãø òàâàí óãñààòíû á¿ãä íàéðàìäàõ óëñ òîãòñîí, Ìîíãîë ñàëàí òóñãààðëàõ íü àøèãã¿é, õàðèí òóíõàãëàñàí òóñãààð òîãòíîëîî öóöàëæ, Äóíäàä Èðãýí óëñàä íýãäýõ õýðýãòýé, ¿¿íèé òóë õýëýëöýý õèéëãýõýýð Áýýæèíãýýñ òºëººëºã÷èä ÿâóóëàâ ãýæ 1912 îíû IV ñàðûí 7-íä Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçàðò ìýäýãäæýý. Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàð Õÿòàäûí òºëººëºã÷äèéã õ¿ëýýí àâ÷, õýëýëöýý õèéõýýñ ýðñ òàòãàëçñàí õàðèó ºãºâ. Ãýòýë ÄÈÓ Íèéñëýë Õ¿ðýýíä 1912 îíû VII ñàðä Áîãäòîé õýëýëöýýð õèéëãýõýý𠺺ðèéí òºëººëºã÷ õî¸ð õ¿íèéã èð¿¿ëæ, Áîãäòîé óóëçóóëñàí áîëîâ÷ Áîãä õààí òýäíèé ÿòãàëãûã õ¿ëýýí àâàëã¿é, íèéñëýëýýñ íýí äàðóé ãàð÷ ÿâàõûã øààðäñàí àæýý.1 Ýíý ìýòýýð Ìîíãîëûí ýðõ áàðèã÷èä íýãýíò áàéãóóëñàí óëñ, òºðººñºº òàòãàëçàõã¿é, Õÿòàä óëñûí ò¿ðýìãèé ñàíààðõëûã íÿöààæ, ººðñäèéí òóñãààð òîãòíîëûí õýðãýý ëàâøðóóëæ áàéâ. § 3. Ìîíãîë óëñ òóëãàð òºðºº òºâõí¿¿ëýõ îëîí ìîíãîë÷óóäàà íýãòãýõèéí òºëºº òýìöñýí íü. Óëñàà òºâõí¿¿ëæ, íóòàã îðíîî ×èí óëñûí íî¸ðõîëîîñ ÷ºëººëºõ òýìöýë Õàëõûí Õ¿ðýýíèé á¿õ õýðãèéã ò¿ð åðºíõèéëºí øèéòãýõ ãàçàð Ìîíãîëûí òºðèéí òóñãààð òîãòíîëûã ñýðãýýõ áýëòãýë àæëàà øóóðõàéëàí ÿâóóëàõäàà çºâõºí Àð Ìîíãîëîîð õÿçãààðëàõã¿é, õàðèí ×èí óëñûí íî¸ðõîë äàõü îëîí ìîíãîë÷óóäàà òóñãààð òîãòíîëûí òºëºº òýìöýëä áîñãîõûã çààñàí Æèáçóíäàìáà õóòàãòûí ë¿íäýíã ººðèéí õºòºëáºð áîëãîæ áàéëàà. Èéìýýñ XII ñàðûí 7-íä Øèëèéí ãîë, Óëààíöàâ, Èõ çóóãèéí ÷óóëãàíû äàðãà íàð, Àëàøààãèéí âàí, Äàðüãàíãà, øèíý, õóó÷èí Áàðãûí îëîí õîøóóíû á¿ãäèéí äàðãà íàðò àëáàí áè÷èã ÿâóóëæ, ººðñäèéí íóòãèéí ñ¿â áîîìò ãàçðóóäàä öýðýã ÿàðàëòàé òîìèëîí ñóóëãàæ, äàéñàí ýòãýýäèéã ÿíàãø íýâòð¿¿ëýõã¿é áàéõ, õýðýâ çºð÷èã÷èä áàéâàë ¿ëäýí çàéëóóëæ, Õ¿ðýýíä ÿàðàëòàé ìýäýãäýõèéã òóøààñàí áàéíà1. Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺í íü ×èí óëñûí çàõèðãààíä áàéãàà á¿õ íóòãàà ÷ºëººëæ, Àð Ìîíãîëîîð òºâëºñºí ¿íäýñíèé íýãäñýí óëñàà áàéãóóëàõ ÷èãëýëýýð óëàì ã¿íçãèéð÷ áàéëàà. Èéìä íýãýíò òºðèéí òóñãààð òîãòíîëîî òóíõàãëàñàí Ìîíãîë óëñûí äàâûí ºìíº áèåë¿¿ëýõ çîðèëãî áîë Àð, ªâºð áà Áàðãà, Äàðüãàíãà, Õºõ íóóð, Àëàøàà, Èëè Òàðâàãàòàéí ìîíãîë÷óóäûí á¿õ íóòãèéã õÿíàëòäàà îðóóëàõ, òýãýõäýý Õÿòàäûí ºìíºä íóòàãò òóëãàð òîãòñîí á¿ãä íàéðàìäàõ çàñãèéí ãàçàð áà áóñàä îëîí óëñààð òóñãààð òîãòíîëîî õ¿ëýýëãýí çºâøººð¿¿ëýõ ÿâäàë áàéëàà. ×èí óëñûí Àð Ìîíãîë äàõü çàõèðãààíû ÷óõàë òºâ-Óëèàñòàé, Õîâäûã àëü áîëîõ ò¿ðãýí õóãàöààíä ÷ºëººëºõ íü ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé òýìöëèéí öààøäûí ã¿íçãèéðýëòýä ãàðöààã¿é íºëººëºõ áàéâ. Èéìýýñ Õ¿ðýýíä Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûã òóíõàãëàõààñ ºìíº ÕÕÁÕÒÅØà áàðóóí àéìãóóäûí ÷óóëãàíä îðîí íóòãààñ öýðýã äàé÷èëæ, óã ãàçðóóäûã äàðóé ÷ºëººëºõèéã òóøààñàí áèëýý. Òýð ¸ñîîð áàðóóí àéìãèéí ÷óóëãàí õîøóóä õàðüÿàò íóòãààñàà äàé÷èëñàí öýðãèéí õ¿÷ýýð Óëèàñòàé õîòûã 1 1

Á.Øèðýíäýâ. Ìîíãîë àðäûí õóâüñãàëûí ò¿¿õ. ÓÁ. 1969. òàë-38. Êîòâè÷èéí õóâèéí àðõèâààñ …” òàë-104.

56

÷ºëººëºõººð î÷èõîä, ýäíèé ìàíæ æàíæèí, ñàéä íàð íü ãàäíààñ òóñëàõ õ¿÷èí àâàõ íàéäâàðã¿é áàéñàí ó÷ðààñ 1912 îíû I ñàðûí 21-íä ýñýðã¿¿öýëã¿é áóóæ ºãñíººð Óëèàñòàé õîò ÷ºëººëºãäñºí þì. Õîâäûí Ìàíæ ñàéäûí çàõèðãàà Óëèàñòàéí àäèë áóóæ ºãººã¿é, õàðèí îðîí íóòãààñ õ¿ðýëöýí î÷ñîí ÷ºëººëºõ öýðãèéã ýñýðã¿¿öýí òóëàëäàõààð øóóä áýëòãýæ ýõýëñýí òóë Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàð Íèéñëýë Õ¿ðýýíýýñ ã¿í Ìàãñàðæàâ, Äàìäèíñ¿ðýí íàðààð öýðýã óäèðäóóëàí 1912 îíû çóíû ýõýí ñàðûí øèíýäýýð õºäºëãºõèéí çýðýãöýýãýýð áàðóóí õî¸ð àéìãààñ öýðýã íýìæ äàé÷ëàí õºäºëãºõ øèéäâýð ãàðãàæ, íóòãèéí õ¿í àìä òóñãààð òîãòíîëûí ó÷èð õîëáîãäëûã òàéëáàðëàí òàíèóëàõ àæëûã ÿíç á¿ðèéí àðãà õýëáýðýýð ºðãºí çîõèîâ. Ãýòýë òýð ¿åèéí Ìîíãîë óëñûí ýðõ áàðèã÷äûí äîòîð ¿çýë ñàíàà, àðãà áàðèëûí çºðºë人í ãàðàõ áîëñîí íü þóíû óðüä ëàì íàðûí áàéð ñóóðü óëàì á¿ð áàòæèæ, Áîãä Æèáçóíäàìáà õóòàãò õààíààð ò¿ðýý áàðüæ, Äîòîîä ÿâäëûí ÿàìíû òýðã¿¿í ñàéä, Äà ëàì Öýðýí÷èìýä áóñàä ÿàìäûã àõëàí òýðã¿¿ëýõ çàõèðãààíû ýðõ ìýäëýýð äàâàìãàéëæ áàéãààä íî¸äóóä èõýä äóðã¿éöýí Äà ëàì áèø, õàðèí àëü íýãýí çàñàã íî¸í çàñãèéí ãàçàð òýðã¿¿ëäýã áîëîõûã ººð õîîðîíäîî íóóö çºâëºëäºæ, óã àñóóäëûã õààíä àéëòãàñíààð Îëíîî ºðãºãäñºíèé õî¸ðäóãààð [1912] îíû äîëîî äóãààð ñàðä ñàéí íî¸í õàí Íàìíàíñ¿ðýí, äîòîîä çýðýã îëîí ÿàìíû õàìàã õýðãèéã á¿ãä åðºíõèéëºí çàõèðàõ ÿàìíû ñàéä áóþó åðºíõèé ñàéäààð òîìèëîãäæýý. Òýð ¿åä ÿàðàëòàé öýðýã áýëòãýæ, îð÷èí ¿åèéí áóó çýâñýã ýçýìø¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéñàí òóë Îðîñ óëñààñ öýðãèéí ñóðàã÷ óðüæ, ìîðüò öýðýã ñóðãàí áîëîâñðóóëàõ àæëûã ÿàðàëòàé çîõèîâ. Ìàíæ, Õÿòàäûí õàðãèñ ýòãýýä Õàëõ Ìîíãîë äàõü ×èí óëñûí çàõèðãààíû ñ¿¿ë÷èéí ¿¿ð áîëñîí Õîâäûí õÿçãààðûã Ìîíãîë óëñûí çàõèðãààíä îðóóëàõã¿é áàéõûí òóëä Áýýæèíä, Ìîíãîë, Ò¿âýäèéí õýðýã ýðõëýõ òîâ÷îîíä àëáà õààæ áàéñàí Ïàëòà âàíã Àëòàéí õÿçãààðûí çàõèðàã÷ààð òîìèëæ, áàðóóí ìîíãîë íî¸ä õèéãýýä àðä îëîí Àð Ìîíãîëòîé õàìòðàõûã õîðèãëîõ ÿâóóëãà õèéëãýõ áîëîâ1. Ò¿¿ãýýð äàìæóóëàí ĺðâºäèéí Äàëàé Õàí Ãàëñàííàìæèëûã Õàëõûã á¿¿ äàãà õýìýýí ÿòãóóëæ áàéæýý2. Ãýòýë 1912 îíû çóí ĺðâºä àéìàã õ¿ðýýíèé çàñãèéí ãàçàðò õàðüÿàëàãäàõ õ¿ñëýý èëýðõèéëæ àëáàí áè÷èã èð¿¿ëñíýýñ ãàäíà áàðóóí õÿçãààðààñ ĺðâºäèéí 16 õîøóó, Çàõ÷èí ãóðâàí õîøóó, Àëòàé Óðèàíõàé, Òîðãóóä, ªºëä, Ìÿíãàä, Õàñàã, ×àõàð çýðýã áóñàä ÿñòíóóä óäàà äàðààëàí äàãààð èðæ Ìîíãîë óëñûí õàðüÿàò áîëñîí áèëýý. Òýð ¿åä Õàëõûí ºìíºä õîøóóíä òóõàéëáàë ×èí óëñûí ñóìàí ºðòººíèé ÷óõàë çàíãèëàà Ñàéð óñíààñ ìàíæ, õÿòàä àëáàíû õ¿ì¿¿ñ áîëîí õÿòàä õóäàëäàà÷äûã ¿ëäýí çàéëóóëàõ òýìöýë 1912 îíû ýõýýð ýð÷èìòýé ÿâàãäàæ áàéëàà. Äàðüãàíãà äàõü Ìàíæèéí õààíû ñ¿ðãèéí á¿ãäèéí òýðã¿¿í Ñîäíîìäîâäîí, ãàðûí òýðã¿¿í Ìàãñàðæàâ íàð Ìîíãîë óëñàä äàãààð îðæ çàõèðàãäàõàà 1912 îíû III ñàðûí 3-íä àëáàí áè÷ãýýð ìýäýãäýâ. Ýë íóòàã Ìîíãîë óëñàä íýãäýæ3, 1912 îíû ýõýýð çýâñýãëýñýí àðäóóäàà Óëààíãîì áîëîí ò¿¿íèé îéð ãàçàðò áàéñàí õÿòàä õóäàëäàà÷äûã äàéð÷ öîõèõîä öººí çàðèì íü Õîâä ðóó çóãòæýý. Èíãýæ Õîâä õîò Ìîíãîë óëñûí ýñðýã õ¿÷íèé ¿¿ð áîëæ á¿õèéä Õ¿ðýýíýýñ Áàðãààñ äàãààð èðæ Ãàäààä ÿàìíû äýä ñàéäààð òîìèëîãäîí ã¿íãèéí çýðýã, øàãíàãäñàí çàíãè Äàìäèíñ¿ðýí, Ñàéí íî¸í Õàí 1

ÌÓÒÒÀ. ÔÀ-1, ÕÍ-5, òàë-65. ÌÓÒÒÀ. ÔÀ-1, ÕÍ-8, òàë-542. 3 Õýðýýä Ë. Æàìñðàí. Äàðüãàíãûí ñ¿ðýã õîøóó. ÓÁ., 1994 îí. òàë-17. 2

57

àéìãààñ Õîâäûí õàëõ æàñààíä ñóóæ áàéãààä, òýíä áèé áîëñîí ò¿ãø¿¿ðò áàéäëûã ìýäýýëýõýýð èðæ, Äîòîîä ÿàìíû äýñ ò¿øìýë áîëîí äýâøñýí ã¿í Ìàãñàðæàâ íàð öýðýã óäèðäàæ ìîðäîõîä Ãîðëîñûí Òîãòîõ òàéæèéí öýðýã áàñ îðîëöîæ ÿâàâ4. Ìàãñàðæàâ, Äàìäèíñ¿ðýí íàð Õîâäûã ÷ºëººëºõèéí òºëºº òóëàëäààíàà àíõ ýõýëæ á¿ñëýýä Ñèíüöçÿíû ç¿ãýýñ Õîâäîä òóñëàõààð èðñýí öýðýã áà õîòûí äîòðîîñ èõýýõýí ýñýðã¿¿öýëòýé äàðóé 3 ñàð òóëàëäàæ áàéãàà, YIII ñàðûí 5-íû øºíº á¿õ ìîíãîë öýðãèéí õ¿÷ýýð Õîâä õîòîä 4 ç¿ãýýñ íü äàéðàí îðñîí áàéíà. Òýãýõýä ìîíãîë öýðýã íü õàëõ, áàðãà, öàõàð, óðèàíõàé, òîðãóóä, äºðâºä çýðýã îëîí óãñààòíû öýðãýýñ á¿ðäýæ áàéñàí áºãººä Ìàãñàðæàâ, Äàìäèíñ¿ðýí, Òîãòîõ, Õàéñàí, Äàìáèéæàíöàí, Äàìäèíáàçàð íàðûí çýðýã æàíæèí ñàéä ñàíâààðòíû òºëººëºã÷ çýðýã ìîíãîëûí ººð óãñààòíû ç¿òãýëòí¿¿ä óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëæ, õàìòûí õ¿÷ýýð òóëàëäñààð YIII ñàðûí 7-íä Õîâä õîòûã á¿ðýí ÷ºëººëæ, Ìîíãîë óëñ Àð Ìîíãîëûí íóòãèéã Ìàíæ-Õÿòàäûí çàõèðãààíààñ øóóðõàé ÷ºëººëæ, áàéñàí íü áóñàä ìîíãîë÷óóäàä çîðèãæóóëàõ æèøýý áîëæ áàéëàà. Ìîíãîëûí 1911 îíû ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íèéã ñóäëàà÷äûí îëîíõè íü ¿¿ãýýð ìîíãîëûí ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺í äóóññàí ãýæ ¿çýæ áàéãàà ó÷ðààñ “1911-1912 îíû ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºëãººí” ãýæ áè÷èæ áàéâ. Ãýâ÷ èíãýæ ¿çýõ íü ó÷èð äóòàãäàëòàé þì. Òýð ¿åèéí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õîëáîãäîëòîé áè÷èã áàðèìò, òóõàéëáàë: Õàëõûí Õ¿ðýýíèé á¿õ õýðãèéã ò¿ð åðºíõèéëºí øèéòãýõ ãàçàð, Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçðààñ ãàðãàæ áàéñàí óðèà, òóíõàã, ªâºð Ìîíãîëûí ÷óóëãàí, õîøóóäààñ Èõ Õ¿ðýýòýé õàðèëöñàí àëáàí áè÷èã çýðãýýñ ¿çýõýä ×èí óëñûí íî¸ðõîë äàõü á¿õ ìîíãîë÷óóä ¿íäýñíèé òóñãààð òîãòíîñîí íýãäìýë óëñàà áàéãóóëàõûí òºëºº òýìöýæ áàéâ. Òýãâýë 1911 îíä ºðíºñºí Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺í 1912 îíä äóóññàí ãýõ íü òóõàéí ¿åèéí ò¿¿õýí ¿íýí áàéäàëòàé íèéöýõã¿é áàéíà. Ýíý íü þóíû óðüä Ìàíæèéí áàéëäàí äàãóóëàã÷èä Ìîíãîë îðíûã øàòëàí ýçëýýä óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí òàëààð áèå áèåýñýý ñàëàíãè äîòîîä, ãàäààä Ìîíãîë áîëãîí õóâààæ çàõèðñàí, ñ¿¿ëä íü XIX çóóíû ýöýñ XX çóóíû ýõýýð èìïåðèàëèñò ã¿ðí¿¿ä Àð, ªâºð Ìîíãîëûã íºëººíèéõºº õ¿ðýýíä õóâààðèëñíààñ ¿¿ññýí õèëýýð ìîíãîë÷óóäûí òóñãààð òîãòíîëûí òºëºº íýãäìýë òýìöëèéã õÿçãààðëàñàí õýðýã ìºí. ͺ㺺 òàëààð 1911 îíû ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺í áîë Àð Ìîíãîëûí õýìæýýíä ÿâàãäñàí ãýõ þì óó, ýñâýë çºâõºí Ìàíæèéí íî¸ðõëûã ýñýðã¿¿öýýä ×èí óëñûí ñóóðèí äýýð ¿¿ññýí ÄÈÓ-ûí ¿íäñýðõýã äýýðýíã¿é áîäëîãûã ýñýðã¿¿öýýã¿é þì øèã áîëãîæ áàéíà. Ò¿¿õýí ¿íýí áàéäàëä áîäèòîé õàíäâàë 1912 îíä Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺í äóóññàí áèø, õàðèí ºðíºëòèéí ººð íýã øèíý øàòàíäàà øèëæñýí þì. Òýãâýë áèä óã õºäºë㺺í çºâõºí Àð Ìîíãîëûí áèø, õàðèí ×èí óëñûí çàõèðãààíä áàéñàí á¿õ ìîíãîë÷óóäûã õàìàð÷ 1912 îíîîñ õîéø ºðíºæ áàéñàí áàðèìòûã àâ÷ ¿çýæ áîëîõ þì. Èõ Õ¿ðýýíä Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûã òóíõàãëàí ªâºð Ìîíãîëûí çàñàã õîøóóäàä ÿàðàâ÷ëàí ìýäýãäñýí ÿâäàë ªâºð Ìîíãîë äàõü ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íèéã èõýä çîðèãæóóëàâ. Õàð÷èíû çàñàã íî¸í, æóí âàí ÿíñýííîðîâûí õîøóó íü Áýýæèíä îéð áàéñíààñ ãàäíà Ìàíæèéí õààí óãñààíûõàíòàé óðàã òºðëèéí õîëáîîòîé áàéñàí òóë ÿíñýííîðîâ ×èí óëñûí õààíò òºðèéã èëýðõèé ýñýðã¿¿öýæ ç¿ðõëýõã¿é áàéñàí àæýý. Õàðèí Ìàíæèéí ýçýí õààí øèðýýíýýñ áóóñíûã çàðëàìàãö òýð 1912 îíû ýõýýð Óëààí õàäàä 4

Ã. Íàâààííàìæèë. ªâãºí áè÷ýý÷èéí ºã¿¿ëýë. ÓÁ., 1959 îí. òàë-193.

58

î÷èæ, Çîñò, Çóó-Óä õî¸ð ÷óóëãàíû íî¸äûã öóãëóóëàí, ªâºð Ìîíãîëûã öààøèä õýðõýõ àñóóäëûã çºâëºí õýëýëöñýí áàéíà. Ò¿¿íýýñ ãàäíà Æèáçóíäàìáà õóòàãòûã Ìîíãîë óëñûí õààí øèðýýíä ºðãºìæëºõ ¸ñëîëä îðîëöóóëàõ òºëººëºã÷ººð Ëóâñàí-÷ýæ¿¿ð ãýã÷ õ¿íèéã òîìèëæ, Àð, ªâºð Ìîíãîëûã õàìòàòãàõ àðãà çàìûã ñ¿âýã÷ëýí òîõèðîëöóóëàõààð ÿâóóëñàíä Áîãä Æèáçóíäàìáà õóòàãò õààí ò¿¿íèé òºëººëºã÷èéã òàëàðõàí õ¿ëýýí àâ÷, ÿíñýííîðîâûã ªâºð 49 õîøóóã óäèðäàí çàõèð÷, õóâüñãàë õèéëãýõýýð òîìèëñîí ãýæ1 Òàéâàíüä õýâë¿¿ëñýí çîõèîëäîî ºâºð ìîíãîë ãàðàëòàé ò¿¿õ÷ Ñà÷èñýöýí [Çàõ÷èä Ñýöýí] áè÷ñýí áàéíà. Àð Ìîíãîëòîé çàëãàà îðøäîã Õºëºíáóéðò ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºëãººí ªâºð Ìîíãîëûí àëü ÷ õîøóó íóòãààñ èë¿¿ õ¿÷òýé ºðíºñºí þì. Õºëºíáóéðûí 17 õîøóó íèéòýýðýý áîñëîãîä õàìðàãäàæ, 1914 îíû I ñàðûí 14-íä Õºëºí õîòûã ÷ºëººëæ, 15-íä Äàîëè ò¿øìýë Õóàí Øèô¿ ãýã÷èéã õººí ÿâóóëààä, ººðòºº óëñ áîëíî õýìýýí îëîí ãàçàðò áè÷èã ÿâóóëæ, ñ¿¿ëèéí õýäýí æèëä õÿòàä ò¿øìýë íàð ç¿éë ç¿éëýýð Ìîíãîë óëñûã äàðëàñàí ó÷ðûã ãàðãàæýý2. Òýð ¿åä Õºëºíáóéðûí ªºëä á¿ãäèéí äàðãà Øýí Ôó òýðã¿¿òýé íî¸ä 1912 îíû ýõýýð õóðàëäàæ , Èõ Õ¿ðýýíä áàéãóóëñàí Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçðûã çºâøººðºí õ¿ëýýæ, äàãàõàà èõýðõèéëñýí òºëººëºã÷ººð Ñîëîí õîøóóíû á¿ãäèéí äàðãà Öýíäèéã ÿâóóëàõààð òîãòñîí àæýý. ¯¿íýýñ ãàäíà Áàðãûí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íèé çàðèì óäèðäàã÷ òóõàéëáàë, ñóìûí çàíãè Äàìäèíñ¿ðýí, áè÷ýý÷ Ãàéõàñó íàðûí 7 õ¿í, Áàðãûã òºëººëºí Íèéñëýë Õ¿ðýýíä õ¿ðýëöýí èðýâ. Òýäíèé àâ÷èðñàí àëáàí áè÷èãò ºã¿¿ëñýí íü: “Áîãäûã õààíû ýðäýíèéí ñóóðèíä çàëæ ñóóëãàõ çýðãèéí ÿâäëûã ìýäýæ … ìàíàé îëîí á¿ãäèéã ÷èí ¿íýíýýð çàëáèðààä, ò¿øìýä öýðýã öóãëóóëàí çààí èëãýýæ èðñýí áè÷ãèéã äàãàæ õàðüÿàò ãàçðûí õÿòàä ò¿øìýä çýðãèéã ºâëèéí äóíä ñàðûí 27-íû [1911 îíû 1-15] ºäºð íýãýíò õººí ãàðãàæ … Áîãäûí ñóðòàëä áàðààëõàí îäîæ çààæ ñóðãàõûã õ¿ëýýñ¿ãýé”3 ãýæýý. Ýíý áè÷ãýýñ ¿çýõýä Áàðãàä ãàðñàí çýâñýãò áîñëîãî Èõ Õ¿ðýýíèé øóóä óäèðäëàãà çààâðààð ãàðñàí áàéíà. Ìîíãîë óëñûí õààí Áàðãûí õ¿ñýëòèéã ¸ñîîð áîëãîæ, óã áè÷ãèéã õ¿ðãýí èðñýí øèíý Áàðãûí Øóëóóí öàãààí õîøóóíû ãóòãààð ñóìûí çàíãè Äàìäèíñ¿ðýí [1871-1920]-ä óëñàä òóñëàã÷ ã¿íãèéí çýðýã, áóñàä äàãàëäàí èðñýí çýðýãòýé, çýðýãã¿é õ¿ì¿¿ñò 5-ð çýðãýýñ äýä çýðýã õ¿ðòýë æèíñ çýðýã øàãíàñíààñ ãàäíà ìºíõ¿¿ ã¿í Äàìäèíñ¿ðýíã Ãàäààä ÿàìíû äýä ñàéäààð òîõîîí òîìèëæýý1. Õºëºíáóéð á¿õýëäýý Ìîíãîë óëñûí çàõèðãààíä áàãòàõ áîëæ, á¿õèé ë õýðýã ÿâäëûã øèíý òóëãàð Ìîíãîë óëñûí òºðèéí çààâðûí äàãóó õºòëºí ÿâóóëäàã áîëîâ. Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçàð Õºëºíáóéðûí òóñãààð òîãòíîëûí õºäºë㺺íèéã òýðã¿¿ëñýí øèíý Áàðãûí á¿ãäèéí äàðãà Øýíô¿ íî¸íûã äýâø¿¿ëýí, Õºëºíáóéðûã åðºíõèéëºí çàõèðàõ ñàéäààð òîìèëæ, òàìãà øèéòãýí îëãîæýý. 1911 îíä Àð ìîíãîëûí Õºëºíáóéðò ãàðñàí òóñãààð òîãòíîëûí òýìöëèéã äýìæñýí õºäºë㺺í Øèëèéí ãîëûí ÷óóëãàíä ºðíºâ. Ò¿¿íèéã ÷óóëãàíû äàðãà, æ¿í âàí Ëõàâààííîðîâ òýðã¿¿ëæ òóñ ÷óóëãàíû 6 õîøóó Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçðûã çºâøººðºí õ¿ëýýæ äàãàõàà èëýðõèéëñýí àæýý. Õºëºíáóéðûí ìîíãîë÷óóä Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçðûã çºâøººðºí õ¿ëýýæ, Àð Ìîíãîëòîé íýãäýæ òóñãààð óëñ áîëîõîî çàðëàñàí íü áàðóóí áà 1

Æà÷èñý÷èí. Ìýíã¿÷æè Öçèíü ñè. (Ìîíãîëûí óðüä îäîî) Òàéáýé., 1955. òàë-214. ̺í òýíä 3 ÌÓÒÒÀ. ÔÀ-2. ÕÍ-71 1 ÌÓÒÒÀ. ÔÀ-2. ÕÍ 71. 2

59

ªâºð Ìîíãîëûí áóñàä õîøóóäàä ¿ëãýð äóóðèàëàë áîëîâ. 1910 îíû XI ñàðûí 19-íä Øèíý õÿçãààð [Ñèíüöçÿí]-ûí Èëèéí ãàçàðò áàéñàí õÿòàä öýðã¿¿ä ¿éìýýí ãàðãàæ, òýíä ñóóãàà æàíæíûã àëààä, òóñ íóòàã îðíû îðøèí ñóóã÷äûã ººðñäºäºº õ¿÷ýýð äàãóóëàõûã îðîëäñîí àæýý. Òýãýõýä ×àõàð ç¿¿í ãàðûí 8 õîøóó òýäíèéã äàãàõààñ òàòãàëçñàí òóë õÿòàä öýðýãòýé íýã ñàð ãàðóé òóëàëäààä, ýöýñò íü õ¿÷èí ìºõºñäºæ պ⺺ò øàð õîøóóíû äýä äàðãà Ñóìúÿàãèéí óäèðäëàãààð 116 ºðõèéí 512 õ¿í Îðîñ óëñûí íóòàã ðóó îéæ ãàðààä, óëìààð 1912 îíû YII ñàðä 58 ºðõèéí 271 õ¿í íü ìºíõ¿¿ Ñóìúÿàãèéí óäèðäëàãààð Àð Ìîíãîëä îðæ èðñýí àæýý. Õÿòàä öýðã¿¿ä íóòàãòàà ¿ëäñýí ×àõàð àðä îëíûã õàðãèñëàí äàðæ, ìàë àãóóðñûã íü çàëèëàí àâààä àìü òýæýýõýä ìàø õýö¿¿ áîëãîñîí àæýý2. Øèëèéí ãîëûí ÷óóëãàíû àðâàí õîøóó, Æèðýìèéí ÷óóëãàíû 6 õîøóó, Èõ çóóãèéí ÷óóëãàíû òàâàí õîøóó, Çîñòûí ÷óóëãàíû õî¸ð õîøóó, Óëààí öàâûí ÷óóëãàíû 6 õîøóó áóþó äîòîîä ìîíãîëûí 49 õîøóóíû 35 õîøóó íü Ìîíãîë óëñòàé íýãäýæ íýãýí óëñ áîëîõ ñàíàëàà èëýðõèéëýí àëáàí áè÷èã áàðèìò ãàðãàæ ººðñäèéí òºëººëºã÷人 Èõ Õ¿ðýýíä èð¿¿ëñýí áàéíà1. Ìîíãîë óëñûí õààí Æèáçóíäàìáà õóòàãò èéíõ¿¿ äîòîîä ìîíãîëûí ÷óóëãàíû 49 õîøóóíû 35, ×àõàð íàéìàí õîøóó, Õºëºíáóéðûí Áàðãûí õîøóó äàãààð îðîõîîð èëýðõèéëñíèéã òàëàðõàí õ¿ëýýí àâ÷, ýë õýðýãò õ¿÷èí ç¿òãýæ ãàâúÿà áàéãóóëñàí õ¿ì¿¿ñò ×èí óëñûí ¿åèéí íî¸äûí çýðýã äýâèé íü øàò àõèóëàí, õàðüÿàò ÷óóëãàí, õîøóóãàà çàõèðàõ òàìãà, çàõèðëàãà øèéòãýí îëãîæ õºõ¿¿ëýõèéí çýðýãöýýãýýð áè÷èã öýðãèéí ÷àäâàðòàé çàðèì íî¸ä ò¿øìýäèéã Ìîíãîë óëñûí Åðºíõèéëºí çàõèðàõ ÿàì áîëîí òºðèéí áóñàä ÿàìàíä äýâø¿¿ëýí àæèëëóóëàâ. ¯¿íä: Ìîíãîë óëñûí åðºíõèé ñàéäûí îðëîã÷îîð Æèðýìèéí ÷óóëãàíû Õîð÷èí ç¿¿í ãàðûí ºìíºä õîøóóíû çàñàã æ¿í âàí Ãîí÷èãñ¿ðýí, Äîòîîä ÿàìíû äýä ñàéäààð Çîñòûí ÷óóëãàíû Õàð÷èí âàíãèéí õîøóóíû çàõèðàã÷ çàíãè Õàéñàí, Ãàäààä ÿàìíû äýä ñàéäààð Áàðãûí Äàìäèíñ¿ðýí, Áàðãûí ã¿í Öýíä, Öýðãèéí ÿàìíû äýä ñàéäààð Æèðýìèéí ÷óóëãàíû Áèøðýëò áýéñ Íàñàí-Àðâèæèõ, òàéæ Òîãòîõ íàðûã óðä õîæèä òóñ òóñ òîìèëîí àæèëëóóëñàí áàéíà2. 1912 îíû II ñàðûí 22-íä Àëàøàà õîøóóíû çàñàã íî¸í íü Íèéñëýë Õ¿ðýýíä èð¿¿ëñýí áè÷èãòýý “…Àëàøàà áîë óëñûí äóíä õóâààãäñàí, ýðãýí òîéðîí 13 ñÿíüòàé çàõ íèéëæ èðãýí íóòãèéí äîòîð á¿õèé àäãèéí õÿçãààð ó÷èð áîñëîãî ãàðãàí òýìöýõ õýö¿¿, õ¿÷èí ìºõºñòºí õèé äýìèé àëìàéðàí ãàéõñààð ºäðèéã ºíãºð¿¿ëýí áàéíà”3 ãýæ ìýäýãäñýí áàéíà. Åð íü õÿòàä èðãýäòýé õîëüöîëäîí ñóóäàã áóþó çýðãýëäýý îðøäîã ºâºð ÷óóëãàíû õîøóóä Ìîíãîë óëñàä øóóä äàãàæ îðîõîä áýðõøýýë èõ áàéãààã Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàðò ìýäýýëæ, òýäíèéã ÷ºëººëæ àâàõ áóþó çýð çýâñãèéí òàëààð òóñëàõûã ãóéñàí ºðãºäºë àéëòãàë ºäèé òºäèé èðæ áàéâ. Õºõ íóóðûí ç¿¿í ãàðûí ÷óóëãàíû äàðãà áýéñ Õ¿ðëýã, Õºõ íóóðûí 24 çàñãèéã òºëººëºí ãàçàð îðíûõîî ãà÷èãäàëòàé áàéäàë ó÷ðûã òîäîðõîéëîí, Ìîíãîë óëñòàé íýãäýæ áóðõàí øàøíààñàà õàãàöàõã¿é áàéõ àðãà çààæ ºãºõèéã õ¿ññýí àëáàí áè÷èãòýé õ¿ðýýíä õ¿ðýëöýí èðýõýä Ìîíãîë óëñûí õààí Õºõ íóóðûí 24 çàñàã íî¸íû õýðãýìèéã íýæãýýä çýðýã äýâø¿¿ëýí øàãíàæ ãàçàð íóòãàà õàìãààëàõàä íü çîðèóëàí õóðäàí áóó 100, ñóì 3 ò¿ìèéã îëãîí áóöààæ 2

“Ìîíãîë àðä ò¿ìíèé 1911 îíû ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëºº, òóñãààð òîãòíîëûí òºëºº òýìöýë”. ÓÁ., 1982. òàë-276. 1 Ìàãñàðõóðö. Ìîíãîëûí øèíý ò¿¿õ .ÓÁ., 1994. òàë-23-24 2 Ø. Ñàíäàã. Ìîíãîëûí óëñ òºðèéí ãàäààä õàðèëöàà. 1-ð äýâòýð ÓÁ., 1971. òàë-278-279. 3 ̺í òýíä. òàë-303.

60

áàéëàà4. Òóëãàð òîãòñîí Ìîíãîë óëñ çýð çýâñýã ãóéñàí ãàçàð á¿õýíä òóñëàõ áîëîëöîîã¿é áàéñàí íü ìýäýýæ. Õýä¿é òèéì áîëîâ÷ óëñ ¿íäñýý ñýðãýýõ ãýñýí ìîíãîë÷óóäûí ÷èí ýðìýëçëýëèéã ÿìàãò äýìæèæ áàéëàà. ÿøèðè ìýðãýí õàí õóòàãò Ëóâñàí-Îäñýðæàìö, ×àõàð 8 õîøóóã óäèðäàí äàãààð èðæýý1. Òýãýõýä Ìîíãîë óëñûí õààí ÿøèðè ìýðãýí õóòàãòûí øóäàðãà ç¿òãýëèéã ñàéøààí õºõ¿¿ëæ, ×àõàð àéìãèéí åðºíõèéëºí çàõèðàõ ñàéäààð òîìèëæýý2. Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé íýãäìýë óëñûã áàéãóóëàõ, ÄÈÓ-ûí ýçëýí ò¿ðýìãèéëýõ áîäëîãûã øóóä ýñýðã¿¿öýõ òýìöëèéí øèíý øàòàíä øèëæèâ. Ýíý áîë åðèéí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺í áèø ÷àíàðûí øèíý òºâøèíä õ¿ðñýí ó÷èð ò¿¿íèéã ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õóâüñãàë ãýõ íü ò¿¿õýí ¿íýíä íèéöýõ áºãººä 1915 îíû ñ¿¿ë÷èéí õàãàñ õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëñýí þì. Òºðèéí òóñãààð òîãòíîë, ¿íäýñíèé íýãäëýý ñýðãýýõèéã îëîí óëñààð õ¿ëýýí çºâøººð¿¿ëýõ ãýñýí îðîëäëîãî Ìîíãîëûí ýõ îðîí÷èä òºðèéí òóñãààð òîãòíîëîî ñýðãýýõ ñàíàà÷ëàãà ãàðãàõäàà äàí ººðñäèéí õ¿÷ýýð á¿õíèéã øèéäâýðëýõýä õ¿÷èí ìºõºñäºõ ó÷ðààñ õºðø áà áóñàä îëîí óëñààñ äýìæëýã òóñëàìæ àâàõûã õè÷ýýñýí þì. Èéìä 1911 îíû çóí Æèáçóíäàìáà õóòàãò õàëõûí Ò¿øýýò õàí Äàøíÿì, Ñýöýí õàí Íàâààííýðýí, Çàñàãò õàí Ñîäíîìðàâäàí, Ñàéí íî¸í õàí Íàìíàíñ¿ðýí íàð íýð õîëáîæ Îðîñ óëñûí ýçýí õààíä áè÷ñýí àëáàí áè÷èãòýý: ìîíãîë÷óóä òóñãààð òîãòíîëîî ñýðãýýõ ñàíàë íýãòýé áàéãàà, Îðîñ áîëîí áóñàä îëîí óëñòàé íàéðàìäàæ òýäíèé òóñëàìæ äýìæëýãèéã àâàõ, Õÿòàä ãàçàð ãàð÷ áàéãàà õóâüñãàëò òýìöëèéí ýñðýã áàéð ñóóðèà èëýðõèéëýõèéí õàìò, Îðîñ, Ìîíãîë õî¸ð íàéðàìäàõ öàã áîëëîî, ýíý òóõàéã àëäàæ áîëîõã¿é ãýæ ñàíóóëñàí áàéäàã. Îðîñ óëñûí õààí, ò¿¿íèé çàñãèéí ãàçàð ýíý áè÷èãò ÿìàð õàðèó ºãñíèéã óðüäàõ á¿ëýã ç¿éëä ºã¿¿ëñýí áèëýý. ×èí óëñûí ãîë ÿàìäàä òóñãààð òîãòíîñíîî ìýäýãäýæ, ñàéí õºðøèéí íàéðñàã õàðèëöàà òîãòîîõ õ¿ñýëòýé áàéãààãàà Ìîíãîë óëñ èëýðõèéëñýí áîëîâ÷ ×èí óëñûí õààíò òºð, ò¿¿íèé çýðýãöýýãýýð ¿¿ñýýä áàéãàà ÄÈÓ-ûí çàñãèéí ãàçàð õî¸ðûí àëü íü ÷ Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûã çºâøººðºõã¿é, ýã¿¿ëýí íýãòãýõ ÿâóóëãà ÿíç á¿ðýýð õèéæ áàéëàà. Õàðèí Îðîñ óëñûí ýçýí õààí 1912 îíû ýõýýð ýë÷èí ñàéäààðàà äàìæóóëàí “Íàéðàìäëûí ãýðýý áè÷èã áàéãóóëæ õî¸ð óëñ ¿¿ðä ñàéíààð íàéðàìäàí, àðä õ¿í íàð óðòäàà ýíõ ò¿âøèí æàðãàñóé”3 õýìýýí Ìîíãîë óëñûí õààí Æèáçóíäàìáàä òàëàðõàë, èëòãýë íàéäâàðàà èëýðõèéëñýí þì. Ìîíãîë÷óóäûí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õóâüñãàëò õºäºë㺺íèé õóâü çàÿà Àëñ Äîðíîäîä ýðõøýýë íºëººãºº òîãòîîñîí ãàäààä ã¿ðí¿¿äèéí õîîðîíäûí õàðèëöàà, òýäíýýñ Ìîíãîëûí òàëààð áàðèìòàëæ áàéñàí áîäëîãîîñ ãîëëîí øàëòãààëàõ áàéæýý. Àð, ªâºð Ìîíãîë íýãäýæ íýãýí óëñ áîëîõ ãýñýí áàéäàë òºëºâ óëàì á¿ð èëýðõèé áîëæ áàéõàä, Àëñ Äîðíîäîä íî¸ðõëîî òîãòîîõ ýðìýëçëýëòýé èìïåðèàëèñò ßïîí, Îðîñ óëñòàé ªâºð Ìîíãîëä íºëººíèéõºº õ¿ðýýã àëáàí ¸ñîîð äàõèí áàòàòãàí òîãòîîæ àâàõ íü ÷óõàë ãýæ ¿çñýí ó÷ðààñ Îðîñ óëñòàé Ìîíãîëûí àñóóäëààð íóóö õýëýëöýý õèéæ ýõëýâ.

4

Ìàãñàðõóðö. Äóðäñàí çîõèîë. òàë 37-38 ̺í òýíä òàë 37-38 2 ÌÓÒÒÀ. ÔÀ-9.ÕÍ-133.á-1 3 "Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé 1911 îíû …" òàë-170. 1

61

1912 îíû YI ñàðûí 25-íä Îðîñ, ßïîí õî¸ð óëñûí áàéãóóëñàí ýíýõ¿¿ íóóö ãýðýýíèé õî¸ðäóãààð ç¿éëä çààõäàà: "ªâºð Ìîíãîëûí Áýýæèíãèéí óðòðàã [Ãðèíâè÷ýýñ ç¿¿í òèéøèõ ºðãºðºã 116 ãðàäóñ 27]-èéí ç¿¿í áàðóóí õî¸ð õýñýãò õóâààãäàíà. Îðîñûí ýçýí õààíû çàñãèéí ãàçàð íü äýýð äóðäñàí óðòðàãààñ ç¿¿í òèéø îðøèõ ªâºð Ìîíãîëûí õýñýã äýõ ßïîíû òóñãàé àøèã ñîíèðõëûã çºð÷èõã¿é ¿¿ðãèéã õ¿ëýýíý. ßïîíû ýçýí õààíû çàñãèéí ãàçàð íü äóðäñàí óðòðàãààñ áàðóóí òèéø îðøäîã ªâºð Ìîíãîëûí õýñýãò Îðîñûí òóñãàé àøèã ñîíèðõëûã çºð÷èõã¿é ¿¿ðãèéã õ¿ëýýíý"1 ãýæýý. ªâºð ìîíãîë÷óóä Àð Ìîíãîëòîéãîî íýãäýæ, ¿íäýñíèé òóñãààð òîãòíîëîî ñýðãýýõ ãýñýí õºäºë㺺í èä ºðíºæ áàéõàä ò¿¿íèéã õÿçãààðëàõ òàëààð õ¿÷èðõýã óëñóóä õîîðîíäîî èíãýæ ñýì ¿ãñýæ áàéæýý. Õààíò Îðîñ óëñ ßïîíòîé èéíõ¿¿ íóóö ãýðýý áàéãóóëñíûãàà ÄÈÓ-ûí çàñãèéí ãàçðààð Ìîíãîë äàõü ººðèéí àøèã ñîíèðõëûã çºâøººð¿¿ëýõ, íºãºº òàëààð ßïîíòîé áàéãóóëñàí íóóö ãýðýýã çºð÷èëã¿éãýýð àð ìîíãîë÷óóäûí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íèéã äýìæñýí ä¿ð ¿ç¿¿ëæ ò¿¿íèéã Õÿòàäòàé íýãä¿¿ëýõã¿é, ìºí Õÿòàäààñ á¿ðìºñºí òóñãààðëóóëàõã¿é áàéëãàõ áîäëîãî ÿâóóëæ áàéâ. Ãýòýë ÄÈÓ íü Îðîñûí ýñýðã¿¿öëèéã ¿ë õàðãàëçàí Õàëõààñ Áýýæèíä ñóóæ áàéñàí ñýöýí ÷èí âàí Íàÿíòûã Àð Ìîíãîëûã òîâõèíóóëàí òîãòîîõ Óëèàñòàé õîòûí æàíæíû òóøààëä òîõîîí òîìèëæ, öýðýã òîëãîéëóóëàí õºäºëãºõººð áýëòãýæ áàéõ áîëæýý. Äóíäàä óëñ íü Ìîíãîëûí ýñðýã öýðýã õºäºëãºõººð áýëòãýæ áàéñàí ýíý ¿åèéã Îðîñ óëñ Ìîíãîëòîé õýëýëöýý õèéæ ººðèéí ýðõ àøãèéã áàòàòãàõ íýí òîõèðîìæòîé ¿å ãýæ ¿çñýí áàéíà. Èéìýýñ 1912 îíû íàìàð Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçàðòàé øóóä õýëýëöýý õèéæ ýõëýâ. Áàðãà, Äîòîîä Ìîíãîëûã Õàëõòàé íýãòãýæ íýãäñýí òóñãààð òîãòíîñîí Ìîíãîë óëñ áàéãóóëàõ, Ïåòåðáóðãò Ìîíãîëûí òºëººëºã÷èéí ãàçàð áàéãóóëàõ àñóóäëûã Ìîíãîëûí òàë òàâüæ áàéâ. Ãýòýë Îðîñûí òºëººëºã÷èä ¿¿íèéã õ¿ëýýæ àâààã¿é þì. Òýð õýëýõäýý: “Ìîíãîë îâîãòîí á¿õíèéã íýãòãýõ ÿâäàë áîë òóñ çàñãèéí ãàçðûí áîäëîãîä õàðøëàõ áºãººä ãàäààä Ìîíãîë ººðòºº ýçýðõýõ ýðõýý óðüäààð îëæ àâàõ íü ìàø ÷óõàë òóë ¿¿íèéã îäîî äàðóé õýëýëöâýë çîõèíî”1 ãýñíèéã Ìîíãîëûí òºëººëºã÷èä ýñýðã¿¿öýæ ìàðãàëäààä, áóñàä îëîí óëñààñ äýìæëýã îëîõûí òóëä ìºíõ¿¿ õýëýëöýýíèé ¿åä îëîí óëñàä õàíäàæ “Ãýðýý áàéãóóëàí õóäàëäàà íýâòð¿¿ëæ óëñûí íàéðàìäëûã çóçààòãàíà óó? ¿¿íèé òóë ìýäò¿ãýé õýìýýí èëãýýâ”2 ãýñýí áè÷ãèéã Îëíîî ºðãºãäñºíèé 2-ð îí áóþó 1912 îíû X ñàðûí 29-íä Õàðáèí õîòîä áàéãàà ãàäààä óëñóóäûí êîíñóëààð äàìæóóëàí Àíãëè, Ôðàíö, Ãåðìàí, ÀÍÓ, ßïîí, Äàíè, Ãîëëàíä, Áåëüãè, Àâñòðè çýðýã 9 óëñûí çàñãèéí ãàçàðò ÿâóóëñàí áîëîâ÷ íýã ÷ óëñààñ õàðèó èðñýíã¿é. Îðîñ óëñûí òºëººëºã÷ È. ß. Êîðîñòîâåö Ìîíãîë, Îðîñûí õýëýëöýýíä ººðèéí àâ÷ èðñýí òºñëèéã çºâøººð¿¿ëýõèéí òóëä ò¿ðýìãèé øàõàëò õèéõèéí çýðýãöýýãýýð Õÿòàäûí ¿ëýìæõýí öýðýã Õîâä, Àëòàéí çàìààð èðæ áàéíà. Ìàíàé òºñëèéã çºâøººð÷ ãàðûí ¿ñýã çóðàõã¿é áîë áèä òàíàéä òóñàëæ ÷àäàõã¿é ãýæ ñ¿ðä¿¿ëýí ìýõýëæ, óã õýëýëöýýðèéí òºñºëä ãàðûí ¿ñýã çóðóóëæýý3. Îðîñ óëñ ººðèéí áîäëîãûã Ìîíãîëä òóëãàí õ¿ëýýëãýæ XI ñàðûí 2-íä äºðâºí ç¿éë

1

Ãðèìì Ý."Ñáîðíèê äîãîâîðîâ è äðóãèõ äîêóìåíòîâ …" Ì.,1927.ñòð-180.

1

“Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé 1911 îíû . . . ” òàë-182. ̺í òýíä. 3 Ë. Äýíäýâ “Äóðäñàí çîõèîë” òàë-67-79. 2

62

á¿õèé õýëýëöýýðò ãàðûí ¿ñýã çóðñàí áàéíà. Îðîñûí òàë Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûã àëáàí ¸ñîîð õ¿ëýýí çºâøººðºõººñ çàéëñõèéâ. Òýðõ¿¿ õýëýëöýýðèéí I ç¿éëä “Èõ Îðîñ óëñûí õààí ýçíèé çàñãèéí ãàçðààñ Ìîíãîë óëñûã òóñëàõàä ººðòºº òîãòíîæ ººðºº ýçýðõýõ ¸ñ æóðàì ººðèéí ãàçàðò Õÿòàäûí öýðýã áà í¿¿äëèéí èðãýíèéã îðóóëàõã¿é, ººðèéí óëñûí öýðýã áàéãóóëàõ ýðõèéã àëäàãäóóëàõã¿é ñàõèõàä öºì òóñàëíà” ãýæ çààæýý. ”ªºðòºº òîãòíîæ ººðºº ýçýðõýõ ¸ñ æóðàì” ãýäãèéã Ìîíãîëûí ýðõ áàðèã÷èä “Òóñãààð òîãòíîë” ãýæ îéëãîæ áàéëàà. Ýíý õýëýëöýýðèéí Îðîñ ýõ äýõ “Ãàäààä Ìîíãîë” òîìú¸îëëûã Ìîíãîëûí òàë õ¿÷ëýí ýñýðã¿¿öñýíèé ä¿íä “Ìîíãîë” ãýäýã òîìú¸îëëîîð ñîëüæýý. ¯¿íèéã óëñ òºðèéí áîëîí ãàçàð ç¿éí ñàëàà óòãààð ñîëüæ áîëîõ áàéâ. Ìîíãîëûí òàë, ¿ãèéí ýíý ñàëàà óòãûã àøèãëàí õýëýëöýýðèéí ýõ áè÷ãèéí ìîíãîë îð÷óóëãàä ýíý ¿ãèéí “Ìîíãîë óëñ” ãýäýã òîäîðõîé óòãààð îð÷óóëàí îðóóëæýý. ¯¿íèéã öààøäûí òýìöýëä íýãýí ñýæèì áîëãîí àøèãëàæ áàéæýý. Õýëýëöýýðèéí áè÷èãò Ìîíãîë óëñûí ñòàòóñ ìºí ë èéì õî¸ð óòãààð òîìú¸îëîãäñîí áàéíà. Óã õýëýëöýýðèéí íýãä¿ãýýð ç¿éëä Ìîíãîë óëñûí “àâòîíîìèò” ñòàòóñûã “ººðòºº òîãòíîæ, ººðòºº ýçýðõýõ ¸ñ æóðàì” ãýæ ìîíãîëîîð òîìú¸îëîãñîí áàéäàã. Îðîñûí òàë óã õýëýëöýýðýýð Ìîíãîë ãàçàðò Õÿòàäûí öýðýã áàéãóóëàõàä òóñëàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí áàéíà. Ýíý õýëýëöýýðèéã äàãàëäóóëàí Îðîñ-Ìîíãîëûí õóäàëäààíû ïðîòîêîëä ãàðûí ¿ñýã çóðæýý. Ýíýõ¿¿ ïðîòîêîëîîð Ìîíãîë äàõü Îðîñûí õàðúÿàò õóäàëäàà¿éëäâýðèéí õ¿ì¿¿ñèéã ãààëü, òàòâàðààñ ÷ºëººëæ, Ìîíãîëûí õÿçãààðûí äîòîð óã àæëûã ÷ºëººòýé ýðõëýõ îíöãîé ýðõ îëæ àâ÷ýý. Òóñ õýëýëöýýð áîë èìïåðèàëèñò ã¿ðýí, õîöðîãäìîë óëñàä òóëãàí õ¿ëýýëãýæ òîãòîîäîã ýðõ òýãø áèø ãýðýý õýëýëöýýðèéí íèéòëýã çàãâàð ìºí1. Ýíý íü ìîíãîë÷óóäûí òóñãààð òîãòíîñîí ¿íäýñíèé íýãäìýë óëñ áàéãóóëàõ ýðìýëçëýëèéã íýã òàëààð áîîãäóóëñàí õýä¿é áîëîâ÷, Õÿòàäûí ýðõ áàðèã÷èä ìîíãîë÷óóäûã öºìèéã Õÿòàäàä øóóä íýãòãýõ ãýñýí áàëìàä îðîëäëîãîä õàãàñ íÿöààëò áîëñîí äóíäàæ àðãà õýìæýý ìºí. Õààíò Îðîñûí çàñãèéí ãàçàð, ßïîíòîé Ìîíãîëûã íºëººíèéõºº õ¿ðýýíä õóâààñàí íóóö õýëýëöýýð¿¿ääýý áàñ áàðèãäàæ áàéæýý. Ìîíãîëòîé áàéãóóëñàí ýíý õýëýëöýýðýý ÄÈÓ-ààð çºâøººð¿¿ëýõ ÿâäàë Îðîñ óëñûí ýýëæèò çîðèëò íü áîëîâ. Èéìýýñ òºäõºí Îðîñ, Õÿòàäûí õîîðîíä õýëýëöýý ýõýëñýí àæýý. Îðîñ óëñààñ èéíõ¿¿ ººðòºº çàñàõ òºäèé àìëàëò àâñàíäàà Ìîíãîëûí ýðõ áàðèã÷äûí óðàì íü õóãàð÷, ººð ò¿øèã õàéõàä õ¿ð÷ýý. Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçàð ßïîíòîé øóóä õýëýëöýý õèéæ Àð, ªâºð Ìîíãîëûã íýãòãýí á¿ðýí òóñãààð òîãòíîñîí óëñ áîëîõ ãýñýí îðîëäëîãîî äýìæ¿¿ëýõèéã îðîëäñîí áîëîâ÷, õààíò Îðîñ óëñ íü ìîíãîë÷óóä ßïîíòîé îéðòîõ á¿õ áîëîìæèéã õààñàí ó÷ðààñ óã îðîëäëîãî àìæèëò îëñîíã¿é. 1912 îíû øóâòàðãààð Ãàäààä ÿàìíû òýðã¿¿í ñàéä Õàíääîðæ òýðã¿¿òýé Ìîíãîëûí òºëººëºã÷èä Ìîíãîë óëñûí õèë õÿçãààðûí òóõàé àñóóäàë áîëîí Îðîñ óëñààñ çýýëæ çýâñýã àâàõ àñóóäëààð õýëýëöýý õèéõèéí òóëä Ïåòåðáóðãò î÷ñîí áàéíà. Ìîíãîë óëñ ªâºð Ìîíãîëûã ÷ºëººëºõ öýðýã õºäºëãºõººð áýëòãýæ áàéãààã Îðîñûí òàë ìýäñýí ó÷ðààñ “. . .Ìîíãîë íèéòýä çîâëîí äýãäýýõ öýðýã ¿¿ñãýõýä ìàíàé çàñãèéí ãàçðààñ áóó çýâñýã, ìºí㺠òóñàëæ ¿ë ÷àäíà”2 ãýæ ßïîíòîé íóóö ãýðýý áàéãóóëæ, íºëººíèé õ¿ðýýãýý õóâààðèëñíàà ÿãøòàë áàðèìòàëæ òàòãàëçñàí ó÷ðààñ Ìîíãîëûí 1 2

È. ß. Çëàòêèí “Äóðäñàí çîõèîë” ñòð-152. Æ. Áîëäáààòàð “Ýðäýíý äàé÷èí ÷èí âàí Õàíääîðæ” ÓÁ., 1994. òàë-78-79.

63

òºëººëºã÷èä àðãàã¿éí ýðõýíä áóóëò õèéæ, çºâõºí Õîâäûí õÿçãààðûã ººðòºº íýãòãýõèéã Îðîñ óëñààð çºâøººð¿¿ëæýý. Ò¿¿íýýñ ãàäíà Îðîñ óëñûí ýðõ áàðèã÷èäòàé àæèë õýðãèéí õýëýëöýý õèéæ, óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí çàðèì òóñëàìæ àâ÷ýý. Åð íü ýíý àéë÷ëàë Îðîñ óëñòàé ýäèéí çàñãèéí òàëààð õàðèëöààãàà ºðãºòãºõºä ò¿ëõýö áîëñîí þì. Äîêòîð, ïðîôåññîð Æ.Áîëäáààòàð ýíý òóõàé áè÷èõäýý: "Îðîñò î÷ñîí õî¸ð äàõü óäààãèéí ¿éë ÿâäàë íü Õàíääîðæèéí óëñ òºðèéí ç¿òãýëòíèé íü õóâüä óëàì óõààðóóëæ, õî¸ð èõ ã¿ðíèé äóíä îðøèæ áóé áàãà áóóðàé îðîí òóí óõààëàã íàðèéí, äàâõàð òîîöñîí áîäëîãî ÿâóóëæ áàéæ ñàÿ áèå äààí îðøèí òîãòíîæ áîëîõ þì áàéíà ãýäýã ä¿ãíýëòýä õ¿ðãýæýý"1 ãýæ îíîâ÷òîé çºâ òîäîðõîéëñîí áèëýý. Ãýòýë ÁÍÕÀÓ-ûí çàðèì ò¿¿õ÷èä ò¿¿õýí ¿íýíèéã ãóéâóóëàí "Õààíò Îðîñ Ãàäààä Ìîíãîëûã òóñãààð òîãòíóóëàõ ÿâóóëãà õèéæ õèë õÿçãààðàà ìàíàé óëñûí Öàãààí õýðýì õ¿ðòýë òýëýõèéã îðîëäñîí" ãýæ áè÷èæ áàéâ. Ò¿¿õèéí ÷óõàì ¿íýí ãýâýë: Õÿòàäûí Öàãààí õýðýì õ¿ðòýëõ ñóóãóóë íóòãàà ÷ºëººëæ, òóñãààð òîãòíîñîí ¿íäýñíèé íýãäìýë óëñàà áàéãóóëàõ ãýñýí ìîíãîë÷óóäûí ýðìýëçëèéã õààíò Îðîñ óëñûí çàñãèéí ãàçàð äýìæèõýýñ òàòãàëçàæ, çºâõºí Àð Ìîíãîëûã ººðòºº çàñàõ ýðõòýé áîëãîõ ñàíàà÷èëãà ãàðãàæ, Ìîíãîë Óëñûí ýðõ áàðèã÷äàä àðãà õ¿÷èéã õîñëîí õýðýãëýæ òóëãàñàí áîëîõ íü äýýð äóðüäñàí áàðèìòóóäààð á¿ðýí íîòëîãäîæ áàéíà. Ãýâ÷ õààíò Îðîñ ¿¿íèéãýý áàñ ÄÈÓ-ààð çºâøººð¿¿ëýõ õýðýãòýé áàéëàà. Îðîñûí áàéäàë Àð Ìîíãîëä íýãýíò èíãýæ áýõæñýí õîéíî Þàíü Øèêàéí çàñãèéí ãàçàð õè÷íýýí ýñýðã¿¿öýâ÷ ¿ð ä¿íä õ¿ðýõã¿é áàéëàà. Èéìýýñ Õÿòàäûí òàë Îðîñ óëñòàé õýâèéí õàðèëöàà òîãòîîõûí ¿¿äíýýñ Ìîíãîë, Îðîñûí õýëýëöýýðèéã çºâøººðºõºä õ¿ðýâ. Òýãýõäýý áàñ Õÿòàäûí àðä÷èëñàí õ¿÷íèé ýñðýã òýìöýõäýý Îðîñîîñ äýìæëýã àâàõ ãýæ ñàíààðõàæ áàéñàí àìóé. Õààíò Îðîñûí òºëººëºã÷ Îðîñ, Äóíäàäûí õýëýëöýýíä Ìîíãîëûí òºëººëºã÷äèéã îðîëöóóëàí áèé áîëñîí òºâºãòýé áàéäëààñ ãàðàõ íü ç¿éòýé ãýäýã ñàíàë òàâüæ áàéëàà. Ãýòýë Õÿòàäûí òàë ýñýðã¿¿öñýýð áàéæýý. Áîñëîãî ãàðãàæ, òóñãààð òîãòíîëûí òºëºº òýìöýæ áàéãàà ìîíãîë÷óóäûã õàòóó çàëõààí öýýðë¿¿ëýõèéã øààðäñàí õÿòàäûí õàðãèñ õ¿÷íèé ÿâóóëëàãà èõ èäýâõæèæ áàéñàí ¿åä áóþó 1913 îíû ýõýýð Ò¿âýäèéí ýçýí Äàëàé ëàìûí ãàçðààñ áèå òºëººëºã÷èä Ìîíãîë óëñ òóñãààð òîãòíîñîíä áàÿð õ¿ðãýæ, õî¸ð óëñûí õîîðîíä íàéðàìäàëò õàðèëöàà òîãòîîõ òóõàé àñóóäëààð èðýõýä Ìîíãîë óëñûí ýðõ áàðèã÷èä òàëàðõàí õ¿ëýýí àâ÷ õýëýëöýý õèéãýýä Ìîíãîë-Ò¿âýäèéí íàéðàìäëûí ãýðýýã 1913 îíû II ñàðûí 4 íä áàéãóóëàâ. Ò¿¿íä Ìîíãîë, Ò¿âýäèéí øèíý òîãòñîí óëñàà õàðèëöàí õ¿ëýýõ çºâøººðºõ, øàðûí øàøíûã ñàéæðóóëàí ìàíäóóëàõ, õî¸ð óëñûí õîîðîíä çîð÷èãñäûã õàðèëöàí õàìãààëàõ, õóäàëäàà àðèëæààã õºãæ¿¿ëýõ, äîòîîäûí áýðõøýýëèéã äàâàí òóóëàõ, õàðèéí äàéñíûã ýñýðã¿¿öýõ òýìöýëä õàðèëöàí òóñëàõûã çààâ1. Ýíý áîë Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûã õ¿ëýýí çºâøººðñºí ãàíö ãýðýý þì. Òèéìýýñ òóñãààð òîãòíîëûíõîî òºëºº òýìöýæ áàéãàà ìîíãîë, ò¿âýäèéí àðä ò¿ìíèéã çîðèãæóóëàõ, ÄÈÓ-ûí ýðõ áàðèã÷äûí ò¿ðýìãèéëýõ àæèëëàãààã ÿìàð íýãýí õýìæýýãýýð òàðàìäóóëàõàä òóñ áîëñîí ãýæ ¿çýæ áîëíî. Áàñ ýðõ ÷ºëºº, ¿íäýñíèé òóñãààð òîãòíîëûíõîî òºëºº òýìöýæ áàéãàà õî¸ð àðä ò¿ìíèé õàìòðàí àæèëëàõ çîðèëãî ýðìýëçëèéí èëýðõèéëýë áîëñîí àëáàí áàðèìò áè÷èã þì. 1 1

Æ. Áîëäáààòàð “Ýðäýíý äàé÷èí ÷èí âàí Õàíääîðæ” ÓÁ., 1994. òàë-78-79. “Ìîíãîë àðä ò¿ìíèé... 1911 îí” òàë-189-190.

64

Äóíäàä èðãýí óëñûí ò¿ðýìãèéëëýýñ ªâºð Ìîíãîëûã ºì㺺ëºõ çýâñýãò òýìöýë ÄÈÓ, óðüäûí ×èí óëñûí íî¸ðõëûã ºâëºæ, ò¿¿íèé çàõèðãààíä áàéñàí Ìîíãîë îðíûã ýçýãíýõ áîäëîãî ÿâóóëñàí íü ìîíãîë÷óóäûí ç¿é ¸ñíû ýñýðã¿¿öýëòýé òóëãàð÷ áàéâ. Õÿòàäòàé çýðãýëäýý îðøäîã ªâºð Ìîíãîëä òèéì ýñýðã¿¿öýë îëîí ãàð÷ áàéñíû çàðèìûã íü äóðäâàë: Æèðýìèéí ÷óóëãàíû Õîð÷èí áàðóóí ãàðûí õîéä õîøóóíû çàñàã Ðààøìèíæ¿¿ð íàð 1912 îíû õàâðààñ ÄÈÓ-ûí íî¸ðõëûí ýñðýã áîñëîãî ãàðãàõààð áýëòãýæ ýõýëæýý. Òýãýýä IY ñàðä Óäàé Àð Ìîíãîë ðóó òóñãàé ýë÷ èëãýýæ Æèáçóíäàìáàä áàðààëõóóëàí Æèðýìèéí ÷óóëãàíû àðâàí õîøóóòàé íýãäýæ áîñëîãî ãàðãàõ ó÷ðàà èëòãýí òóñëàõûã ãóéæýý2. Èõ Õ¿ðýý òýäíèéã äýìæñýí òóë "Ç¿¿í Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûí òóíõãèéã ãàðãàæ, 1913 îíû YIII ñàðûí 20-íä òóñãààð òîãòíîëîî çàðëàí, Øààçãàé õîò áîëîí ×æåíüäóí, Öçèíüàí õî¸ð ñÿíèéã ýçëýí àâ÷, Õÿòàäûí çàñàã çàõèðãààíû á¿õ õ¿ì¿¿ñèéã ìîíãîë àéìãóóäûí íóòãààñ çàéëàõûã øààðäæýý. Þàíü Øèêàéí çàñãèéí ãàçàð ªâºð Ìîíãîë äàÿàð ºðíºæ áóé ÄÈÓ-ûã ýñýðã¿¿öýæ Ìîíãîë óëñòàéãàà íýãäýõ ãýñýí õºäºë㺺í õèéãýýä Óäàéãèéí óäèðäñàí àðä ò¿ìíèé áîñëîãûí òóõàé ìýäýýã ñîíñìîãö äàðóé ç¿¿í ãóðâàí ìóæ áîëîí Õàëóóí ãîëîîñ öýðýã õºäºëãºí, Øààçãàé õîò áà ×æåíüäóíãèéí õàâüä øèð¿¿í òóëàëäàæ Êàéëó õîòûã ýçëýí àâ÷ áîñîã÷äûã öýðãèéí õ¿÷ýýð äàðñàí àæýý. IX ñàðûí 12-íä Óäàé, Ðààøìèíæ¿¿ð íàð ¿ëäýãäýë õ¿÷ õýäýí àðâàí ìîðüòíîî äàãóóëàí Ñîëîîí óóëàíä çóãàòàí ãàð÷ýý. Òýãýýä Óäàé íü Õºëºíã äàéðàí Èõ Õ¿ðýý óðóó, Ðààøìèíæ¿¿ð íü ¯çýì÷èíèé íóòãààð òóñ òóñ Àð Ìîíãîë óðóó îéæ ãàðñàí àìóé3. Óäàé âàíãèéí óäèðäëàãààð ãàðñàí çýâñýãò áîñëîãî á¿ðýí äàðàãäñàí àæýý. 1912 îíû XI ñàðä Èõ Õ¿ðýýíä õ¿ðýëöýí èðñýí Óäàé âàíãèéí àëáàò èðãýä, ãýð á¿ëèéã Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàð òîõèíóóëàí ñóóëãàõûí õàìò Óäàéã Öýðãèéí ÿàìíû äýä ñàéäààð òîìèëîí àæèëëóóëàâ. ̺íõ¿¿ áîñëîãûí áàñ íýã óäèðäàã÷ áýéñ Ðààøìèíæ¿¿ð ¿ëäýãäýë õ¿÷ýý äàãóóëàí, Èõ Õ¿ðýýíä èðñíèéã Ìîíãîë óëñ òàëàðõàí õ¿ëýýí àâ÷, òîõèíóóëàí ñóóëãààä ò¿¿íèéã Ãàäààä ÿâäëûí ÿàìíû äýä ñàéäààð òîìèëîí àæèëëóóëñàí áèëýý1. ªâºð Ìîíãîëîîñ ä¿ðâýæ èðñýí õ¿ì¿¿ñò Àð Ìîíãîëûí õîéä õèë äàãóóõ õóó÷èí õàðóóëóóäûí õàðúÿàíä áàéñàí íóòãààñ îëãîæ, òýäíèéã òîõèíóóëàí àæ òºð¿¿ëýõ òàëààð Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàð èõ àíõààð÷ áàéâ. Õÿòàäûí çàñãèéã ãàçàð ªâºð Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íèéã äàðàõûí òóëä 1912 îíû çóí ¿ëýìæõýí öýðãèéã ×óóëàëò õààëãà, Áàò õààëãà, Äîëîí íóóð, Õºõ õîò, Áóãàò õîòûí ÷èãëýëä òàâàí çàìààð àíãè õóâààí ò¿ëõýí îðóóëàâ. Õÿòàäûí öýðýã îðñîí ãàçàð á¿õíýý ò¿éâýýæ ýõëýâ. ªâºð ìîíãîë÷óóä ýíý ìýòèéí ãàøóóí çîâëîíãîî Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàðò ìýäýãäýæ, Õÿòàäûí õàðãèñ öýðãèéí ýðõòíýýñ ÷ºëººëæ àâàõûã ãóéñàí àéëòãàë, ºðãºäºë ºäèé òºäèéã èð¿¿ëýõ áîëæýý. Çàðèì íü øóóä öýðýã çýâñãèéí õ¿÷ýýð ÷ºëººëæ íýãòãýõèéã ãóéæ áàéëàà. Èéìä Ìîíãîë óëñûí Öýðãèéí õýðãèéã á¿ãä çàõèðàí øèéòãýã÷ ÿàìíààñ Îëíîî ºðãºãäñºíèé 2-ð îíû ºâëèéí ñ¿¿ë ñàðûí 18 [1913 îíû I ñàðûí 24]-íä õààíä ºðãºñºí àéëòãàëäàà ãàçàð îðíûã õàìãààëàí ñýðãèéëýí áýëòãýõ 2

“Ìîíãîë ¿íäýñòíèé òîâ÷ ò¿¿õ” Õºõ õîò, 1988 îí. òàë-597. ̺í òýíä. òàë-598. 1 Ø. Ñàíäàã “Äóðüäñàí çîõèîë” 1 äýâòýð. òàë-278-279. 3

65

áààòàð ìýðãýí öýðýã, õóðö çýâñýã îëãóóëàõûã ýðæ áè÷èã çàõèäàë õ¿ðãýæ èðñýí" ãýæ ºâºð ìîíãîë÷óóä òóñëàìæ ãóéæ áàéãààã äóðäààä: "… ýíý çàâñàð Õÿòàä öýðýã óëìààð ÿíàãø äàâøèí õàíäàæ áóé õýìýýõ òóë ç¿é íü á¿õèé îëîí ãàçðûí ò¿øìýë çýðãýýñ á¿ãä òàâàí çàì õóâààí ìîðäóóëâààñ çîõèõ"2 ó÷ðûã èëòãýí, òàâàí ÷èãëýëä õýí õýíèé óäèðäëàãààð öýðýã õºäºëãºõ ñàíàëàà òºëºâëºí òàâüæ çàðëèãààð áàòëóóëñàí áàéíà. ¯¿íä : Íýãä¿ãýýð çàì íü : Åã¿çýðèéí õèéäèéí ÷èãëýëä áýéñèéí çýðýã òóñëàã÷ ×èìèäöýðýíãèéí óäèðäñàí öýðýã Õî¸ðäóãààð çàì íü: Äàðüãàíãûí ÷èãëýëä äýñ ò¿øìýë ÷èí ç¿òãýëò ã¿í Õàéñàí, äýä ñàéä Áàâóóæàâ íàðûí öýðýã Ãóðàâäóãààð çàì íü : Ѻíèäèéí õî¸ð õîøóó, äºðâºä âàíãèéí ÷èãëýëä äýä ñàéä, áèøðýëò áýéñ Íàñàí-Àðèâæèõûí öýðýã ĺðºâä¿ãýýð çàì íü: Õºõ õîòûí ÷èãëýëä, ñàéä ã¿í Ñîíîìäîðæèéí öýðýã Òàâäóãààð çàì íü: Óðàäûí ãóðâàí ã¿í, Õàòàí ãîëûí ÷èãëýëä, äýä çýðýã ò¿øìýë Ç¿òãýëòèéí öýðýã òóñ òóñ õºäëºõ áîëñîí àæýý. ̺í Õîâäûí õÿçãààðûã çàëãàìæëàõ áýéë, ìàíëàé áààòàð öîëîîð øàãíóóëñàí áàðãûí Äàìäèíñ¿ðýíã ç¿¿í ºìíº ç¿ãèéí öýðãèéã äàé÷ëàí çàõèðàõ æàíæíààð òîõîîí òîìèëæýý. Ìîíãîë óëñ, èíãýæ ªâºð Ìîíãîëûã ºì㺺ëºõ öýðýã òîìèëîí ãàðãàõûí çýðýãöýýãýý𠺺ðèéí çàñãèéí ãàçðûí íýðèéí ºìíººñ äàãààð èðñýí áà èðýýã¿é ìîíãîë îâîãòîíä çîðèóëàí óõóóëàí çàðëàõ áè÷èã òàðààâ. 1913 îíû I ñàðä ªâºð Ìîíãîë ðóó õºäºëñºí íýã ò¿ìýí öýðýãò Õ¿ðýýíèé öýðãèéí ñóðãóóëü áà Õàëõûí àéìàã õîøóóäààñ òàòñàí öýðýã îðîëöñîí þì. Õàðèí öýðãèéí çàõèðàã÷èä ãîëäóó ªâºð Ìîíãîëîîñ äàãààð èðýýä íóòàã îðíîî ÷ºëººëºõèéã ýðìýëçñýí õ¿ì¿¿ñ áàéëàà. Òýä ãàçàð îðíû áàéäëûã ñàéí ìýääýãèéí õóâüä öýðýã òîëãîéëæ ÿâàõàä íýí òîõèðîìæòîé áàéâ. Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàð ªâºð Ìîíãîë óðóó õºäºëæ áàéãàà öýðýãòýý: "… Õàðüÿàò ò¿øìýä öýðã¿¿ä õ¿ðñýí ýë ãàçàðò íîìõîí øóäàðãààð àìüäðàõ àëèâàà àðäûã º÷¿¿õýí òºäèé õàëäàí äàðëàæ, ãàñàëãàí çîâîîõã¿é á¿ãäýýð ¿íýí ñàíààãààð õ¿÷ëýí ç¿òãýæ, ÷óõàì òóñ ç¿éí õýðãèéã õè÷ýýí, ¸ñ æóðàì, öýâýð è÷èìòãèéã ñàõèí ÿâæ ãàâüÿàã èëýðõèéëáýýñ çîõèíî" ãýæ òóøààñíààñ ¿çýõýä ýíýõ¿¿ òàâàí çàìûí öýðýã áîë Õÿòàäûí çàíäàë÷äààñ ªâºð Ìîíãîëûí íóòàã îðíûã ºì㺺ëºí õàìãààëàõ çîðèëãîòîé áàéñàí íü èëýðõèé áàéíà. Ìîíãîë óëñûí öýðýã õýä¿éãýýð òîîãîîð öººí áîëîâ÷ áààòàðëàã çîðèãòîé òóëàëäàæ, ªâºð Ìîíãîëûí íóòàã îðíûã ÷ºëººëæ áàéëàà. Íóòãèéí ìîíãîë àðä èðãýä, Ìîíãîë óëñûí õààíû öýðãèéã ãàçàð á¿ð äýìæèæ, õîîë õ¿íñ, óíàëãààð äýìæèæ, ººðñ人 òýäíèé ýãíýýíä ýëñýí îðæ áàéëàà. 1913 îíû çóí ªâºð Ìîíãîëûí íóòàãò áàéëäàæ ÿâñàí ìîíãîë öýðýã Õÿòàäûí ¿ëýìæõýí öýðýãòýé îëîí ãàçàð øàðãóó òóëàëäààí õèéæ áàéæýý. ̺í òýð ¿åä Õîâä, Àëòàéí õÿçãààðûí çààã Öàãààí Ò¿íãýíèé Óëààíõàéðõàí ãýäýã ãàçàð ìîíãîë, õÿòàä öýðãèéí õîîðîíä øèð¿¿í òóëàëäààí áîëæ áàéâ. 1913 îíû íàìàð Øèëèéí ãîë, ×àõàðûí íóòàã ÷ºëººëºãäºæ äóóññàí áºãººä óëìààð ìîíãîë öýðýã Öàãààí õýðýìä çàðèì ãàçðààð òóëæ î÷îîä

2

ÌÓÒÒÀ. ÔÀ-2, ÕÍ112, Í-16

66

ÿëàíãóÿà ×óóëàëò õààëãà õîòûí õýðìèéí õààëãàíû àðààñ ýõëýí Ìîíãîë íóòãèéí õèëèéã õàìãààëæ áàéæýý. Ìîíãîë õîøóó íóòàã äàãààð èðýõ ÿâäàë Ìîíãîë óëñûí öýðýã, ªâºð Ìîíãîëûí íóòàãò ÷ºëººëºõººð îðñíîîñ õîéø èõýñæýý. Èéìä Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàð, äàãààð îðñîí õÿçãààð íóòãèéí õýðãèéã çàõèðàí øèéòãýõ òóñãàé ñàéäûí ãàçðóóä áàéãóóëæýý. Òýãýõýä ç¿¿í õÿçãààð áîë ÷óõàë ãàçðûí íýã áîëæ áàéñàí òóë Îëíîî ºðãºãäñºíèé 3-ð îíû VI ñàðûí 30 -íä Áîãä õààíû çàðëèãààð Åã¿çýð õóòàãò Ãàëñàíäàøèéã Ç¿¿í õÿçãààðûí õýðãèéã çàõèðàí øèéòãýõ ñàéäààð òîìèëîâ1. ¯¿íèé çýðýãöýýãýýð Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàð ªâºð Ìîíãîëòîé ò¿ðãýí øóóðõàé õàðèëöàí àëáà íýâòð¿¿ëæ áàéõûí òóëä Íèéñëýë Õ¿ðýýíýýñ ç¿¿í òèéø îäîîãèéí Äîðíîä àéìãèéí íóòàã Áàäàì-Èøýýñ Ñîëîí áàðãûí ç¿ã, ìºí Øàâàðæàðãàëàíòààñ çàì ñàëæ, Øèëèéí ãîëûí ÷óóëãàíû íóòàãò õ¿ðòýë, ºìíº ç¿ã îäîîãèéí Äîðíîãîâü àéìãèéí Ñóëèíõýýð ñóìûí íóòàã Àð äýðñ ãýäýã ãàçðààñ óðàãø çàëãàæ ºâºð ÷óóëãàäûí íóòãààð îëîí ñàëàà ìîðèí ºðòºº áàéãóóëñàí àìóé 2. ªâºð Ìîíãîëûã ºì㺺ëºõ äàéíû àæèëëàãàà ýíý ìýòýýð áàéõàä ÄÈÓ-ûí çàñãèéí ãàçàð Îðîñ äàõü ººðèéí ýë÷èíãýýð äàìæóóëàí, ªâºð Ìîíãîë äàõü äàéíû àæèëëàãààã çîãñîîëãîõ òàëààð Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàðò øààðäàæ ºãºõèéã Îðîñûí Ãßß-íä õ¿ññýí áàéíà. Áàñ Áýýæèí äýõ Îðîñûí ýë÷èíä ìºíõ¿¿ õ¿ñýëòýý òàâüæýý. Îðîñûí Ãßß Õ¿ðýý, Áýýæèí äýõ ººðèéí òºëººëºã÷ººð äàìæóóëàí, ªâºð Ìîíãîë äàõü äàéíû àæèëëàãààã çîãñîîõ øààðäëàãûã Ìîíãîë, ÄÈÓ-ûí òàëä òàâüæ áàéâ3. Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçðûã íýãýíò çºâøººðºí õ¿ëýýæ äàãààð îðñîí Õºëºíáóéð, ªâºð Ìîíãîëûí õîøóóä, ººðñäèéí õàðúÿàò íóòãèéí õóäàëäàà àðèëæààíààñ õóðààñàí ãààëèéí îðëîãîîñ çàñãèéí ãàçàðò 1912 îíîîñ ýõëýí òóøààõ áîëñîí íü ªâºð Ìîíãîëûí íóòãèéã Õÿòàäààñ ÷ºëººëºõººð õºäºëñºí öýðãèéí çàðäàë ñ¿éòãýëä áàãà ÷ àòóãàé íºõâºð áîëæ áàéâ. Àð, ªâºð Ìîíãîëûí àëü íü ÷ ãýñýí îí óäààí æèë ×èí óëñûí õîöðîãäìîë õÿçãààð íóòàã áîëæ áàéñàí àãààä ¿íäýñíèé õóäàëäàà, çàõ çýýë, ¿éëäâýð õºã溺ã¿é áàéñàí òóë ¿íäýñíèé óëñ òºðºº ñýðãýýæ, íóòàã îðíîî ÷ºëººëºõèéí òºëºº òýìöñýí ýíý ãóðâàí æèë îð÷ìûí õóãàöààíä þì, þìààð èõýä äóòàãäàæ, àðä ò¿ìíèé àæ áàéäëûã äîðîéòóóëñàí áàéíà. Õýä¿é òèéì áîëîâ÷ Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí òóñãààð òîãòíîñîí óëñàà áàéãóóëáàë õàðèéí áà íèéãìèéí äàðëàëààñ ¿¿ðä àíãèæèð÷, ò¿ìýí æèëèéí æàðãàë ýäëýõ þì øèãýýð îéëãîæ, õàìàã ìàë õºðºí㺺 öýðãèéí õýðýãöýýíä íèéë¿¿ëæ áàéâ.

II á¿ëýã. Øèíý òóëãàð Ìîíãîë óëñûí ò¿¿õýí õóâü çàÿà §1. Óëñ òºðèéí àìüäðàë, ãàäààä áàéäàë. Äîòîîä óëñ òºðèéí áàéäàë 1911 îíû Àð Ìîíãîë Ìàíæ ×èí óëñûí 200 ãàðóé æèëèéí íî¸ðõëûã ýöýñ áîëãîæ, Ìîíãîëûí òóëãàð òºðèéã ñýðãýýí áàéãóóëæ, òóñãààð òîãòíîëîî òóíõàãëàñàí íü Ìîíãîë îðíû ñýðãýí ìàíäëûí ýõèéã òàâüñàí ò¿¿õýí ¿éë ÿâäàë áºãººä Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ýðõ ÷ºëººíèé 1

Ö. Ïóíöàãíîðîâ. “Äóðäñàí çîõèîë” òàë-68. ÌÓÒÒÀ. ÔÀ-3, ÕÍ-23, òàë-311. 3 Á. Øèðýíäýâ. “Ìîíãîëèÿ íà ðóáåæå XIX-XX âåêîâ” ÓÁ., 1963. ñòð-91. 2

67

òýìöëèéí òîì àìæèëò, Ìîíãîëûí óëñ òºð, ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí õºãæèëä ã¿íçãèé íºëºº ¿ç¿¿ëñýí äýâøèëò ¿éë õýðýã áàéëàà. 1911 îíû ¿íäýñíèé õóâüñãàë ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ¿íäýñíèé óõàìñðûã ñýðãýýí èäýâõæ¿¿ëæýý. Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé òºð ñýðãýí áàéãóóëàãäñàíààð ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèéã îëîí ¿åèéí òóðø äàðàíãóéëæ áàéñàí Ìàíæèéí òºðèéí õ¿íä ñóðòàëò í¿ñýð àïïàðàò, õ¿íä õ¿÷èð àëáà, òàòâàð, çàðäàë ñ¿éòãýëèéí õàìò íóðàí óíàâ. Ýë õóâüñãàë Ìàíæèéí äàðëàëûí øóóä ¿ð äàãàâàð áîëñîí Àð Ìîíãîë äàõü Õÿòàäûí õóäàëäàà ìºí㺠õ¿¿ëëèéí êàïèòàëä õ¿÷òýé öîõèëò ºãºâ. Ìîíãîë äàõü óëñ òºðèéí óóð àìüñãàë ýðñ ººð÷ëºãäºæ , àðä îëíû óóð õèëýíãèéí õóðö ¿ç¿¿ð, Ìîíãîë îðíûã ºðèéí òîðîîð á¿ðõñýí õÿòàä õóäàëäàà÷äûí ýñðýã ÷èãëýñýí òóë òýäíèé íýëýýä íü Ìîíãîëîîñ çóãòàí “äîòîð ãàçðàà“ îäæýý. Ìàíæèéí òºðèéí ºðòºº, öýðýã, õàðóóëûí áîëîí áóñàä àëáà óñòàæ, õÿòàä õóäàëäàà÷äûí íºëºº ñóëàðñàí íü ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé àæ àìüäðàëä çîõèõ õºíãºëºëò áîëîâ. Ýíýõ¿¿ õóâüñãàëûí öîõîí òýìäýãëýâýýñ çîõèõ íýã ãîë ¿ð ä¿í áîë ìîíãîë íóòàãò õÿòàä èðãýäèéã ¿é îëíîîð íü ò¿ëõýí îðóóëàõ çàìààð ìîíãîë÷óóäûã óóñãàí õÿòàä÷èëàõ ãýñýí õàðãèñ áîäëîãûã òàñëàí çîãñîîæ, ¿íäýñ óãñààãàà àâðàí õàìãààëñàí ÿâäàë ìºí. Ìàíæèéí íî¸ðõëûí ¿åä ìîíãîë÷óóäàä ìàíæèéí òºðä öýðãèéí àëáà õààõ, òóñãàé öýðãèéí àíãèéã çîõèîí áàéãóóëàõ-ñóì õýìýýõ öýðýã ôåîäàëûí çîõèîí áàéãóóëàëòûã áèé áîëãîí ìºðä¿¿ëñýí ó÷èð Ìîíãîëä áàéíãûí öýðýã àðìè ãýæ áàéñàíã¿é.¯å ¿å áàéëääàã ìîíãîë öýðýã çýâñýã õàíãàìæèéí õóâüä ÷, çîõèîí áàéãóóëàëòûí õóâüä ÷, áàéëäàõ óðàí ÷àäâàð, áýëòãýëèéí õóâüä ÷ àñàð èõ õîöðîãäñîí áàéëàà. Ìîíãîë óëñûí öýðãèéã øèíýýð çîõèîí áàéãóóëàõ, ¿¿íèé òóëä îð÷èí öàãèéí öýðãèéí ýðäìèéã ýçýìøñýí, áàéëäààíû õóðäàí áóó, õóðö çýâñýã, ãàëò õýðýãñëèéã õýðýãëýæ ÷àääàã, õýäèéãýýð öººí òîîòîé áîëîâ÷ ÷àäâàðëàã öýðýãòýé áîëîõ ÿâäàë íýí ÷óõàë áàéâ. Ýíý çîðèëãîîð õààíò Îðîñ óëñààñ öýðãèéí áàéãóóëàëòàä òóñëàìæ àâàõàä èõýä àíõààð÷ áàéâ. 1912 îíä õààíò Îðîñ óëñààñ öýðãèéí ìýðãýæèëòýí , ñóðãàã÷ äàðãà íàðûã óðèí àâ÷èð÷, Íèéñëýë õ¿ðýýíèé îéðîëöîî Õóæèðáóëàí õýìýýõ ãàçàð öýðãèéí ñóðãóóëèéã íýýâ. 1912 îíä Îðîñ, Ìîíãîëûí õîîðîíä ãýðýý áè÷èã áàéãóóëàõ õýðãýýð çàðàãäàí èðñýí õààíò Îðîñûí çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ýë÷ È.ß.Êîðîñòîâåö, Ìîíãîë óëñûí åðºíõèé ñàéä, ñàéí íî¸í õàí Íàìíàíñ¿ðýí õî¸ðûí õîîðîíä Ìîíãîë óëñûí ìîðèí öýðãèéã áàéãóóëàõ õýðýãò Îðîñ óëñààñ òóñëàìæ àâàõ òóõàé õýëýëöýýð áàéãóóëàãäàí, 1913 îíû ýõýýð ãàðûí ¿ñýã çóðæýý. ¯¿íä: õî¸ð ìîðèí õîðîî, ïóëåì¸ò áà èõ áóóíû ñàëààíààñ á¿ðäñýí, áèå á¿ðýëäýõ¿¿íèé õóâüä 1900 õ¿íòýé ìîðèí öýðãèéí áðèãàäûã áàéãóóëàõ áîëæýý. Õààíò Îðîñ óëñààñ äýýðõ õýðýãò ìîíãîë öýðãèéã ñóðãàõààð èõ, áàãà äàðãà á¿ãä 49 õ¿í èëãýýõ ¿¿ðýã õ¿ëýýñíýýñ ãàäíà öýðãèéí õýðýãò çîðèóëàõ çýýë îëãîõ áîëæýý. Èéíõ¿¿ Îðîñ óëñûí äýìæëýãòýé áàéãóóëàãäñàí Õóæèðáóëàíãèéí öýðãèéí ñóðãóóëü íü ìîíãîë öýðãèéí àíõíû áàãà äàðãà íàðûã áýëòãýõ, îð÷èí öàãèéí öýðãèéí çîõèîí áàéãóóëàëò, çýð çýâñýãòýé òàíèëöàõ, áàéëäàõ ýðäýì ñóðàëöàõàä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí þì. Òóñ ñóðãóóëüä ñóðàëöàãñäààñ îëîí õ¿í ýõ îðíûõîî òóñãààð òîãòíîëûã õàìãààëàí, ìàõ öóñíû áàðèëäàëãààò ªâºð Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé òýìöýëä òóñëàõ õýðýãò àìü íàñ õàéðã¿é ç¿òãýæ, õÿòàäûí õàð öýðýãòýé ýðýëõýã áààòàðëàã òóëàëäñàí áèëýý.

68

Òóñ îðíû äîòîîä áàéäëûã òºâõí¿¿ëýõýä óëñûí õóóëü öààçûã òîãòîîí ÿâóóëàõ ÿâäàë ÷óõëûã õàðãàëçàí, óëñûí õóóëü ä¿ðìèéã áîëîâñðóóëàõ òóñãàé õ¿ì¿¿ñèéã òîìèëîí àæèëëóóëæýý. Òýä íàð ìîíãîëûí õóó÷èí õóóëü öààç çýðýã 396 äýâòýð õóóëü öààçûã ìîíãîëîîð îð÷óóëàí õÿíàæ, ìîíãîë÷óóäûí óãààñ ìºðäºæ èðñýí õóóëü öààçûã èø ¿íäýñ áîëãîí 64 äýâòýð õóóëü öààçûã áîëîâñðóóëæýý. Ýë õýðýãò ã¿í Ï¿ðýâæàâ, Ìèíæ¿¿ðäîðæ, Î.Æàìúÿí, Ìàãñàðæàâ õóðö, Áàò-Î÷èð øàäàð íàð èõýýõýí õ¿÷èí ç¿òãýñýí þì. Áîãä ãýãýýíèé çàñãèéí ãàçàð ýäãýýð õóóëü öààçûã áàòàëæ, íèéòýýð äàãàæ øèéòã¿¿ëýõýýð òîãòîæ, õýâëýí íèéòýëæ ýõýëæýý. Ýíý õóóëü ç¿éëèéí áè÷ã¿¿ä íü îðøèí áóé íèéãìèéí áàéãóóëàëòûã áýõæ¿¿ëýõýä ÷èãëýãäýæ áàéëàà. Õýäèéãýýð ýíý õóóëü öààç àãóóëãà çîðèëãî íîãäóóëàõ øèéòãýëèéí õóâüä õóó÷íûã áàðèìòëàí ìºðäñºí øèíæ ÷àíàðòàé áîëîâ÷ Ìîíãîë óëñ íýãäñýí íýãýí õóóëü öààçòàé áîëñîí ÿâäàë áîë ýðõç¿éí õóâüä ãàðñàí äýâøèë áàéâ. Ýë õóóëü íü ÕÕ çóóíû Ìîíãîëûí ýðõç¿éí õºãæëèéí àíõíû ãàðàà áîëñîí þì. Ìîíãîëûí øàðûí øàøíû òýðã¿¿í YIII Áîãä Æèáçóíäàìáà ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íèé á¿ð ýõíýýñ Ìàíæ-Õÿòàäûí íî¸ðõëîîñ àíãèæðàí, Ìîíãîë óëñûí òºðèéí òóñãààð òîãòíîëûã ñýðãýýí ìàíäóóëàõ ÷èã øóãàìûã òóóøòàé áàðèìòàëæ, øàðûí øàøíû òóãèéí äîð ìîíãîë÷óóäûã íýãòãýõèéã ÷àðìàéæ áàéñàí íü ò¿¿íèéã óëñ òºðèéí òàâöíàà òîâîéí ãàð÷ Ìîíãîëûí ýçýí õààí, òºðèéí áýëýã òýìäýã áîëîí òîäðîõ íºõöºë áîëæýý. Ãýâ÷ òóñãààð òîãòíîëîî çàðëààä, óëñ òºðºº áàéãóóëñíû äàðàà Ìîíãîëûí óëñ òºðèéí ç¿òãýëòí¿¿äèéí äîòîð òºðèéã õýí òîëãîéëîõ àñóóäëààð ñàíàë çºðººä áàéãàà íü èëýðñýí áàéíà. Õàð íî¸äûí çàðèì íü ººðñäèé㺺 ýçýí ×èíãèñèéí ¿åýñ óëñ òºðä òýðã¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé ÿâæ èðñýí óëàìæëàëûã èø òàòàæ Áîãä ãýãýýíèéã õàðü ãàðàëòàé, øàøíû ç¿òãýëòýí ó÷èð óëñûí ýçýí õààí áîëîõ ó÷èðã¿é ãýæ ¿çýæ áàéâ. Øàð íî¸ä ÷ Áîãä ãýãýýíèé ýçýí õààíä ºðãºìæëºãäñºíèéã äàëèìäóóëàí, ººðñ人 àøèã ãàðãàæ íºãººä¿¿ëýý ñóëðóóëàõûã ÷àðìàéæ áàéëàà. Ýíý çºð÷ëèéã ãàäíààñ ººãø¿¿ëýí äýâýðãýæ áàéâ. Áîãä õààí 1914 îíû II ñàðä çàñãèéí ãàçðûí äýðãýä Åâðîïûí îðíóóäûí ïàðëàìåíò [ñåíàò] ìàÿãòàé çºâëºõ ýðõ á¿õèé óëñûí õóðëûã áàéãóóëæýý. Ýíý áîë òºð çàñãèéí çîõèîí áàéãóóëàëòàä áèé áîëñîí øèíýëýã áºãººä òîìõîí ººð÷ëºëò áàéñàí. Áîãä õààí ýíý øèéäâýðèéã ãàðãàõäàà óëñ îðíû äîòîîä áàéäëûã òîãòâîðæóóëàõ, òºð çàñãèéí áîäëîãîä óëàì á¿ð íºëººëºõèéã ýðìýëçýõ áîëñîí íèéãìèéí äýâøèëò õ¿÷íèé ñàíàë øààðäëàãûã õàðãàëçàí ¿çæýý. Óëñûí õóðàë íü äýýä õóðàë, äîîä õóðàë ãýäýã õî¸ð òàíõèìòàé áàéâ. Äýýä õóðàëä åðºíõèé ñàéä, ÿàìíû ñàéä íàð, àéìãèéí õààä, çàñàã íî¸ä, çàðèì ýðõ á¿õèé òîì ôåîäàë ò¿øìýä îðäîã áàéâ. Äîîä õóðàëä çàñàã áóñ íî¸ä, òàéæ íàð, áè÷èã öýðãèéí áàãà äóíä òóøààëûí ò¿øìýä îðäîã áàéæýý. Óëñûí õóðëûí àëü ÷ òàíõèì íü ñîíãóóëèéí áóñ çàð÷ìààð áàéãóóëàãäñàí, ÿçãóóð óãñàà áàðèìòàëñàí øèíæ ÷àíàðòàé áàéëàà. Õýäèé òèéì áîëîâ÷ óëñûí õóðàëä õýëýëöýí çàñãèéí ãàçàðò îðóóëæ áàéñàí àñóóäëóóäààñ ¿çýõýä òóñ îðíû íèéãýìä ñî¸îëæ áàéñàí øèíý äýâøèëò õ¿÷èí Ìîíãîë îðíû íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí áàéãóóëàëä øèíý÷ëýëò õèéõ çîðèëãîäîî óã áàéãóóëëàãûã àøãèãëàõûã îðîëäîæ áàéñàí íü òîäîðõîé áàéäàã. Ìîíãîëä ¿¿ññýí óëñûí õóðàë íü ºðíº äàõèíä ôåîäàëèçì ìºõºõ ¸ð íü îðñîí ¿åä êàïèòàëèñò õ¿÷íèé ýðõ àøãèéã õàìãààëàëàí, àðä÷èëëûí èíäýð áîëñîí ïàðëàìåíò ¿¿ññýíòýé àìüñãàë íýã þì.

69

Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûã õ¿÷ ò¿ðýí óñòãàñàí íü 1911 îíû Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õóâüñãàë Ìîíãîë ¿íäýñòíèé òºð óëñûã ñýðãýýí òóíõàãëàñíààðàà õýë, øàøèí ø¿òëýã, ìàòåðèàëëàã ñî¸ëûí íýãäýë á¿õèé ìîíãîë òóóðãàòíû äîòîð ¿íäýñíèé ¿çëèéã áàäðààæ, Èõ Õ¿ðýýã òîéðîí íýãäñýí Ìîíãîë óëñûã áàéãóóëàõ ýðìýëçýë ºðíºâ. Òóõàéëáàë, Îðîñ óëñ Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûí àñóóäëûã àøèãëàí, ßïîí çýðýã îðíóóäòàé õýëýëöýí òîõèð÷, íºëººíèé õ¿ðýýíäýý áàãòààñàí Àð Ìîíãîë äàõü ººðèéí ýðõ àøãàà óëàì ëàâøðóóëàõûã çîðüæ, Õÿòàä Ìàíæ ã¿ðíèé õèë õÿçãààðààð óëñûíõàà õèëèéã òîãòîîõûí òóëä Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûí àñóóäëûã îãòõîí ÷ õ¿ëýýæ àâàõûã õ¿ñýõã¿é, ßïîí ªâºð Ìîíãîëä òîãòîîñîí íºëººíèéõºº õ¿ðýýã áîëæ ºãâºë Àð Ìîíãîë òèéø òýëýõèéã äàëäóóð ñàíààðõàæ áàéæýý. Îðîñûí õààíò çàñãààñ 1912 îíû XII ñàðä Ìîíãîëòîé áàéãóóëñàí õýëýëöýýðèéí òóõàé ºìíºõ ç¿éëä ºã¿¿ëñýí áîëîé. Õààíò Îðîñûí çàñãèéí ãàçàð Ìîíãîëòîé òóñãàéëàí õýëýëöýýð õèéñýí ÿâäàë Õÿòàäûí òàëûã àðãà áóþó þì áîäîõîä õ¿ðãýñýí áàéíà. Õÿòàäûí òàë Ìîíãîëûí àñóóäëààðõè ººðèéí áàéð ñóóðèà Îðîñò õ¿ëýýëãýæ ÷àäààã¿éãýý îéëãîæ, óã àñóóäëààð Îðîñòîé òîõèðîëöîõ áàéð ñóóðüò øèëæèâ. Îðîñ Õÿòàä õî¸ð 1913 îíä Áýýæèí õîòíîî Ìîíãîëûí àñóóäëààð õýëýëöýýð õèéæ, “èëýðõèéëýí ãàðãàõ áè÷èã ç¿éë” áóþó “Îðîñ Äóíäàä õî¸ð óëñûí 1913 îíû òóíõàã” ãýäýã áàðèìò áè÷èãò õàðèëöàí ãàðûí ¿ñýã çóðæýý. Ýíý òóíõãèéí íýãä¿ãýýð ç¿éëä “Îðîñ óëñ, Äóíäàä óëñûí Ãàäààä Ìîíãîëûí õýìæýýòýé ýçýðõýõèéã (àâòîíîìèéã ðåä.) çºâøººðºí õ¿ëýýâ”. Õî¸ðäóãààð ç¿éëä “Äóíäàä óëñ Ãàäààä Ìîíãîëûí ººðòºº ýçýðõýõèéã çºâøººðºí õ¿ëýýâ” ãýæýý. Ýíý òóíõàã ¸ñîîð ìîíãîë÷óóä “Ãàäààä Ìîíãîëûí äîòîîä çàñãèéã ººðñ人 ìýäýæ, õóäàëäàà ¿éëäâýð ýðõëýõ, ýë ç¿éëä Äóíäàä óëñ õºíäëºí㺺ñ îðîëöîõã¿é, Ãàäààä Ìîíãîëä öýðýã, èðãýä ò¿ëõýí îðóóëàõã¿é” áàéõ ¿¿ðãèéã Îðîñ Õÿòàä õî¸ð õàðèëöàí õ¿ëýýæýý. ̺í 1912 îíû ÎðîñÌîíãîëûí õýëýëöýýðèéí óòãà ñàíààã Õÿòàäûí òàë çºâøººðºõèéí õàìò Ìîíãîëûí àñóóäëûã Îðîñ, Äóíäàä, Ìîíãîëûí òºëººëºã÷äèéí ãóðàâëàñàí õýëýëöýýðýýð æè÷ õýëýëöýí øèéäýõýýð òîãòñîí íü óãòàà ýíýõ¿¿ òóíõàã áè÷ãèéí Îðîñ-Õÿòàä õî¸ð õàìòûí õ¿÷ýýð Ìîíãîëûí òàëä õ¿ëýýí çºâøººð¿¿ëýõýä ÷èãëýæ áàéëàà. 1912 îíû “Îðîñ-Ìîíãîëûí õýëýëöýýð”, 1913 îíû “Îðîñ Õÿòàä òóíõàã”-èéí äàðàà Ìîíãîë ýðõ áàðèã÷äûí Îðîñò õàíäàæ áàéñàí ãîðüäëîãî òàëààð áîëæ, èõýýõýí õºðñºí þì. Èéìä “Ìîíãîë îðîí ãàäààä îðîí çàéãàà òýëýõ, ãàäààä õàðèëöààíäàà Îðîñ, Õÿòàäààñ ãàäíà ãóðàâ äàõü íºëºº á¿õèé ã¿ðíèéã òàòàí îðîëöóóëàõ îðîëäëîãî” õèéæ ýõëýâ. 1913 îíû ºâºë Ìîíãîëûí Ãàäààä ÿàìíû ñàéä Ì.Õàíääîðæ òýðã¿¿òýé òºëººëºã÷äèéã Ïåòåðáóðã õîòíîî î÷èõäîî õààíò Îðîñûí ýðõ áàðèã÷èäòàé óóëçàæ, Ìîíãîë óëñûí îðøèí òîãòíîõîä ÷óõàë õîëáîãäîëòîé õýä õýäýí àñóóäëààð Îðîñûí ç¿ãýýñ äýìæëýã àâàõ àñóóäëààð õýëýëöýý õèéõýýñ ãàäíà Àíãëè, Ôðàíö, ßïîí çýðýã îëîí óëñààñ Îðîñò ñóóæ áàéñàí ýë÷èí ñàéäûí ÿàìäàä Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûã çºâøººð¿¿ëýõ àñóóäëûã òàâüæ, çàðèì îðîíä àéë÷ëàõ çºâøººðºë õ¿ñýõ øààðäëàãàòàé áàéæýý. Ãýâ÷ ýäãýýð îðíû Îðîñ äàõü ýë÷èí ñàéäûí ÿàìäààñ õýí íü ÷ óã àñóóäàëä òóí áîëãîîìæòîé õàíäàæ, Ì.Õàíääîðæ íàðûã õ¿ëýýæ àâñàíã¿é. 1913 îíû ýõýýð Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçàð Äà ëàì Öýðýí÷èìýä, áèíò âàí Ãîí÷èãñ¿ðýí íàðûã ßïîíä î÷óóëàõààð òîìèëîí èëãýýæýý. Öýðýí÷èìýä íàðûí çîðèëãî íü ßïîíòîé õóäàëäàà, íàéðàìäëûí ãýðýý áàéãóóëàõ ÿâäàë

70

áàéæýý. Ãýâ÷ Îðîñûí òàë òóõàéëáàë, Õàðáèí äàõü Îðîñûí êîíñóë Öýðýí÷èìýä íàðûã öààø àëõóóëñàíã¿é. Ãýâ÷ ýíý íü Ìîíãîëûí àñóóäàë ßïîíû ñîíèðõëûã òàòàõã¿é áàéñíû áàòàëãàà áèø þì. 1913 îíû íàìàð ßïîíû èðãýí Êîäàìà ãýã÷ Íèéñëýë Õ¿ðýýíä èðæ õîðü ãàðóé õîíîã áàéõäàà Ìîíãîëûí ýðõ áàðèã÷èäòàé óóëçàæ, Ìîíãîë óëñ ßïîíòîé íàéðàìäàõûí ÷óõëûã îíöëîí òýìäýãëýæ áàéâ. Êîäàìà àìèí õóâèàðàà ÿâæ áàéñàí óó, ò¿¿íèé àð òàëä ßïîíû òºð áàéñàí óó ãýäýã íü ýä¿ãýý ÷ òîäîðõîé áóñ. ßìàð ÷ áàéñàí Êîäàìàãèéí Íèéñëýë Õ¿ðýýí äýõ ¿éë àæèëëàãàà ßïîíû àøèã ñîíèðõîëûí èëðýë áàéñàí íü ýðãýëçýýã¿é. 1913 îíû ýöýñ 1914 îíû ýõýýð Ìîíãîë óëñûí Á¿ãä åðºíõèéëºí çàõèðàõ ÿàìíû ñàéä (Çàñãèéí ãàçðûí åðºíõèé ñàéä) Ò.Íàìíàíñ¿ðýí òýðã¿¿òýé òºëººëºã÷äèéã äàõèí Îðîñ óëñàä òîìèëîí èëãýýâ. Ò.Íàìíàíñ¿ðýíãèéí Îðîñò î÷ñîí íü Áýýæèíãèéí òóíõàã ãàðñíû äàðàà áºãººä ò¿¿íèé àéë÷ëàëûí ãîë çîðèëãî 1913 îíû “Îðîñ-Õÿòàäûí òóíõàã”-èéã Ìîíãîë óëñ îãò õ¿ëýýí àâàõ áîëîìæã¿éã Îðîñûí òàëä îéëãóóëæ, Ìîíãîë óëñ Õÿòàäòàé á¿ðìºñºí õàðèëöààãàà òàñàëæ áàéãàà áóþó á¿ðýí òóñãààð òîãòíîñîí ãýäãýý Îðîñûí òàëä ýðñ øèéäâýðòýé èëýðõèéëæ, ªâºð Ìîíãîëûã íýãòãýõ õýðýãò äýìæëýã õ¿ñýõ, Îðîñ óëñàä Ìîíãîëûí ýë÷èí òºëººëºã÷èéã ñóóëãàõ ÿâäàë áàéæýý. ̺í Ïåòåðáóðã äýõ ãàäààä îðíû ýë÷èí ñàéäóóäàä õàíäàæ Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûã äýìæ¿¿ëýõèéã îðîëäñîí áèëýý. Ãýâ÷ Îðîñûí çàñãèéí ãàçàð Áýýæèíãèéí òóíõãààñ ÿìõûí òºäèé ÷ óõàð÷, ìîíãîëûí õ¿ñýëòèéã îãòõîí ÷ õ¿ëýýæ àâñàíã¿é. Çîðüæ î÷ñîí õýðýã íü îãò á¿òñýíã¿é. ×óõàì ë õàä ìºðãºñºí ìýò áîëæýý. Ò.Íàìíàíñ¿ðýí Áîãä õààíààñ ßïîíû ýçýí õààíä ÿâóóëñàí çàõèäëûã àâ÷ ÿâñàí áºãººä ò¿¿íèéãýý Îðîñûí Ãàäààä ÿàìíû ñàéä Ñàçàíîâò ßïîíä äàìæóóëàí ºãºõèéã õ¿ñýí ãàðäóóëæýý. Óã çàõèäàëä ªâºð Ìîíãîëûã õÿòàä öýðýã ò¿ðýìãèéëýí çîâîîæ áóéã äóðäààä, ªâºð Ìîíãîëîîñ õÿòàä öýðãèéã ãàðãàõûã Õÿòàäûí çàñãèéí ãàçðààñ øààðäàæ, Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûí õýðýãò òóñëàõûã õ¿ñýýä, Ìîíãîë-ßïîíû õîîðîíä ºíº óäààí õóãàöààíû íàéðàìäàëò õàðèëöàà òîãòîîõ ýðìýëçýëòýé áàéãààãàà èëýðõèéëæýý. Ò.Íàìíàíñ¿ðýíãèéí àéë÷ëàëûí ¿åýð Îðîñûí ýðõ áàðèã÷èä Ìîíãîëä 3 ñàÿ ðóáëèéí çýýë îëãîõ, õîðèí ìÿíãàí âèíòîâ, òàâàí èõ áóó, äºðâºí ïóëåì¸ò õóäàëäàõààð áîëæýý. Îðîñûí çàñãèéí ãàçàð ýíý çýýëèéí çàðöóóëàëòàä õÿíàëò òàâèõ ò¿øìýëýý Íèéñëýë Õ¿ðýýíä ñóóëãàõ áîëæýý. ̺í ò¿¿í÷èëýí Îðîñûí çàñãèéí ãàçàð ìîíãîë öýðãèéã ªâºð Ìîíãîëîîñ ãýäðýã òàòàõ, Õèàãòàä áîëîõ ãóðâàí óëñûí õýëýëöýýðò òºëººëºã÷人 îðîëöóóëàõ, Ìîíãîë óëñ öýðýã çýâñãèéí òàëàà𠺺ð õýíýýñ ÷ òóñëàìæ àâ÷ áîëîõã¿éã õàòóó ìºðäºõ áîëçîë áîëãîæ õ¿ëýýëãýæýý. 1913 îíû Áýýæèí õîòíîî Îðîñ Õÿòàä õî¸ðûí ãàðûí ¿ñýã çóðñàí òóíõàã áè÷ãèéí òàâäóãààð ç¿éëèéí äàãóó Îðîñ, Õÿòàä, Ìîíãîë ãóðâàí ýòãýýäèéí áàãà õóðëûã 1914 îíû YIII ñàðûí 26-íä Ìîíãîë-Îðîñûí õèë äýýðõ Õèàãò õîòíîî ýõëýâ. Ýíý áàãà õóðàëä îðîëöñîí Îðîñ, Õÿòàä, Ìîíãîë òàëóóä Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûí àñóóäëààð õàðèëöàí ìàø èõ çºðºëäºæ áàéñàí áèëýý. Èéì ó÷ðààñ óã áàãà õóðàë ìàø õóðö çºð÷ëèéí äóíä, 8 ñàð ãàðóé õóãàöààíä ñóíæèð÷, ýöñèéí ä¿íäýý Îðîñ, Õÿòàä õî¸ð õ¿÷ýý íýãòãýí áóóðàé Ìîíãîëûã õàâñàéäàõ çàìààð 1913 îíû Îðîñ, Õÿòàäûí òóíõãèéã òóëãàí õ¿ëýýëãýâ. Ýíý áàãà õóðàëä Îðîñûí òàëààñ Íèéñëýë õ¿ðýýíä ñóóõ åðºíõèé êîíñóë À.ß.Ìèëëåð òýðã¿¿òýé òºëººëºã÷èä, Õÿòàäûí òàëààñ äýñëýã÷ ãåíåðàë Áè Ãóéôàí òýðã¿¿òýé òºëººëºã÷èä, Ìîíãîëûí òàëààñ Äîòîîä

71

ÿàìíû òýðã¿¿í ñàéä, óëñàä òóñëàã÷ ã¿í, äà ëàì Äàøæàâ, Ñàíãèéí ÿàìíû òýðã¿¿í ñàéä, ò¿øýýò âàí Ã.×àãäàðæàâ òýðã¿¿òýé (1914 îíû X ñàðààñ Ø¿¿õ ÿàìíû äýä ñàéä, æîíîí áýéñ Ö.Øèðíýíäàìäèí Äàøæàâûí îðîíä òîìèëîãäñîí) òºëººëºã÷èä îðîëöæýý. Ýíý õýëýëöýýðò îðîëöñîí Õÿòàäûí òºëººëºã÷äèéí òýðã¿¿í Áè Ãóéôàí “Äóíäàä óëñ áà Ìîíãîë óóëààñ íýãýí ãýð áºë㺺” õýìýýãýýä 1-ä: Äóíäàä, Îðîñ õî¸ðûí òóíõàã, ò¿¿íèé Õÿòàä, Îðîñ õî¸ðûí óëñûí ñîëèëöñîí íîîò áè÷ãèéã ÿãøòàë áàðèìòëàõ, 2-ò: Ìîíãîë óëñ òóñãààð òîãòíîñîí ó÷èð ÿâäàë ¿ã¿é ãýñýí áàòàëãàà áè÷èã ãàðãàõ, 3-ò: Ãàäààä Ìîíãîëûí ýçýí õààí õýìýýõýýñ òàòãàëçàæ, Æèáçóíäàìáà õóòàãò õýìýýõ íýðýý õýðýãëýõ, 4-ò: Ãàäààä Ìîíãîë Îëíîî ºðãºãäñºí ãýäýã îíû öîëîî óñòãàæ, Èðãýí (Äóíäàä) óëñûí îí òîîëëûã õýðýãëýõèéã õ¿÷ëýí øààðäæýý. ¯¿íä Ìîíãîëûí òàë “õààí ýçýí áà óëñûí öîë, îíû íýðèéã õýâýýð áàòëàí òîãòîîõûã çºâøººð¿¿ëýõ”-ýýð õ¿÷ëýí ýñýðã¿¿öýâ. Îðîñûí òàë Õÿòàä Ìîíãîëûí çºðºë人íèéã àøèãëàí Ìîíãîëä òîãòíîñîí íºëººãºº óëàì çóçààòãàõ, ýíý çîðèëãîîð “Õýðýâ Õÿòàä òîõèðîõã¿é áóöâààñ õýìæýýòýé ýçýðõýã ýðõèéã ÷ àëäàõ áóé çà…õàðèí ÷ Ãàäààä Ìîíãîëûã îëîí óëñûí äóíä ÿìàð çýðýã äýâýýð áàéõûã òîäîðõîéëîõ íü ìàíàé Îðîñ óëñàä Õÿòàäààñ áàãàã¿é ÷óõàë áîëãîí ñàíàãäìóé. Íýãýíò Îðîñ Õÿòàä õî¸ð èëòãýí ãàðàõ (òóíõàã ðåä.) áè÷èãò ãàðûí ¿ñýã çóðñàí òóë ¿¿ãýýð Îðîñîîñ Ãàäààä Ìîíãîëûí ººðòºº ýçýðõýõèéã õ¿ëýýñýí áîëìîé” ãýæ ººðèéí áàéð ñóóðèà èëýðõèéëæ, Ìîíãîëòîé òºìºð çàì áàéãóóëàõ, òºìºð óòàñíû ãýðýý, áóó çýâñãèéí ãýðýý, ìºí㺠çýýëèéí ãýðýý áàéãóóëàõûã øàâäóóëæ áàéæýý. Èéíõ¿¿ Îðîñ, Õÿòàä, Ìîíãîë ãóðâàí óëñûí õýëýëöýýðò “Ãàäààä Ìîíãîëîîñ Äóíäàä óëñûí ñþçåðåíèòåòèéã çºâøººðºí õ¿ëýýâ. Äóíäàä, Îðîñ õî¸ð óëñààñ Äóíäàä óëñûí ãàçðûí íýãýí õýñýã áîëîõ Ãàäààä Ìîíãîëûí àâòîíîìèòûã çºâøººðºí õ¿ëýýâ” ãýæýý. Òóñãààð òîãòíîë, ¿íäýñíèé òºðºº ñýðãýýæ óëñàà áàéãóóëàõ ãýñýí ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé õ¿ñýë ýðìýëçýë, òýìöýë Îðîñ, Äóíäàä õî¸ð óëñûí õ¿÷ ò¿ðýìãèéëýëä àâòàí àâòîíîìèò ýðõòýé áîëîí õÿçãààðëàãäàâ. Óã õýëýëöýýðýýð Ãàäààä Ìîíãîëûã Äóíäàä óëñûí ãàçàð íóòãèéí íýãýí õýñýã, Õÿòàäûí ýçýí ýðõèéí äîð îðøèõ àâòîíîìèò óëñ ãýýä àâòîíîìèò Ãàäààä Ìîíãîëûí õèë õÿçãààðûã çºâõºí Õàëõ äºðâºí àéìàã, Õîâäûí õÿçãààðààð òîãòîîæýý. ªâºð Ìîíãîë, Áàðãà áîëîí áóñàä ìîíãîë óãñààòíû Ìîíãîëûí òºð人 íýãäýí íèéëýõ ãýñýí õ¿ñýë òýìöýë õºñºð õàÿãäàâ. 1915 îíû YII ñàðä Õèàãòûí õýëýëöýýðèéí äàãóó Þàíü Øèêàéí çàñãèéí ãàçàð äýýðõ õýëýëöýýðò îðîëöñîí ×åíü Ëó-ã Õÿòàäààñ Õ¿ðýýíýý ñóóõ åðºíõèéëºí õýðýã øèéòãýõ ñàéäààð òîìèëîâ. Ò¿¿íèé áèå X ñàðä Íèéñëýë Õ¿ðýýíä èðæýý. ̺í Õ¿ðýýíèé Õÿòàä ñàéäûí òóñëàõûã Õîâä, Óëèàñòàé, Õèàãòàä òóñ òóñ ñóóëãàâ. 1915 îíû äóíäóóð Õÿòàäûí çàñãèéí ãàçðààñ Áîãä õààí Æèáçóíäàìáàä “Ãàäààä Ìîíãîëûí Áîãä Æèáçóíäàìáà õààí” öîë ºðãºìæëºí èð¿¿ëæ, áàñ óðüä Ìîíãîëûí òºðä äàãààð îðñîí ºâºð ìîíãîë÷óóäûí ÿëûã õýëòð¿¿ëýõ, ìºí Ãàäààä Ìîíãîëûí îëîí íî¸ä, òàéæ, ëàì íàðûí öîë õýðãýìèéã õýâýýð õýðýãë¿¿ëýõ, áàéöààí ¿çýæ, îíö äýâø¿¿ëýí ºðãºìæëºõ òóõàé öàõèëãààí óòàñ èð¿¿ëýâ. ¯¿íèé õàðèóä Áîãä õààí “Íàìàéã Ãàäààä Ìîíãîëûí õààíä ºðãºìæèëñºí, äàãààð îðñîí ºâºð ìîíãîë÷óóäàä ÿë ¿ë õýëýëöýõ áîëñîíä èõýä áàÿñàâ. Ãàãöõ¿¿ Ãàäààä Ìîíãîëûí îëîí íî¸ä, òàéæ, ëàì íàðò öîë õýðãýì ºðãºìæëºõ òóõàé äóðäñàí íü ãóðâàí ýòãýýäèéí õýëýëöýýðèéí 5-ð ç¿éëä íèéöýõã¿é òóë çºâøººð÷ ¿ë ÷àäíà” ãýæ ìýäýãäæýý. ¯¿ãýýð ¿ë áàðàì Áîãä Æèáçóíäàìáà Õÿòàäûí

72

åðºíõèéëºã÷ººñ èð¿¿ëñýí Ãàäààä Ìîíãîëûí Õóòàãò õààíû àëòàí òàìãûã õ¿ëýýæ àâàõûã òàòãàëçæýý. Ýíý áîë Áîãä õààíû Ìîíãîë óëñûí õààí ýçíèé ýðõýý õàäãàëàí ¿ëäýõ îðîëäëîãî, ýñýðã¿¿öëèéí íýã õýëáýð áàéëàà. Ãóðâàí ýòãýýäèéí õýëýëöýýðèéí äàðàà ¿íäýñíèé íýãäñýí òºð óëñàà áàéãóóëàõ óðèà äóóäëàãààð Õàëõ Ìîíãîëä èðæ, Ìîíãîëûí òºðä ç¿òãýæ áàéñàí õ¿ì¿¿ñèéí èõýíõ íü àðãà áóþó ªâºðëºã÷ íóòàãòàà áóöàâ. Ãýâ÷ òýäíýýñ íýëýýä íü Àð Ìîíãîëä ¿ëäýæ, àð ìîíãîë÷óóäòàé æàðãàë çîâëîíãîî õóâààëöñàí áèëýý. Áàñ çàðèì íü ãóðâàí ýòãýýäèéí õýëýëöýýðèéã îãò õ¿ëýýí çºâøººðºõã¿é, ìîíãîë óãñààòíûã òàñ÷èí õóâààæ, Õÿòàäûí ãàðò ºã÷ áàéãààã ýñýðã¿¿öýí çýâñýã õºäºëãºí òýìöýæ áàéâ. Òýäíèé äîòðîîñ øóäàðãóó áààòàð Áàâóóæàâûí õóâü çàÿà òóõàéí ¿åèéí Ìîíãîëûí õóâü çàÿàòàé òóí ÷ àäèë áàéñàí áèëýý. Áàâóóæàâ Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûã òóíõàãëàñàí ìýäýýã ñîíñîîä Ìîíãîë òºð人 õ¿÷èí ç¿òãýõýýð Àð Ìîíãîëä èðñýí áºãººä ò¿¿íäýý ÷ ¿íýí÷ øóäàðãà áàéæ, ªâºð Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèéã Õÿòàäûí ò¿ðýìãèéëýã÷äýýñ ºì㺺ëºí õàìãààëàõ òàâàí çàìûí öýðýãò îðîëöîí ýðýëõýã òóëàëäàæ ÿâæýý. Ãýâ÷ 1913 îíû Îðîñ-Õÿòàäûí òóíõàãèéí äàãóó Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçðààñ ªâºð Ìîíãîëûã ºì㺺ëºí ÷ºëººëºõººð òóëàëäàæ ÿâñàí öýðãýý ãýäðýã òàòàõàä Áàâóóæàâ ººðèéí öýðãèéí õàìò ªâºð Ìîíãîë, Õàëõ íóòãèéí çààãò èðæ ñóóæýý. Áàâóóæàâ 1914 îíû ýõýýð ç¿¿í ºìíºä õÿçãààðûí ìîíãîë÷óóäûã òºâøèòãºí òîõèíóóëàõ ò¿øìýë öýðãèéã åðºíõèéëºí çàõèðàõ ñàéäààð òîìèëîãäîí, Õèàãòûí ãóðâàí ýòãýýäèéí õýëýëöýýðèéí ýöñèéí ä¿íã õ¿ëýýí íààø ÷ ¿ã¿é, öààø ÷ ¿ã¿é áîëæýý. Áàâóóæàâ Õèàãòûí õýëýëöýýðýýñ ñàéí þì îãò õ¿ëýýõã¿é áàéñàí áºãººä ¿ð ä¿í íü ò¿¿íèé ñàíàñàí÷ëàí á¿òñýíã¿é òóë ãóðâàí ýòãýýäèéí õýëýëöýýðèéã îãò äàãàõã¿é, Õÿòàäàä çàõèðàãäàõûí îðîíä òýäýíòýé ýðýã÷èí ýìýã÷íýý ¿çýëöýí ¿õñýí íü äýýð õýìýýí ¿çýæ áîñ÷ òýìöñýí áèëýý. Áóñäûí õ¿÷èíä àâòàãäñàí Áîãäûí çàñãèéí ãàçàð Áàâóóæàâò äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ íü áàéòóãàé ñàÿõàí ¿íäýñíèé áààòàðò ºðãºìæèëæ áàéñàí òýð õ¿íèéõýý ýñðýã öýðýã èëãýýí Ìîíãîë íóòãààñ ¿ëäýí õººæ áàéæýý. Îëîí óëñûí õàðãèñ õ¿÷íèé õóéâàëäààíû çîëèîñ áîëñîí ýíý õàëóóí ýõ îðîí÷ áààòàð ýð ñ¿¿ëäýý Õÿòàä, Ìîíãîë, Áàðãûí íóòãèéí çààã õàâèàð óóëãàëàí ò¿éâýýæ, ÿíç á¿ðèéí õ¿÷íýýñ äýìæëýã îëîõûã îðîëäîí öºõºð÷, ñ¿¿ëäýý Ìàíæ õààíû òºðèéã ñýðãýýíý ãýæ õÿòàä öýðýãòýé ¿å, ¿å òóëãàðàí áàéëäàæ ÿâààä 1916 îíû 10-ð ñàðä äàéñíû ñóìàíä îíîãäîí õàðàìñàëòàéãààð ýöýñ áîëæýý. Äýëõèéí I äàéíä ìàíàé óëñûí àéë õºðø Îðîñ, Õÿòàä óëñóóä àëü íýã õýìæýýãýýð òàòàãäàí îðæ, äîòîîä óëñ òºðèéí áàéäàë íü íýí òîãòâîðã¿é áîëæ, íèéãìèéí àíãè á¿ëýã, óëñ òºð, öýðãèéí õ¿÷íèé õîîðîíäûí òýìöýë õóðöäàæ, Îðîñ îðîíä õóâüñãàë ãàðñàí íü Ìîíãîëûí äîòîîä, ãàäààä áàéäàëä èõýýõýí íºëººëºâ. Îðîñûí áîëüøåâèê çàñãèéí ãàçàð áàãà áóóðàé îðíóóä ººðòºº çàñàí òîãòíîõ ýðõèéã òóíõàãëàâ. 1915 îíä Õèàãòûí ãóðâàí óëñûí õýëýëöýýðýýð Àð Ìîíãîë óëñûí îëîí óëñûí ýðõ ç¿éí áàéäëûã ýöýñëýí òîäîðõîéëæ, Õÿòàäûí á¿ðýëäýõ¿¿íä, òýãýõäýý Îðîñûí íºëººíèé àâòîíîìèò óëñ áîëãîí áàòëàâ. Ýíý õî¸ð ¿éë ÿâäàë ìîíãîë óãñààòíû òºðèéí øèíý õýëáýðèéã èëýðõèéëýõ, ¿íäýñ óãñààãàà õàìãààëàõ òýìöëèéã òîäîðõîé õýìæýýãýýð èäýâõæ¿¿ëæýý. ßëàíãóÿà Æ.Öýâýýí, Ý.Ðåí÷èíî íàðûí çýðýã áóðèàäûí ñýõýýòí¿¿ä Ãàäààä, Äîòîîä Ìîíãîë, Áóðèàä, Ñèíüöçÿíû ìîíãîë÷óóä, Òóâà-ã íýãòãýñýí èõ Ìîíãîë óëñûã áàéãóóëàõ ¿çýë ñàíààã äýâø¿¿ëæ áàéëàà. Òýäíèé áîäëîîð ýíý íü ìîíãîë÷óóäûí àæ òºðäºã ò¿¿õýí íóòàã äýâñãýðèéã ñýðãýýæ, Îðîñ, Õÿòàä, ßïîíû íºëººíººñ àíãèä æèíõýíý áèå äààñàí, òóñãààð òîãòíîñîí

73

Ìîíãîëûí òºðèéí øèíý õýëáýðèéã òîãòîîõ áîëíî ãýæ ¿çýæ áàéâ. Îðîñ, Õÿòàäûí á¿ðýëäýõ¿¿íä àâòîíîìèò ýðõòýé áàéæ Ìîíãîëûí àñóóäëûã á¿ðýí øèéäýæ ÷àäàõã¿é íü òîäîðõîé áºãººä õàðèí ìîíãîë óãñààòíû àâòíîìèò ìóæóóäààñ á¿ðýëäñýí íýãäñýí Ìîíãîë óëñûã áàéãóóëáàë Ìîíãîëûí àñóóäëûã øèéäýæ ÷àäíà ãýæ òýä ¿çýæ áàéëàà. 1919 îíû II ñàðä ×èòà õîòîä á¿õ Ìîíãîëûí áàãà õóðàë õóðàëäàâ. Òýð õóðàëä ªâºð Ìîíãîë, Áàðãà, Áóðèàäûí 15 òºëººëºã÷ îðîëöîæ, Íàðìàé Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçðûã áàéãóóëñíûã çàðëàâ. Íàðìàé Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçðûí òýðã¿¿íýýð ªâºð Ìîíãîëûí Íýéñ ãýãýýí Ìýíäáàÿðûã òàâüæýý. Íýéñ ãýãýýí ýíý õóðàë äýýð “×èíãèñ õààíû ¿åä á¿õ ìîíãîë àéìàã óãñààòàí íýãýí òºðèéí æîëîîíä íýãäìýë áàéñàí, õîæèì Ìîíãîë áóóðàõ ¿åä òýäíèé õàãàñ íü Õÿòàäûí ìýäýëä, õàãàñ íü Îðîñûí ìýäýëä îðñîí áºãººä îäîî á¿õ Ìîíãîë îâîã àéìãóóä øèíýýð íýãäýõ òîõèðîìæòîé ¿åä èðýýä áàéíà” ãýæýý. Íàðìàé Ìîíãîëûí õºäºë㺺íèéã ßïîíû ò¿ëõýýñýýð õèéãäñýí ¿éë õýðýã ãýæ òºäèé ë òààøààäàãã¿é áàéæýý. Ãýòýë ýíý íü ÷óõàìäàà Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé ¿çëèéí ñýðãýëòèéí íýã çóðâàñ ¿åèéí ¿çýãäýë áàéëàà. Íàðìàé Ìîíãîëûí õýðãèéã ñýäýã÷èä Áîãä ãýãýýíèéã ýíý õýðýãòýý òàòàí îðóóëàõûã îðîëäñîí áîëîâ÷ Õÿòàäûí õàòóó õÿíàëòàä áàéñàí àâòîíîìèò Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçàð õààøàà ÷ õºäëºõ íºõöºëã¿é áàéñíààñ ãàäíà áàñ ìàíëàéëëûí àñóóäàëä õýí íü áàéõ òàëààð ñàíàë íèéëýýã¿é òàë ÷ áèé áîëîëòîé. 1910-ààä îíû ýöñýýð Ìîíãîëûí ýðãýí òîéðîí ºðíºñºí îëîí óëñûí áàéäëûí îãöîì ýðãýëò Ìîíãîëä îëîí òàëààð íºëººëæ áàéëàà. Ìîíãîëûí ýðõ áàðèã÷èä òýäãýýðò ÿíç á¿ðýýð õàíäàæ, õóó÷èí õýâýýð Îðîñûã ø¿òýõ õýðýãòýé ãýæ ¿çäýã õ¿ì¿¿ñèéí çýðýãöýý áàñ ßïîíä îéðòîõ, òýð ÷ áàéòóãàé Õÿòàäòàé íºõºðëºæ áîëîõ þì ãýæ ¿çäýã õ¿ì¿¿ñ ÷ áèé áîëæýý. Ýíý áàéäëûã Õ¿ðýýíä øèíýýð òîìèëîãäîí èðñýí Õÿòàäûí ýë÷èí òºëººëºã÷ ×ýí È îâæèí àøèãëàæ, Ìîíãîëûí çàðèì ýðõ áàðèã÷äûã àâòîíîìèò ýðõýýñýý ñàéí äóðààðàà òàòãàëçâàë, Õÿòàä óëñààñ “Ìîíãîë îðíûã õàìãààëàí òîõèíóóëàõàä” õÿëáàð áºãººä òýãâýë Áîãä õààí áîëîí áóñàä îëîí íî¸ä, ëàì íàðò õóó÷èí ×èí óëñûí ¿åýñ ÷ èë¿¿ ýðõ ÿìáà, öàëèí ï¿íë¿¿ îëãîõûã ìàíàé çàñãèéí ãàçàð áàòëàí äààíà ãýæ óðüõàí ¿ãýýð ÿòãàí óõóóëæ, “Äóíäàä óëñûí çàñãèéí ãàçðààñ Ãàäààä Ìîíãîëûã õ¿íäýòãýõ áà æè÷ õîé÷èéã ñàéæðóóëàõ õóóëü ç¿éë” õýìýýõ 64 ç¿éë á¿õèé áè÷ãèéã áîëîâñðóóëæýý. Ýíýõ¿¿ 64 ç¿éë ãýðýý ãýã÷ íü Ìîíãîëûí àâòîíîìèò çàñãèéã óñòãàæ, Õÿòàäàä øóóä íýãòãýõ, Ìîíãîëûã Õÿòàäûí òºëººíèé ñàéä, Èõ Õ¿ðýý, Õîâä, Óëèàñòàé, Õèàãòàä ñóóõ òóñëàã÷ ò¿øìýäèéí õàìò çàõèðàõ, Ìîíãîëä Õÿòàäûí öýðãèéã îðóóëàõ, ¿¿íèé õàðèóä Áîãä õààí áîëîí Ìîíãîëûí áóñàä íî¸ä èõýñèéí ýðõ ÿìáààð õàíãàõ òóõàé ãýðýý áàéëàà. 1919 îíû YII ñàðä õÿòàä ñàéä ×åí È-ãèéí øàõàëòàä àâòñàí àâòîíîìèò Ìîíãîëûí ýðõ áàðèã÷èä àâòîíîìèò çàñãèéã óñòãàõ òóõàé ñýäâèéã óëñûí õóðëààð õýëýëö¿¿ëæýý. Áè÷èã öýðãèéí ò¿øìýä çýðýã ãóðàâäàã÷ äàâõàðãûí ýðõ àøãèéã õàìãààëàã÷äààñ á¿ðäýæ áàéñàí Äîîä õóðàë ýíý ñýäâèéã îãò õ¿ëýýæ àâàõã¿é õýìýýí òýìöæýý. Ãýòýë âàí, ã¿í, íî¸ä, äýýä ëàì íàðààñ á¿ðääýã Äýýä õóðàë àâòîíîìèòûã óñòãàõàä áýëýí áàéãààãàà õàðóóëàâ. Õàðèí Áîãäûí çàñãèéí ãàçàð îëîí ò¿ìíèé ýñýðã¿¿öýë øààðäëàãà, äóðã¿éöëèéã õàðãàëçàí ¿çýõýýñ ººð àðãàã¿é áîëñîí òóë Ñýöýí õàí, Æàëõàíç õóòàãò Äàìäèíáàçàð íàðûí á¿ðýëäýõ¿¿íòýé õýñýã òºëººëºã÷äèéã Áýýæèíä çàðæ, Ìîíãîëûí àâòîíîìèòûã óñòãàõã¿é áàéõûã õÿòàäûí åðºíõèéëºã÷ººñ

74

ãóéëãàõààð ìîðäóóëæýý. Ãýâ÷ ýäãýýð òºëººëºã÷äèéí õýðýã îãò á¿òýõã¿é áîëîõ íü òîäîðõîé áàéëàà. 1919 îíû íàìàð Õÿòàäûí çàñãèéí ãàçàð Ñþé Øóæàíààð óäèðäóóëñàí öýðãèéí õ¿÷èéã Ìîíãîëä ò¿ëõýí îðóóëàâ. Ñþé Øóæàí Íèéñëýë Õ¿ðýýã ýçýëæ àâààä Ìîíãîëä öýðãèéí äèêòàòóð òîãòîîâ. Òý𠺺ðèé㺺 “Áàðóóí õîéò õÿçãààðûí õýðãèéã áîäóóëàí øèéòãýõ äàðãà” õýìýýí ºðãºìæèëæ, ¿¿íèé óðüä ñàéä ×åí È-òýé õýëýëöýæ áàéñàí àâòîíîìèéã óñòãàõ õýðãèéã, îäîî öýðãèéí çàõèðãàà øèéäýõ áîëñîí òóë íàäàä àâòîíîìèéã ñàéí äóðààðàà ãóéí óñòãàõ òóõàé áè÷ãèéã äàðóé ãàðãàæ ºã ãýäýã øààðäëàãûã åðºíõèé ñàéä ÷èí âàí, ëàì Áàäàìäîðæ íàðò òóëãàí õ¿ëýýëãýâ. Õ¿÷èíä àâòàæ àéæ áàëìàãäñàí Áàäàìäîðæ òýðã¿¿òýí 1919 îíû XI ñàðûí 17-íä àâòîíîìèò çàñãèéã ãóéí óñòãàõ òóõàé áè÷ãèéã Ñþé Øóæàíä ºðãºí ãàðäóóëæýý. Õÿòàäûí åðºíõèéëºã÷ 1919 îíû XI ñàðûí 22-íä Ãàäààä Ìîíãîëûí àâòîíîìèéã óñòãàñàí òóõàé çàðëèã ãàðãàâ. Òýãýýä Ìîíãîë öýðãèéí çýð çýâñãèéã õóðààí, òàðààæ, Ãàäààä Ìîíãîëûí äîòîîä, ãàäààä, ñàí, öýðýã, ø¿¿õ òàâàí ÿàìíû òàìãà õýðãèéã Ñþé Øóæàí õ¿ëýýí àâ÷, Áîãä õààíûã Õÿòàäûí åðºíõèéëºã÷èéí õºðºãò ìºðã¿¿ëýõ øèâøèãò ¸ñëîëûã Øàð îðäîíä ¿éëäýâ. Èéíõ¿¿ 1911 îíû ìîíãîëûí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õóâüñãàëûí ãîë îëîëò Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûã õ¿÷ýýð óñòãàæ, Ìîíãîëä Õÿòàäûí öýðãèéí õàðãèñ äýãëýì òîãòîâ. Ãýâ÷ ìîíãîë÷óóä òóñãààð òîãòíîñîí Ìîíãîë óëñàà ñýðãýýí áàéãóóëàõ õ¿ñýë, òýìöëýýñýý îãòõîí ÷ óõðààã¿é áèëýý. § 2. Óëñ îðíû íèéãýì-ýäèéí çàñàãò ãàðñàí ººð÷ëºëò, äýâøèë Ìîíãîë óëñûí ýäèéí çàñãèéí øèíýòãýëèéí àëõàì Ìîíãîë îðîí òºðèéí òóñãààð òîãòíîëîî òóíõàãëàñàí ÿâäàë øèíý÷ëýëò, ººð÷ëºëò õèéõ çàìààð óëñ îðíîî ººä òàòàí õºãæ¿¿ëýõèéã ýðìýëçýã÷äèéã èõýýõýí çîðèãæóóëæýý. Øèíý Ìîíãîë óëñ ýäèéí çàñãàà ººä òàòàõ, íèéãìèéí øèíæ ÷àíàðòàé çàðèì ººð÷ëºëò õèéõ, ýõ îðíûõîî õºãæëèéã ò¿ðãýòãýõ àðãà çàìûã ýðýëõèéëæ ýõëýâ. Ìàíæààñ òóñãààð òîãòíîñíû ¿ð ä¿íä Ìîíãîë óëñûí àëèâàà îðëîãî óðüäûí àäèë õàðü Ìàíæ ã¿ðíèé ýðõ àøèãò çàðöóóëàãäàõàà áîëüæ, Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé òºð óëñûí ñàí õºìðºãò îðîõ áîëîâ. Óðüä Ìàíæèéí ýçýí õààí, òºðèéí ìýäýëä áàéñàí Äàðüãàíãà, Õàëõûí äºðâºí àéìàã, Õîâä, Óëèàñòàé, Õ¿ðýýí äýõ àëáàíû ¿ðæèë ñ¿ðýã îëîí ìÿíãàí ìàëûã óëñûí ñàíä õóðààí àâ÷ýý. Ýíý ¿åä ìîíãîë÷óóäûí ýðõëýõ ¿íäñýí àæ àõóé, àìüæèðãààíû ãîë õýðýãñýë íü í¿¿äëèéí ìàë àæ àõóé áàéâ. Íèéãìèéí ÿíç á¿ðèéí àíãè äàâõðààíä õàìðàãäàõ õýí áºãººä ÿìàð íýã õýìæýýãýýð ìàëûã ºì÷ëºõ áºãººä ìàë àæ àõóéí îðøèí òîãòíîõ ¿íäýñ íóòàã áýë÷ýýð åðºíõèé人 ôåîäàëûí òºð, ôåîäàë àíãèéí ºì÷èä áàéñàí ÿâäàë áîë ìàë÷èí àðäóóä ôåîäàëûí õàìæëàãûí õàðààò áàéäàëä îðøèæ áàéõ ¿íäñýí íºõöºë áîëæ áàéëàà. XIX çóóíû ñ¿¿ë ¿åýñ Ìîíãîë îðîí äýëõèéí êàïèòàëèñò çàõ çýýëèéí õ¿ðýýíä òàòàãäàí îðæ òàâààð ìºíãºíèé õàðèëöàà íýâòýð÷ ýõýëñýí íü àðä àíãèéí äîòîð ÷ õºðºí㺠÷èíýýíèé ÿëãàðëûã õ¿÷òýé áîëãîæýý. Äóðäàí áóé ¿åä ìÿíãààñ äýýø ìàëòàé àæ àõóéòàí 3000 îð÷èì, òýäíèé äîòîð 18-20 ãàðóé ìÿíãàí òîëãîé ìàëòàé íü 30 îð÷èì áàéæýý. Ýäãýýð áàÿ÷óóäûí îëîíõ íü àðä ãàðàëòàé õ¿ì¿¿ñ áàéâ.

75

Îðîñûí ýðäýìòýä Ì.È.Áîãîëåïîâ, Ì.Í.Ñîáîëåâ íàð 1910 îíä Ìîíãîëûí àæ àõóé ãàäíààñ þì õóäàëäàí àâàõã¿é, ìºí ººðèéí ò¿¿õèé ýäèéã ãàäàãø áîðëóóëàõã¿éãýýð îðøèí áàéæ ÷àäàõã¿é áîëæ, çàõ çýýëòýé õîëáîãäîí, õóâèà àðãàöààõ àæ àõóéí öýâýð õýëáýð àëãà áîëñíûã òýìäýãëýí áè÷æýý. Ìîíãîë÷óóä Õÿòàä, Îðîñ áîëîí áóñàä îðíû õóäàëäàà÷äàä, ìàë, ìàë àæ àõóéãààñ ãàðàõ ò¿¿õèé ýäýý õóäàëäàí áîðëóóëäàã áàéâ. Ìîíãîë îðîí Îðîñûí Ñèáèðü, Ýðõ¿¿ ìóæèéí ìàõíû õýðýãöýýã õàíãàõàä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéëàà. Ìîíãîëûí ìàë ×óé, Ò¿íõýí, Ìîíä, Õèàãòûí ÷èãëýëýýð Îðîñò íýâòýð÷ áàéâ. 1911 îíä çºâõºí Ìîíäûí ÷èãëýëýýð áîä ìàë 29223 òîëãîé, áîã ìàë 41959 òîëãîéã Îðîñò îðóóëæ áàéæýý. Õÿòàä õóäàëäàà÷èä ìîíãîë÷óóäààñ ìàø õÿìä ¿íýýð ìàë õóäàëäàí àâàõ, áàðàà òàâààðàà ºíäºð ¿íýëæ ìàë, ò¿¿õèé ýäýýð àðèëæèõ, ºðèéí çîëèîñîíä áàðüöààëàí àâàõ çýðãýýð îëîí ìàë ñ¿ðýãòýé áîëæ áàéæýý. Ìîíãîë äàõü õàìãèéí áàÿí Äà øèí õó-ãèéí ï¿¿ñ 1912 îíû õàâàð çºâõºí ãàíö óäààãèéí òóóâðààð 30 000 õîíü, ÿìàà Õÿòàäàä ãàðãàæ áàéæýý. ¯¿íýýñ ãàäíà ìîíãîë÷óóä ººðñ人 Õÿòàä, Îðîñûí íààä çàõûí íóòàã õîòóóäàä î÷èæ ìàë ò¿¿õèé ýäýý õóäàëäàí áîðëóóëæ, ìºí㺠öààñ, õýðýãöýýò ç¿éëýý îëæ èðýõ ÿâäàë äýëãýð÷ áàéâ. Ìîíãîë óëñ òóñãààð òîãòíîñíîîð Ìîíãîëûí äîòîîä çàõ çýýë èäýâõæèæ, Èõ Õ¿ðýý, Õèàãò, Óëèàñòàé, Õîâä çýðýã õîò ñóóðèíû çàõ çýýëèéí õóâüä ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã ìýäýãäýõ¿éö äýýøèëæ, ìîíãîë÷óóä òýäãýýð ãàçàðò ìàë, ìàëààñ ãàðàõ ò¿¿õèé ýä, àðüñ øèð, ñ¿¿, öàãààí èäýý, ò¿ëøíèé ìîä, ºâñ çýðãèéã õóäàëäàí áîðëóóëàõ íü íýìýãäæýý. Ãààëèéí á¿ðýí áóñ ìýäýýãýýð çºâõºí 1917 îíä äýýðõ õîòóóäûí çàõ äýýð ìîíãîë÷óóä áîä ìàë 23 ìÿíãà ãàðóé òîëãîé, áîã ìàë 89 ìÿíãà ãàðóéã õóäàëäàí áîðëóóëæýý. ¯¿íýýñ ãàäíà ¿ëýìæ õýìæýýíèé àðüñ øèð, íîîñ ¿ñ, ñ¿¿, öàãààí èäýý áîðëóóëñàí áàéíà. Èéíõ¿¿ ìàë àæ àõóé òàâàðæèí, æèæèã òàâààðûí àæ àõóé óëàì õºãæñºí ÿâäàë áîë äóðüäàí áóé ¿åä àðäûí àæ àõóéòíû çàðèì õýñãèéí äîòîð õºðºíãºëºã àæ àõóé ¿¿ñýõýä õ¿ðãýæýý. Ýíý áîë àæ àõóéä ãàð÷ áàéñàí ÷óõàë ººð÷ëºëò ìºí. Ìàë àæ àõóéí àðãà àæèëëàãààíä çàðèì íýã øèíý äýâøèëò ç¿éë íýìýãäñýýð áàéâ. Îéò õýýðèéí á¿ñ, ÿëàíãóÿà Èõ Õ¿ðýý, Õèàãòûí õîîðîíä, Ñýëýíãý ìºðíèé ñàâ äàãóóõ íóòàãò ìàë÷èä ºâºë溺í人 ìîäîîð äóëààí õàøàà, ñàðàâ÷, òàë õýýð, ãîâ òàëûíõàí ÷óëóó, õºðçºí㺺ð çàäãàé õîðîî áàðèõ áîëæýý. Ìºí ºâºë õàâðûí õàòóó õàõèð öàãò óíàëãà ýäýëãýýíèé áîëîí ÿäàð÷ äîðîéòñîí ìàëäàà çîðèóëæ, ºâñ õàäëàí áýëòãýõ àæèë ìýäýãäýõ¿éö íýìýãäæýý. Íèéñëýë Õ¿ðýý, Õèàãò, Õîâä, Óëèàñòàé çýðýã õîò ñóóðèíû áîëîí òýäãýýðèéí îéðîëöîîõ íóòãèéí õ¿ì¿¿ñ ºâñ õàäëàí áýëòãýæ, ñààëèéí ¿íýý, ÷ºäðèéí ìîðèî òýæýýõ, æèíãèéí õºñ㺺 ò¿ð ºë çàëãóóëæ áàéëàà. Íýãýíò èéì ýðýëò ¿¿ññýí ó÷èð äýýðõ õîòóóäàä çàõ äýýð õ¿éòýí ñýð¿¿í óëèðàëä ºâñ èõ ã¿éëãýýòýé òàâààðûí íýã áàéëàà. 1914-1918 îíä çºâõºí Íèéñëýë Õ¿ðýýíèé çàõ äýýð äóíäæààð 20 ãàðóé ìÿíãàí ¿õýð òýðýã ºâñ çàðàãäñàíûã ãààëèéí á¿ðýí áóñ òàñàëáàðààð áàãöààëàí ãàðãàæ áîëîõ þì. Ìîíãîëûí àæ àõóéí áàéäàë, õ¿÷èí ÷àäëûã òîäîðõîéëîõ çîðèëãîîð 1915 îíîîñ ýõëýí õýäýí æèë äàðààëàí Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçðààñ ãàäààäûí ìýðãýæèëòýí îðîëöñîí òóñãàé øèíæèëãýýíèé àíãèéã Õýíòèé, Õàíãàé, Õºâñãºë, Ãîâèéí Àëòàé çýðýã íóòàãò àæèëëóóëæýý. Ýíý øèíæèëãýýíèé àíãè Ìîíãîëûí àæ àõóé, ãàçàð òàðèàëàí, àí àãíóóð, áàéãàëèéí áàÿëàã çýðãèéã ñóäëàí øèíæèëæýý. Øèíæèëãýýíèé àíãè

76

Ìîíãîëûí àæ àõóé, ìàëûí õàøàà ñàðàâ÷, ºâñ õàäëàí áýëòãýõ, àøèã øèìèéã íü á¿ðýí áîëîâñðóóëæ àøèãëàõ, áàéãàëü öàã óóðûíõàà íºõöºëä ñàéòàð òîõèðñîí ìîíãîë ìàëûí óäìûí ñàíã õàìãààëàõ, äîòîð íü ñîíãîí ¿ðæ¿¿ëýõ çàìààð ¿¿ëäýð óãñààã íü ñàéæðóóëàõ, äîòîîääîî ãàçàð òàðèàëàí õºãæ¿¿ëýõ, àí àãíóóð, áàéãàëèéí áàÿëàã àøèãëàõ àæëûã ñàéæðóóëàõ çàìààð ìàë àæ àõóéí à÷ààëëûã õºíãºòãºí óëìààð ñýðãýí õºãæèõ áîëîìæ áèé áîëãîõ ñàíàëûã äýâø¿¿ëæýý. Ìîíãîëûí àæ àõóéä áàéãàëèéí ãàí ãà÷èã, öàñ çóäíààñ ãàäíà òºðºë á¿ðèéí ºâ÷èí ìàø èõ ãàðç õîõèðîë ó÷ðóóëæ áàéëàà. Íýã òàëààñ ýëäýâ ºâ÷íèé óëìààñ ìàë àæ àõóéä ó÷èð÷ áàéñàí õîõèðëûã áàãàñãàõ ãýñýí ìîíãîë÷óóäûí ýðìýëçýë, íºãºº òàëààñ õèë õÿçãààðòàà ºâ÷òýé ìàë íýìýãäýõýýñ ñýðýìæëýõ ãýñýí ãàäààäûí õóäàëäàà÷äûí ñîíèðõîë íýãäýí íèéëæ, Îðîñûí õàðüÿàò çàðèì ìàëûí ýì÷ íàðòàé òîäîðõîé áîëçîë, õóãàöàà á¿õèé ãýðýý áàéãóóëæ, ìàëûí çàðèì õàëäâàðò ºâ÷èí ýñýðã¿¿öýõ òàðèëãà ¿éëäâýðëýõ, ò¿¿ãýýð ìàë òàðèõ àæëûã ¿¿ñãýâ. Ýíý íü õîæìûí Ìîíãîë óëñûí ¿íäýñíèé ìàë ýìíýëãèéí àëáàíû ¿¿ñâýð áàéæýý. Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàð ãàçàð òàðèàëàíãèéí, àæëûã õºãæ¿¿ëýí äýëãýð¿¿ëýõ òàëààð íýëýýä àíõààð÷ áàéâ. Äóðäàí áóé ¿åä Ìîíãîë îðîí Îðõîí, Ñýëýíãý, Òóóë ãîëûí ñàâ äàãóóõ òºâ Õàëõûí, Õîâä, Áóÿíò ãîë, Óâñ íóóðûí îð÷ìûí áàðóóí ìîíãîëûí, Ãîâü Àëòàé îð÷ìûí íóòãèéã õàìàðñàí Áàðóóí ºìíºä íóòãèéí, Õàëõ ãîë õàâü íóòãèéã õàìàðñàí äîðíîä ìîíãîëûí ãýñýí ¿íäñýíäýý òàðèàëàíãèéí äºðâºí ãîëîìò áàéâ. Ìîíãîëûí ãàçàð òàðèàëàí, áàñ óëñûí áóþó öýðãèéí òàðèàëàí, õ¿ðýý õèéäèéí òàðèàëàí, íî¸ä ôåîäàëûí òàðèàëàí, àðäûí òàðèàëàí, ãàäààäûí õàðüÿàò òàðèàëàí ãýæ ýðõýëæ áóé íèéãìèéí á¿ëãýýð íü àíãèëæ áîëîõ þì. Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçðààñ ãàçàð òàðèàëàíãèéí àæëûã õºãæ¿¿ëýõ òàëààð ÿâóóëñàí áîäëîãî íü íýã òàëààð ãàäíààñ 纺í àâ÷ èðýõ áóäàà, ãóðèë õîâîðäñîíòîé, íºãºº òàëààð çàðèì íóòàãò ãàçàð òàðèàëàíãèéí àæèë àæ àõóéí ÷óõàë ñàëáàð áîëæ áàéñàíòàé áàñ ÷ õîëáîîòîé áàéâ. Áîãä õààí 1914 îíä áóóëãàñàí íýã çàðëèãòàà “Ãàäààä îëîí óëñóóä ýðòíýýñ òàðèàëàíãèéí ¿éëäâýðèéã õºãæ¿¿ëýí áàäðóóëæ, àëáàò èðãýíèé àæ àõóéã ñàéæðóóëàí, öýðãèéí öàëèí àìóó áà îëíû õýðýãëýãäýõ¿¿íä õ¿ðýëö¿¿ëýõèéã ÷óõàë áîëãîõ àæãóó” õýìýýæýý. Òýãýýä Ò¿øýýò õàí àéìãèéí ÷èí âàí Õàíääîðæ, Ñýöýí õàí àéìãèéí æ¿í âàí Äîðæïàëàì, Ñàéí íî¸í õàí àéìãèéí ò¿øýý ã¿í Öîãò-Î÷èð íàðûí çýðýã íýëýýä õîøóóä ººðñ人 òàðèà òàðüæ á¿õèé íü õàðüÿàò õîøóóíû îëíû õýðýãëýãäýõ¿¿íä áàãàã¿é òóñ áîëæ áàéãààã äóðäæýý. Òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõýä òóñ äýì ¿ç¿¿ëýõ çîðèëãîîð óëñûí ñàíãààñ òàðèà òàðèõ õîøóóäàä àíæèñ, õàäóóð, õàìóóð, õ¿ðç çýðýã áàãàæ áîëîí ¿ðèéí áóäàà îëãîõîîð øèéäâýðëýæýý. Òýãýýä íàìàð ãóðàâ äàõèí íýìýãä¿¿ëýí, íýã õóâèéã íü ¿ð áîëãîí õàäãàëàæ, íýã õóâèéã íü óëñûí ñàíä õóðààæ, íýã õóâèéã íü õàðúÿàò õîøóóíû àëáàí õýðýãöýýíä çàðöóóëàõ, òýãýýä ¿ëäñýí íü õýäèé ÷èíýý áîëîâ÷ óóë òàðüñàí õ¿íä îëãîõûã çààæýý. 1913 îíä òàðèàëàíãèéí àæëûã ºðãºòãºõ, óëñûí ñàíä íýìýð òóñ áîëãîõ, ãàäààäûí òàðèà÷äûí ¿éë àæèëëàãààíä õÿíàëò òîãòîîõ çîðèëãîîð ãàäààä, äîòîîäûí õàðüÿàò íàðò òàðèàëàíãèéí ãàçàð ò¿ðýýñëýí îëãîõîîð øèéäâýðëýæ, òàðèàëàíãèéí ãàçàð ò¿ðýýñëýõ ä¿ðìèéã áàòëàí ãàðãàâ. Ýíý ä¿ðìèéí ¸ñîîð óðüä íýãýíò õàãàëñàí, øèíýýð õàãàëàõ òàðèàëàíãèéí ãàçðûã ãîë óñàíä îéð õîëûã íü õàðãàëçàí äýýä, äóíä, äîîðä ãýæ ãóðàâ àíãèëæ, íýã

77

¿ð ãàçàð òóòìààñ 2-3 öýí ìºí㺠õóðààæ áàéõààð òîãòæýý. Øèíýýð àòàð ãàçàð õàãàëàõ ÿâäëûã óðàìøóóëæ ýõíèé ãóðâàí æèëä òóñãàé õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëýõýýð çààæýý. Ýíý ä¿ðìèéí ¸ñîîð íýëýýä õ¿ì¿¿ñ ÿëàíãóÿà Õÿòàä áîëîí áóñàä ãàäààäûí õàðüÿàò íàð ÷àìëàëòã¿é ãàçàð ò¿ðýýñëýí àâ÷ òàðèà òàðüæ áàéæýý. Ìîíãîëûí òàðèàëàíãèéí ãîë óðãàìàë íü õàëòàð àðâàé, õàð áóäàà, áóóäàé áàéâ. Ãàäààäûí õàðüÿàò íàð õ¿íñíèé íîãîî íýëýýä òàðüæ áàéæýý. Ãààëèéí á¿ðýí áóñ ìýäýýãýýð ¿çýõýä 1917 îíä ìîíãîë÷óóä äîòîîäûí õîò ñóóðèíû çàõ çýë äýýð àðâàéí ãóðèë 4624 æèí, ãóðèë 129820 æèí, àðâàé 12248 æèí, ÷àíãààìàë 78171, øàð áóäàà 83,173 æèíã áîëîí õèâýã, ñ¿ðýë çýðýã òàðèàëàíãèéí áóñàä á¿òýýãäýõ¿¿í õóäàëäàí áîðëóóëæýý. ¯¿íèéã öºìèéã ãàäíààñ 纺í àâ÷èðñàí ãýæ ¿çýæ áîëîõã¿é þì. Ìîíãîë÷óóä õÿòàä òàðèà÷äààñ ãàçðàà áîëîâñðóóëàõ, òàðèàãàà àð÷ëàõ àðãà àæèëëàãààã ñóðàëöñààð áàéæýý. Îðîñûí õóäàëäàà, îðîñ òàðèà÷äààð äàìæèí ¿éëâýðèéí õèéöòýé òºìºð àíæèñ, ñàì áîðíîé, ãàð õàäóóð çýðýã òàðèàëàíãèéí áàãàæ, áóóäàé çýðýã óðãàìëûí ¿ð ýëáýãøèæ áàéâ. Ãàçàð òàðèàëàí ýðõýëäýã íóòãèéí àðäóóä ººðñ人 æèæèã ãàð òýýðýì õèéæ òàðèàãàà ãóðèë áîëãîí àøèãëàäàã áîëæýý. ̺í îðîñ, õÿòàä òàðèà÷èä óñàí áîëîí ìîðèí òýýðìýýð òàðèàãàà òýýðýìäýæ, îéðîëöîî íóòãèéí àðäûí òàðèàëàíã õºëñººð ãóðèë áîëãîí ºãäºã áàéâ. Ìîíãîë îðîí äýëõèéí êàïèòàëèñò çàõ çýýëèéí õ¿ðýýíä òàòàãäàí îðñîíòîé óÿëäàí Ìîíãîëîîñ ãàäàãø ãàðãàõ ç¿éëèéí äîòîð àíãèéí àðüñ, ¿ñ ÷óõàë áàéð ýçëýõ áîëæýý. Àíãèéí àæèë îëáîðûí ÷óõàë ýõ ñóðâàëæ áîëæ áàéñàí íü òàâààð ìºíãºíèé õàðèëöàà èäýâõæñýíèé íýãýí ãýð÷ áàéëàà. Àíãèéí áàãàæ õýðýãñýë, àðãà àæèëëàãàà ÷ áîëîâñðîíãóé áîëñîîð áàéæýý. 1917 îíä äîòîîäûí õîò ñóóðèíû çàõ äýýð ìîíãîë õ¿ì¿¿ñ 30 øàõàì íýð òºðëèéí àíãèéí àðüñ, ¿ñ áóñàä á¿òýýãäýõ¿¿í 61000 øàõìûã çàðæ áîðëóóëæýý. 1912 îíä Ìîíãîëîîñ çºâõºí Õºøºº ìîäíû ãààëèàð Îðîñ óëñàä 1127444 ðóáëèéí àíãèéí ¿ñ ãàðãàñíû äîòîð òàðâàãàíû àðüñ 817327 ðóáëü, ¿íýãíèé àðüñ 96263 ðóáëü, àðãàëèéí àðüñ 26609 ðóáëü, ÿíãèðûí àðüñ 22019 ðóáëü, áóëãà 10070 ðóáëü áîëæ áàéæýý. 1919 îíû õàâàð õýñýã õÿòàä õóäàëäàà÷èä çºâõºí íýã óäàà Óëèàñòàé õîòîîñ õýðýìíèé àðüñ 51934, ÷îíûí àðüñ 366, õÿðñíû àðüñ 39, ìàíóóëûí àðüñ 627, òàðâàãàíû àðüñ 28122, ¿íýãíèé àðüñ 1516, áóãûí ýâýð 1441, çýýðèéí àðüñ 1383, ÿíãèðûí àðüñ 13, øèë¿¿ñíèé àðüñ 27-ã Õÿòàäàä à÷óóëæýý. Áîãä õààíû çàñãèéí ãàçàð 1913 îíä Îðîñûí õàðúÿàò Ãàëïèðîâ, Ïîëÿêîâ íàðò Áóéð íóóð, Õàëõ ãîëä çàãàñ àãíàõ 5-10 æèëèéí õóãàöààòàé ò¿ðýýñ îëãîæ áàéñàí íü àí àãíóóðûí àæèëä ãàðñàí íýãýí øèíý ¿çýãäýë áàéâ. Äóðäàí áóé ¿åä áàéãàëèéí áóñàä áàÿëãèéã àøèãëàõ ÿâäàëä ÷ àõèö ãàð÷ýý. Îé ìîä ýëáýã õàíãàé íóòãèéíõàí õîò ñóóðèíû çàõ äýýð ò¿ëøíèé ìîä, ãîâü òàëûíõàí àðãàë, õàðãàíà èõ õóäàëäàõ áîëæýý. 1917 îíä ìîíãîë÷óóä õîò ñóóðèíû çàõ äýýð 100000 ¿õýð òýðýã ìîä, 1200 ãàðóé òýðýã àðãàë, 155 òýðýã õàðãàíà çàðñàí ìýäýý áóé íü á¿ðýí áóñ þì. ̺í îíä 145675 æèí äàâñ, 90322 æèí õóæèð, 26807 캺ã áîëîí áàéãàëèéí áóñàä õèøãèéã õóäàëäñàí áàéíà. 1914 îíä Ãàäààä ÿàìíû íýãýí ò¿øìýë ìîä áàíç ç¿ñýõ ¿éëäâýðèéã Òóóë ãîëûí õºâººí äýýð áàéãóóëæ, 40 ãàðóé õ¿í õºëñëºí àæèëëóóëàõ, Òýðýëæ-Òóóëûí áýë÷èð, Óëèàñòàéí ýõ çýðýã ãàçðààñ ìîä ñàëààð àâ÷ èð¿¿ëýõ õ¿ñýëò òàâüñíûã çºâøººð÷ áàéæýý. 1916 îíä Èõ øàâèéí çàéñàí

78

¨íäîíæàìö áàéãàëèéí çýðëýã öàéíû óðãàìàë ò¿¿æ, öàé õýâëýõ óëñûí ¿éëäâýð áàéãóóëàõ ñàíàë äýâø¿¿ëñíèéã ¸ñîîð áîëãîæýý. 1913 îíä “Àëò ìºíãºíèé çýðýã óóðõàé íýýõ ä¿ðýì”-èéã çàñãèéí ãàçðààñ áàòëàí ãàðãàæ, àøèãò ìàëòìàë á¿õèé ãàçðûã ãàäààä äîòîîäûí õ¿ì¿¿ñò ò¿ðýýñ êîíöåññûí æóðìààð àøèãëóóëæ, óëñûí ñàíä íýìýð ñýëáýã áîëãîõîîð øèéäâýð ãàðãàâ. Áîãä õààí èéíõ¿¿ óóðõàé íýýëãýõ òóõàé 1912 îíä Äîòîîä ÿàìíààñ ºðãºñºí àéëòãàëä õàðèó çàðëèã áóóëãàõäàà “Óðä ýä¿ãýýãèéí öàã åð àäèëã¿é… àëò á¿õèé ãàçðûã íýýõ áîëîâ÷, åð õýìæýýã¿é ìàëòàæ ñ¿éòãýõ íü áóñ … ýðõýì ñ¿ëä òàõèëãà á¿õèé ãàçàð áîëáîîñ ýðõýìíýæ ¿ë ìàëòàõ íü ç¿é ìºí. Áóñ ýíãèéí çýðýã ãàçàð íóòàãò äàí ãàíö àëò áóñ ÿìàð ç¿éëèéí çîîðü áóé àâààñ çîõèõûã ¿çýæ íýýí àâáààñ çîõèíî” ãýæýý. Äýýðõ ä¿ðìèéí äàãóó àøèãò ìàëòìàë á¿õèé ãàçðûã ò¿ðýýñ, êîíöåññûí æóðìààð îëãîõäîî óóðõàéí õºðºíãèéí ýëáýã õîâîð, ¿éëäâýðèéí õ¿íä, õºíãºíèéã õàðãàëçàí, óëñûí ñàíä îðóóëàõ õóâèéã îéðîëöîîãîîð 5-50 õóâü áàéõààð çààæýý. Ýíý ä¿ðìèéí ¸ñîîð èõýâ÷ëýí îðîñ, õÿòàä, ãàíö íýã ìîíãîë õ¿í àëò, ýðäýíèéí ÷óëóó îëáîðëîõ, ýðõ îëæ àâñàí áàéíà. Ãýâ÷ àøèãò ìàëòìàëûí ç¿éë îëáîðëîõ ýðõ îëæ àâñàí õ¿ì¿¿ñèéí èõýíõ íü ñàíõ¿¿ãèéí òàëààð áàò ñóóðüã¿é, àç òóðøèõ çàìààð àøèã õîíæîî îëîõûã ýðìýëçýãñýä áàéëàà. Ìîíãîë îðîíä àøèãò ìàëòìàëûí õàéãóóë øèíæèëãýý, íººö òîäîðõîéëîõ àæèë îãò õèéãäýýã¿é, çàì õàðèëöàà òýýâýð õºã溺ã¿é, àæ ¿éëäâýðèéí êàïèòàë íýâòðýýã¿é çýðýã îëîí øàëòãààíààñ äýýðõ àæèë òºäèé ë ¿ð ä¿íä õ¿ðýýã¿é áàéíà. Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçðààñ àøèãò ìàëòìàë îëáîðëîõ ýðõ îëæ àâàãñäûí äîòîð õàìãèéí òîì íü óðüä Ìàíæèéí ¿åýñ Ò¿øýýò õàí, Ñýöýí õàí õî¸ð àéìãèéí íóòàãò àëò îëáîðëîõîîð áàéãóóëàãäñàí “Ìîíãîëîð” õýìýýõ íèéãýìëýã áàéâ. Áîãä õààíû çàñãèéí ãàçàð, ýíýõ¿¿ íèéãýìëýãèéí õîîðîíä áàéãóóëñàí ãýðýý ¸ñîîð óã íèéãýìëýã îëáîðëîñîí á¿õ àëòíû àðâàí çóðãààí õóâü õàãàñòàé òýíöýõ áèå àëò áóþó îðîñ ðóáëèéã Ìîíãîë óëñûí ñàíä îðóóëæ áàéõ ¿¿ðýã õ¿ëýýæýý. Áîãä õààíû çàñãèéí ãàçðààñ íèéãýìëýãèéí îëîí ãàçàð óóðõàéí ãàçàð ò¿¿íèé ¿éë àæèëëàãàà, ãýðýýíä õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõýä íü õÿíàëò òàâèõ ò¿ðýýñèéí ò¿øìýäèéã òóñ òóñ òîìèëîí ñóóëãàæýý. 1915 îíä Ñàíãèéí ÿàìíààñ “Ìîíãîëîð”-ûí îëîí óóðõàéã øàëãàæ ¿çýõýä òýäãýýðò 2800 õ¿í àæèëëàæ, 12372 ëàí àëò îëáîðëîõ óëñûí ñàíä 2041 ãàðóé ëàí àëò îðóóëàõ òºëºâòýé áàéæýý. Òóñ îðîí òóñãààð òîãòíîñîí íü äîòîîä õóäàëäàà, çàõ çýýë ¿¿ñýõ, óëìààð ãàð óðëàëûí àæèë õºãæèõºä ÷óõàë ò¿ëõýö áîëæýý. Íèéñëýë Õ¿ðýý áîëîí áóñàä òîìõîí õîò ñóóðèí ãàçðûí õ¿í àì îëøèð÷, ãàð óðëàëûí àæèë ýðõëýí àìüäðàãñäûí òîî íýìýãäýæ áàéâ. Ìîíãîë ãàð óð÷óóä áóðõàí òàõèëûí õýðýãñýë, àìüäðàë àõóéí õýðýãöýýò ãóòàë, õóâöàñ, ãýðèéí ìîä, òàâèëãà, ýìýýë, àëò, ìºíãº, òºìðèéí äàðõíû àæèë ýðõýëäýã áàéâ. Õîò ñóóðèíû ãàð óð÷óóäûí äîòîð áóñäûí þìûã õºëñººð óðëàã÷èä öººíã¿é áàéâ. Òýäíèé äîòîð äàí ìàëãàé, ãºëºì, ãóòàë, äýýë çýðãýýð ìýðãýæñýí óð÷óóä îëîí áàéæýý. Òýä áàñ á¿òýýãäýõ¿¿íýý çàõ çýýë äýýð õóäàëäàí áîðëóóëäàã áàéâ. 1913 îíä Ãààëèéí ÿàìíààñ “Ìîíãîë õ¿í ýìýýëèéí ìîä, ìàëãàé, òîîíî, õàíà, àðàã, óóðãà çýðãèéã õèéæ õóäàëäàõ íü öººíã¿é áºãººä ýíý çýðýã õóäàëäàà õèéãñýä íü öºì àøèã õîíæâîð õè÷ýýæ ÿâàõ íü áóñàä îëîí õóäàëäàà÷íààñ ÿëãàâàðëàõ ãàçàðã¿é” õýìýýí òàòâàð íîîãäóóëàõ ñàíàë ãàðãàæ áàéâ. ̺í óã áè÷èãò ýíý ìýò ç¿éëèéã õºäºº ãàçàð ¿éëäýýä àâ÷ èðæ õóäàëäààëàãñàä áóéã ÷ äóðüäæýý. Ãýâ÷ õÿòàä óð÷óóäûã áîäâîë àøèã îðëîãî

79

áàãà, èõýíõ íü óã àæëûã àæ àìüäðàëäàà íýìýð ñýëáýã áîëãîõûã õè÷ýýñýí ÿäóó÷óóä áóé òóë òàòâàð àâàõûã ò¿ð àçíàõààð øèéäæýý. Õîò ñóóðèí ãàçàð ãàäààäûí óð÷óóä îëîí áàéâ. 1914 îíä çºâõºí Íèéñëýë õ¿ðýýíä àëò, ìºíãº, çýñ, ãóóëü, òºìðèéí äàðõàí, ìóæààí áóäàã÷èí, çóðàã÷èí, ýëä¿¿ð÷èí, î¸äîë÷èí çýðýã 25 ç¿éëèéí àæëûã ýðõýëñýí 400 ãàðóé ºðõ, 2800 ãàðóé õÿòàä óð÷óóä áàéñàí àæ . Áîãä õààíû çàñãèéí ãàçàð ãàð óðëàëûí ñóðãóóëü áàéãóóëæ, ãàäààäààñ áàãø óðèí àâ÷èð÷ áàéæýý. Ìàíæèéí äàðëàëûã ò¿ëõýí óíàãàæ, Ìîíãîë îðîí áèå äààñàí õºãæëèéí çàìä îðîõûã ÷àðìàéæ áàéñàí íü òàâààð ìºíãºíèé õàðèëöàà, äîòîîä õóäàëäàà èäýâõæèí ºðãºæèõºä èõ ò¿ëõýö áîëæýý. Íèéñëýë õ¿ðýý Õèàãò, Óëèàñòàé, Õîâä çýðýã õîò ñóóðèí ãàçðûí õ¿í àì íýìýãäýæ çàñàã çàõèðãàà, øàøíû òºâèéí çýðýãöýý õóäàëäàà çàì òýýâðèéí çàíãèëàà áîëæ, îéð òîéðíûõîî õîøóóäûí àæ àõóéã ººðèéí çàõ çýýëèéí íºëººíä òàòàõ áîëîâ. ªºðººð õýëáýë îðîí íóòãèéí ÷àíàðòàé áîëîâ÷ äîòîîäûí çàõ çýýë ¿¿ñýí òýëæ áàéëàà. Æèëèéí àëü ÷ óëèðàëä òîãòìîë àæèëëàäàã õîò ãàçðûí çàõóóä áèé áîëñîí íü äîòîîä õóäàëäààíä ãàðñàí òîì àõèö áàéëàà. Ýíý íü ¿íäýñíèé íýãäñýí çàõ çýýë á¿ðýëäýõèéí óðüä÷èëñàí ÷óõàë íºõöºë þì. ¯¿íýýñ ãàäíà Ìîíãîë õîòóóä ãàäààäûí õóäàëäàà÷èä ãàð óð÷óóä òºâëºðñºí ãîë öýã¿¿ä õýâýýðýý áàéâ. Ìîíãîëûí íî¸ä, òîì ëàì íàð, àðä ãàðàëòàé áàÿ÷óóä ãàäààäûí õóäàëäàà÷èäòàé õóâü íèéë¿¿ëýõ ÿâäàë íýëýýä áàéæýý. Òàâààð-ìºíãºíèé õàðèëöàà äýëãýðýõèéí õèðýýð õóäàëäàà íàéìààíû àæëûã áèå äààí õèéæ, àøèã õîíæîî îëîõûã ýðìýëçýãñýäèéí òîî ºññººð áàéæýý. 1917 îíû ãààëèéí ìýäýýãýýð ýø áîëãîí àâ÷ ¿çâýë çºâõºí Íèéñëýë õ¿ðýýíèé çàõ äýýð 15 ìÿíãà ãàðóé õ¿í ìàë, ìàë àæ àõóéí ò¿¿õèé ýä áóñàä ç¿éë õóäàëäàí áîðëóóëæ, òýð ¿åèéí õàíøààð 5 ñàÿ ãàðóé ðóáëèéí ã¿éëãýý õèéæýý. Õóäàëäàà íàéìààíû àæëûã ¿éë àæèëëàãààíûõàà ÷óõàë õýñýã áîëãîí áàÿæèãñàäûí äîòîð Ãàíäàí Áàëæèð, Áººãèéí Øàãäàð, Á¿òýìæ ãýëýí, Øàäàâ ãàâüæ, Óõàà Áàëüäèð çýðýã íýðä ãàðñàí áàÿ÷óóä îëîí áàéâ. Òýä íàð áîë ¿íäñýíäýý æèðèéí àðä ãàðàëòàé õ¿ì¿¿ñ áàéæýý. Òýä õºëòýé òîì õóäàëäàà, æèí òýýâýð õèéõèéí õàìò áàñ èõ õýìæýýãýýð ìºí㺠õ¿¿ëæ áàéæýý. Ìîíãîë õóäàëäàà÷èä ¿íäýñíèé ìºíãºí òýìäýãò, æèí õýìæ¿¿ð, õóäàëäààíû áàéãóóëàãàòàé õîëáîõ, çàì õàðèëöààã ñàéæðóóëàõ, ¿íäýñíèé áàíê áàéãóóëàõûã øààðäàæ áàéâ. 1917 îíä ò¿øìýë Öýäýâñ¿ðýí, ëàì ×àãäàðæàâ òýðã¿¿òýé Íèéñëýë õ¿ðýýíèé 18 õóäàëäàà÷èä õóâü õºðºí㺠íèéë¿¿ëæ “Ìîíãîëûí õàðèëöàí òóñëàõ õîðîî”-ã áàéãóóëæ, ìîíãîëûí ò¿¿õèé ýä, ãàäààäûí áàðààã áóñäààð äàìæóóëàõã¿é øóóä ãàðäàí õóäàëäààëæ, ººðñºä人 áîëîí óëñäàà àøèãòàé àæèëëàõûã ñàíàà÷èëæ áàéñàí íü ìîíãîë õóäàëäàà÷äûí ¿íäýñíèé óõàìñàð ñýðãýí äýýøèëæ, çàõ çýýëèéíõýý òºëºº òýìöýõ ãýñýí îðîëäëîãî áàéëàà. Áîãä õààíû çàñãèéí ãàçàð 1912 îíû çóí Ãààëèéí õýðãèéã çàõèðàí øèéòãýõ ÿàìûã øèíýýð áàéãóóëæ, ñàëáàð õîðîîäûã Íèéñëýë Õ¿ðýý, Õèàãò, Óëèàñòàé, Õîâä çýðýã ãàçàð áàéãóóëæýý. Îðîí íóòàãò ãààëü õóðààõ ýðõèéã õîøóóäûí òàìãûí ãàçàð îëãîâ. 1913 îíä “Ìîíãîë÷óóäûí äîòîîä õóäàëäààíààñ ãààëü õóðààõ òóõàé ä¿ðýì”-èéã áàòëàí ãàðãàâ. Óëñûí ñàíãèéí îðëîãûí íýã ãîë ñóðâàëæ áîë ãààëü, ò¿ðýýñèéí îðëîãî áàéëàà. Ãààëèéí ä¿ðýì ¸ñîîð õóäàëäñàí ç¿éëèéí 5 îð÷èì õóâèéã ãààëèéí òàòâàðò õóðààæ áàéâ. Ìîíãîë óëñûí õóäàëäààíû ãààëü íü ôåîäàëûí áóòðàëûí ¿åèéí Åâðîï äàõèíû äîòîîä ãààëèàñ íýëýýä ÿëãààòàé þì. Òýð ¿åä Åâðîïûí õóäàëäàà÷èä íóòãèéã íü äàéðàí ºíãºðñºí

80

ôåîäàëûí ýçýìøèë òóñ á¿ðä ãààëü òºëäºã áàéñàí áîë Ìîíãîëûí ãààëü ìàë, ò¿¿õèé ýä, áóñàä ç¿éëèéã õóäàëäàí áîðëóóëàãñäààñ õýäýí ÷ àéìàã õîøóóíû íóòàã äàìæèí ÿâæ, õààíà ÷ õ¿ðãýæ çàðñàí, öàãèéí õàíøèéã áàòëàí ä¿ðìèéí ¸ñîîð ãàíöõàí óäàà ãààëü õóðààäàã áàéâ. Ìîíãîë óëñûí ãààëü íü äîòîîä áîëîí õÿòàä õóäàëäàà÷äûí àëü àëèíààñ àäèëõàí õóâèàð ãààëü õóðààæ áàéñàí áîëîõîîð, ò¿¿íä äºíãºæ òýðýëæ ÿäàæ áàéñàí ìîíãîë ¿íäýñíèé õóäàëäàà÷èä, Ìîíãîëä îëîí ¿åèéí òóðø íî¸ðõîæ, áàéð ñóóðü íü áýõýæñýí õÿòàä õóäàëäàà÷äààñ èë¿¿ íýðâýãäýæ áàéñàí íü äàìæèãã¿é. ͺ㺺 òàëààð Ìîíãîëûí ãààëü Îðîñ õóäàëäàà÷äàä îãò õàìààðàõã¿é áàéâ. Ýíý íü Ìîíãîë äàõü ýäèéí çàñãèéí íºëººã áýõæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð õààíò Îðîñîîñ Ìîíãîëä òóëãàí õ¿ëýýëãýñýí 1912 îíû òýãø øóäàðãà áóñ ãýðýýíèé ¿ð ä¿í áàéâ. Ìîíãîë óëñûí ¿åä óëñûí îðëîãî çàðëàãûí òºñâèéã ýìõ öýãöòýé áîëãîõ, óëñûí ñàíõ¿¿ã àðâèòãàõ òàëààð àâ÷ ÿâóóëñàí àðãà õýìæýýí¿¿ä íü ýäèéí çàñãèéã ººä òàòàõàä áàñ ÷èãëýãäýæ áàéæýý. Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàð óëñûí òºñâèéí àëäàãäëûã íºõºõ, õÿçãààð íóòãèéã áàòëàí õàìãààëàõ, ¿íäýñíèé öýðãèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ çîðèëãîîð 1913 îíä õààíò Îðîñ óëñààñ 100 ìÿíãàí ðóáëèéã 10 æèëèéí õóãàöààòàé, äàðàà íü 2 ñàÿ ðóáëèéã 20 æèëèéí õóãàöààòàé, 1914 îíä 3 ñàÿ ðóáëèéã 30 æèëèéí õóãàöààòàé òóñ òóñ çýýëäýæ àâ÷ýý. Ýíýõ¿¿ çýýëñýí ìºíãèéã çàðöóóëàõ õýðýãò õÿíàëò òàâèõ, Ìîíãîëûí ñàíõ¿¿, òºñâèéã ýìõ öýãöòýé áîëãîõîä òóñëóóëàõ çîðèëãîîð Îðîñ óëñ ººðèéí Ñàíãèéí ÿàìíû ò¿øìýë Ñ.À.Êîçèíã 1914 îíä Ìîíãîëä òîìèëîí èð¿¿ëæýý. Ò¿¿íèé áèå 1917 îí õ¿ðòýë àæèëëàõäàà óëñûí ñàíõ¿¿ã öýãöýëæ, íýãäñýí òºñâèéí ñèñòåì áèé áîëãîõ, îðëîãûí øèíý ýõ ñóðâàëæèéã èëð¿¿ëæ àøèãëàõ çýðýã õýä õýäýí àæëûã ñýäýí òºëºâëºæ, òýäãýýðýýñ çàðèìûã íü õýðýãæ¿¿ëýõ îðîëäëîãî õèéæýý. Òóõàéëáàë, 1914 îíîîñ óëñûí îðëîãî çàðëàãûã òºñºâëºí õºòëºõ áîëæýý. 1916 îíû óëñûí îðëîãûã 6149625 ðóáëü áàéõààð òºñºâëºñíººñ 65,04 õóâèéã àëáàí òàòâàðààñ, 600000 ðóáëèéã ãààëèàñ îðóóëàõàð òºëºâëºæýý. ¯¿íèé äýýð 1 ñàÿ ðóáëèéí çýýë àâ÷ýý. Óëñûí òºñâèéí çàðëàãûí 90 õóâèéã òºâèéí ÿàìä, àëáàí ãàçàð, íî¸ä ò¿øìýäèéí öàëèí ï¿íë¿¿, àéìàã õîøóóäûí àïïàðàòûí çàðäàëä çîðèóëæ áàéëàà. Îðîñîîñ óðèãäàæ èðñýí ìýðãýæèëòýí ò¿øìýä Ñ.À.Êîçèí, ò¿¿íèé îðëîã÷ Ï.À.Âèòòå íàðûí ñàíàà÷èëãà, îðîëöîîòîéãîîð 1916 îíä “Óëñûí õºðºíãèéã çàõèðàõ ãàçàð” ãýã÷ íýãýí òóñãàé àëáàí ãàçðûã áàéãóóëæ, ä¿ðìèéã íü áàòëàí ãàðãàæýý. Òýðõ¿¿ ä¿ðýìä Ìîíãîë óëñûí õÿçãààðûí äîòîðõè ãàçðûí õºðñºí äýýðõ áà äîîðõè á¿õ áàÿëãèéã óëñûí ºì÷ õºðºí㺠ãýæ àëáàí ¸ñîîð çàðëàñàí áºãººä ýë áè÷èã íü çºâõºí ýäèéí çàñãèéí òºäèéã¿é, óëñ òºðèéí ìàø òîì óòãà ñàíàà á¿õèé ç¿éë áàéëàà. Óëñûí õºðºíãèéã çàõèðàõ ãàçðûí ä¿ðýìä áàéãàëèéí á¿õ áàÿëãèéã àøèãëóóëàõààð çîõèõ áîëçëûí äàãóó ò¿ðýýñëýí îëãîõ, ò¿¿íýýñ îðîõ îðëîãûã óëñûí ñàíä îðóóëæ áàéõààñ çîõèõ áîëîìæòîé ãàçàð óëñûí ¿éëäâýðèéã áàéãóóëàõ ÿâäàë áîë ìºíõ¿¿ ãàçðûí ÷óõàë ¿¿ðýã ãýæ çààæýý. Åð íü Áîãä ãýãýýíèé çàñãèéí ãàçàð ýäèéí çàñãèéí øèíæ ÷àíàðòàé íààä çàõûí ààð ñàà𠺺ð÷ëºëò õèéõýä ÷ ñàíõ¿¿ãèéí òàëààð ãà÷èãäàæ áàéñàí íü Ìàíæèéí êîëîíè÷ëîëûí õîðò óðøèãòàé õîëáîîòîé þì. Áîãäûí çàñãèéí ãàçàð ãà÷èãäàëò áàéäëàà áàãà ÷ àòóãàé õºíãºâ÷ëºõèéí òóëä “Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé áàíê” ãýäýã íýðòýé áàíêèéã Èõ Õ¿ðýýíä áàéãóóëàõààð îðîñóóäòàé òîõèð÷ýý. Ìîíãîë îðíûã îðîñûí ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿ãèéí õàðààò áàéäàëä óëàì á¿ð îðóóëàõ ãýñýí Îðîñûí

81

õºðºíãºòºí íàðûí õ¿ñýë, ñàíõ¿¿ãèéí òîãòìîë äýìæëýãòýé áîëîõ ãýñýí Áîãäûí çàñãèéí ãàçðûí ýðìýëçýë õî¸ð èéíõ¿¿ íýãäýí íèéëñíèé ¿ð ä¿íä áàéãóóëàãäñàí "Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé áàíê" ãýã÷ íü 1915 îíîîñ ¿éë àæèëëàãààãàà ýõýëñýí þì. Ãýâ÷ äýëõèéí I äàéíààñ áîëæ, ýíý áàíê Õ¿ðýýíèé ýðõ áàðèã÷äûí íàéäâàðûã îãòõîí ÷ áèåë¿¿ëýõ ÷àäâàðã¿é íü óäàëã¿é òîäîðõîé áîëæýý. Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçàð ýíý áàíêíààñ õýä õýäýí óäàà ÷óõàë õýðýãò çàðöóóëàõ ìºí㺠çýýëäýõ ãýñýí áîëîâ÷ óã áàíê ò¿¿íèéã íü ºã÷ ÷àäñàíã¿é. Èéìä Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàð 1917 îíä ººðèéí “Ìºíãºíèé õ¿¿ ¿ðæ¿¿ëýõ àíãè” íýðòýé áàíê ìàÿãèéí ãàçðûã Ñàíãèéí ÿàìíû äýðãýä áàéãóóëàí, ò¿¿íèé ä¿ðìèéã áàòàëæ, óëñûí ñàíä ìºí㺺ð òóñàëñàí õ¿íèéã õºõ¿¿ëýí, ôåîäàëûí õýðãýì çýðýã ýðõ ÿìáààð øàãíàõ øèéäâýð ãàðãàæýý. Äýëõèéí I äàéí ãàð÷, Îðîñ îðîíä õóâüñãàëò õºäºëãººí ºðíºæ, äîòîîä ãàäààä áàéäàë íü ã¿íçãèé õÿìðàëä àâòàãäñàí òóë Ìîíãîëä ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí äýìæëýã îëãîõ ÿâäàë ààíäàà çîãñ÷ýý. Áîãäûí çàñãèéí ãàçàð ñàíõ¿¿ãèéí ãà÷èãäàë, õàðãèñ õ¿÷íèé ýñýðã¿¿öýëòýé òóëãàðàõûí çýðýãöýý áîäîæ òºëºâëºñíºº àìüäðàëä õýðýãæ¿¿ëýõ èäýâõòýé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ÷àäâàðã¿é áàéñàí òóë òºäºëã¿é ñàíàæ ñýäñýí äýâøèëò àæëààñàà òàòãàëçàõàä õ¿ð÷ýý. 1914 îíä ãàðãàñàí òàðèàëàí õºãæ¿¿ëýõ øèéäâýðýý àìüäðàëä õýðýãæ¿¿ëýõýä ç¿éë ç¿éëèéí áýðõøýýë òîõèîëäîæ, ýöýñò íü 1919 îíä “áàãà ñàãà ãàçàð õàãàëáàðëàí òàðüñàí áîëîâ÷ åð ÿëüòàé áîëîâñðóóëàí ¿ðæ¿¿ëæ ÷àäñàíã¿é” òóë ”îëîí àéìàã, õîøóó, øàâèéí íóòàãò àëáààð òàðèà òàðèóëàõ õýðãèéã á¿ðìºñºí çîãñîîõ” øèéäâýð ãàðãàæýý. Ãýâ÷ XIX-XX çóóíû çààãààð Ìîíãîë îðíîîð æóóë÷èëñàí ãàäààäûí õ¿ì¿¿ñ Ìîíãîë îðîí, ÿëàíãóÿà òàðèàëàí òàðèõàä òîõèðîìæòîé õîéä ç¿ãèéí íóòàãò àðä îëîí àæ àìüäðàëäàà íýìýð ñýëáýã áîëãîõ çîðèëãîîð òàðèàëàíãèéí àæëààð îðîëäîõ íü óëàì á¿ð ºðãºæñººð áàéãààã öîõîí òýìäýãëýñýýð áàéñàí áèëýý. Ìîíãîë îðîíä ôåîäàëûí áóðàíãóé äýãëýì, õàìæëàãàò ¸ñ, ýäèéí çàñãèéí õîöðîãäñîí õàðèëöàà íî¸ðõîæ áàéñàí íü àðä îëíû àæ àõóéí ñàíàà÷èëãûã áîîãäóóëàí, ¿éëäâýðëýõ õ¿÷íèé õºãæëèéã ÷ºäºðëºæ áàéâ. Ìîíãîë óëñûí ýäèéí çàñãàà ººä òàòàõ õýðýãò ãàäíààñ ÿëàíãóÿà õààíò Îðîñîîñ äýìæëýã îëíî ãýæ íàéäàæ áàéñàí íü ¿íäñýíäýý òàëààð áîëîâ. Áîãä õààíû òºð áàðüñàí æèë¿¿äýä ºíãºö õàðàõàä çàðèì òàëààð ôåîäàëûí õàðèëöàà ëàâøèð÷, ñ¿ì õèéä, ëàì íàð óëñ òºðèéí àìüäðàëä óðüä õýçýý ÷ áàéãààã¿é íºëººòýé áîëæ áàéñàí õýäèé áîëîâ÷, ìîíãîëûí ôåîäàëèçì äýëõèéí íºëººãººð ã¿í äîòðîîñîî çàäðàõ ÿâö óëàì õ¿÷òýé áîëñîîð áàéñàí íü Ìîíãîëûí íèéãìèéí õºãæëèéí öààøäûí õàíäëàãûã òîäîðõîéëæ áàéâ. Äóðäàí áóé ¿åä òàâààð-ìºíãºíèé õàðèëöàà äýëãýðýõ ÿâäàë ã¿íçãèéð÷, àæ àõóéòàí íèéòäýý ÿìàð íýã õýìæýýãýýð çàõ çýýëòýé õîëáîîòîé áîëæýý. Ýíý ¿çýãäýë ÿëàíãóÿà õîò ñóóðèíû øàäàð àéìàã õîøóóä, Ìîíãîëûí òºâ õýñýãò èõýýõýí òîäîðõîé àæèãëàãäàæ áàéâ. Àðä îëîí íèéãìèéí õîöðîãäñîí õàðèëöààíû õ¿ëýýñò áàðèãäàõûí çýðýãöýý ãàäààäûí õóäàëäàà÷äûí ìºëæëºãò íýðâýãäýí, òºðèéí áîëîí õóâü ôåîäàë, ñ¿ì õèéäèéí àëáà, òàòâàðûí äàðààñ äîð áàéëàà. Òàòâàð ìºíãºíèé õàðèëöàà àæ àõóéí çàäðàëûã ò¿ðãýòãýæýý. Àæ àõóéòíû çàðèì õýñýã íü ìàë ñ¿ðãýý áàðæ ¿ã¿éð÷ áàéõàä, íºãºº òàëä íü ýäèéí çàñãèéí õ¿÷ ÷àäëààðàà çàñàã íî¸äîîñîî ÷ äàâóó áàÿí ÷èíýýëýã õ¿ì¿¿ñ òºðæ, Ìîíãîëûí ýäèéí çàñàãò íºëºº ñóóðüòàé áîëñîîð áàéæýý. Ìîíãîë îðîí äýëõèéí çàõ çýýëèéí õ¿ðýýíä òàòàãäàí îðæ, Ìîíãîëûí äîòîîä çàõ çýýë á¿ðýëäýõ ýõ ¿¿ñâýð òàâèãäàæ áàéñàí íºõöºëä

82

ìîíãîë áàÿ÷óóä àöàã õºëñíèé àæèë õººöºëäºõ, õîò õºäººãèéí õîîðîíä áîëîí õèë çàëãàà îðíóóäûí çàõ çýýë äýýð õóäàëäàà íàéìàà õèéõ, ìºí㺠õ¿¿ëýõ, ç¿òãýõ õ¿÷íèé áîëîí ñààëèéí ìàëûí õ¿÷, àøèã øèìèéã ºðãºí àøèãëàõ çýðãýýð àæ àõóéíõàà õ¿÷ ÷àäëûã óëàì çóçààòãàõ àðãà çàìûã èäýâõòýé ýðýëõèéëæ áàéëàà. Äóðäàí áóé ¿åä ìàë ñ¿ðãýý áàðñàí ìàë÷èä õîò ñóóðèí ãàçàð áàðààäàí èðæ, àìüäðàõ íü óëàì íýìýãäýæ, òýäíèé äîòðîîñ ¿íäýñíèé ãàð óð÷óóä, õóäàëäàà÷èä, áèåèéí õ¿÷ýý ¿íýëýãñýä, ñýõýýòí¿¿ä çýðýã õîòûí áîð÷óóä, äóíäàæ äàâõðààíû õ¿ì¿¿ñ òºðºí ãàðñààð áàéâ. Ýíýõ¿¿ äóíäàæ äàâõðààíûõàí áîë Ìîíãîëûí ýäèéí çàñàãò ñî¸îëæ áàéñàí øèíý õýâøëèéí òºëººëºã÷èä áàéâ. Íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí áîäèò áîëîí áîäèò áóñ øàëòãààíû óëìààñ òýäíèé áàéäàë õýäèéãýýð òîãòâîðòîé áóñ áàéñàí áîëîâ÷ Ìîíãîëä êàïèòàëûí àíõíû õóðèìòëàëûã áèé áîëãîõ ÿâö ýõëýýä áàéñíûã ìîíãîë õóäàëäàà÷äûí ¿éë àæèëëàãààã èëýðõèéëñýí àðõèâûí áàðèìò íîòîëæ áàéíà. Ãàãöõ¿¿ íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí øèíý õýâøëèéí öààøäûí õºãæèëä ¿åý ºíãºðººñºí ôåîäàëûí õàðèëöàà, ýäèéí çàñàã, ñî¸ëûí õîöðîãäîë ÷ºäºð òóøàà áîëñîí áàéëàà. Èéìä íèéãìèéí õºãæèë äýâøèëä ºðãºí çàì íýýõèéã ýðìýëçýí òýìöýã÷äèéã òóõàéí öàã ¿å ººðºº òºð¿¿ëýí ãàðãàæýý. Òýä áîë Ìîíãîëûí íèéãìèéí òýðã¿¿íèé äýâøèëò ¿çýëòí¿¿ä áàéâ. Íèéãìèéí äýâøèëò ¿çýëòí¿¿ä òºðºí ãàðàõàä Ìîíãîë îðíû òóñãààð òîãòíîë, Ìîíãîëûí áºãë¿¿ ò¿ãæèãäìýë áàéäàë ýâäýð÷ ãàäààä îðíóóäòàé õàðèëöàæ ýõýëñýí, ìîíãîë óãñààòíû õîîðîíä ò¿ð áîëîâ÷ ºðãºí õàðèëöàà òîãòñîí çýðýã íºõöºë áàéäàë òààòàé íºëººëæýý. Äýâøèëò ¿çýëòí¿¿ä ìîíãîëûí ôåîäàëûí áàéãóóëàë çàäðàí äîðîéòîæ èðýýä¿éã¿é áîëñíûã èë÷ëýí, ò¿¿íèéã õàëæ óñòãàõûã àÿäóó áîëîâ÷ øóëóóõàí ñóðòàë÷èëæ, íèéãìèéí õàðàíõóé á¿ä¿¿ëýã áàéäëûã õàëàõûã óðèàëæ, íèéãìèéí àìüäðàëä àðä÷èëëûí óóð àìüñãàë áèé áîëãîõûí ÷óõëûã òîäîðõîé èëýðõèéëæ áàéëàà. Øèíý òóëãàð Ìîíãîë óëñûí ñî¸ë Ìîíãîëûí ñî¸ë àðä ò¿ìíèé ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íèé ºðíºëòèéí íºõöºëä õºãæñººð áàéâ. Ìîíãîë îð÷èí öàãèéí ñî¸ëò ãàäààä åðòºíöººñ òóñãààðëàãäìàë áàéäëààñàà ãàð÷, áóñàä óëñ ã¿ðýí, þóíû óðüä Îðîñ óëñòàé ºðãºí õàðèëöàà õîëáîîòîé áîëæ èðýõèéí õàìòàä ìîíãîë÷óóäûí îþóí ñàíààíû àìüäðàëä øèíý øèíý ç¿éë áàãàã¿é íýâòýð÷ýý. Ìîíãîëä ÕÕ çóóíû èðãýíøëèéí óóð àìüñãàë íýâòðýí îðæ, øèíýòãýë ñýðãýëò áàãà ÷ àòóãàé ¿çýãäýõ áîëîâ. Ìîíãîë÷óóäûí äóíä îð÷èí öàãèéí õºãæèëòýé îðíóóäààñ ñóð÷ ãýãýýðýõ, òýäãýýð îðíû ¿ëãýð çàãâàðààð óëñ îðíîî òîõèæóóëàí çàñàõ õ¿ñýë ýðìýëçýë èõ áîëæ èðæýý. Ýíý á¿õýí òýð öàãò ñî¸ë áîëîâñðîëûí òàëààð àâ÷ ÿâóóëñàí çàðèì äýâøèëò àðãà õýìæýýíä òóñãàëàà îëñîí áàéíà. Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàð, þóíû óðüä èðãýíèé ñóðãóóëü, ãýãýýðëèéí àæëûã ¿¿ñãýí ÿâóóëæýý. Ãàäààä ÿâäëûí ÿàìíààñ 1914 îíä Áîãä õààíä àéëòãàñàí íýãýí íóãàëáàðò óëñ îðíûã òîõèíóóëàí çàñàõ ¿éëñò õ¿í á¿ð ýðõã¿é áè÷èã ýðäýì ñóðâààñ çîõèõûã çààæ, Îðîñ, Ôðàíö, Àíãëè çýðýã óëñóóäûí ¿ëãýð æèøýýãýýð èðãýíèé òºðºë á¿ðèéí ñóðãóóëü áàéãóóëàõûí ÷óõëûã öîõîí òýìäýãëýñýí áàéíà. ¯¿íýýñ ãàäíà ìºí áè÷èãò Ìîíãîë îðîí áóñàä óëñààñ ìàø èõ õîöîð÷, “ìîíãîë áè÷èã ¿ñãèéã ÷ áîëîâ ñóð÷ òºñººëñºí õ¿í àðâûí äîòîð íýã ¿ã¿é òóë, ýä¿ãýý õ¿ðòýë óõààí ìýäýë íýýãäýæ ÷àäààã¿é, áóóðàé ¿ãýýã¿éãèéí òóéëä” õ¿ðñíèéã ø¿¿ìæëýí áè÷æýý1.

1

ÌÓÒÒÀ. Ô-6. Ò.1. õí-31. òàë-1.

83

Òýð ¿åä øàøíû õóó÷èí îëîí ñóðãóóëèéí çýðýãöýý îð÷èí öàãèéí èðãýíèé ñóðãàëòûí ýõ ¿¿ñâýð àíõ áèé áîëæýý2. Ñóðãóóëü, ãýãýýðëèéí àæëûã óëñààñ òóñãàéëàí ýðõëýí øèéòãýæ, º÷¿¿õýí áàãà áîëîâ÷ òºñºâ çàðäëûã ýíý õýðýãò çîðèóëàí ãàðãàõ áîëæýý. Ñóðãóóëèéí õýðãèéã Ãàäààä õýðãèéí ÿàìàíä õàâñàðãàí ýðõë¿¿ëæýý. Ìîíãîë óëñûí ¿åä áàãà, äóíä, äýýä ñóðãóóëèéí ä¿ðì¿¿äèéã áîëîâñðóóëæ ãàðãàñàí íü òýð öàãò îëîí çýðýã øàòíû ñóðãóóëèéã çîõèîí áàéãóóëàõ áîäëîãîòîé áàéñíûã õàðóóëæ áàéíà. 1915 îíä õýâëýí íèéòýëñýí áàãà ñóðãóóëèéí òàíõèìûí ä¿ðýìä, “Áàãà ñóðãóóëèéí òàíõèìä… ò¿øìýë, òàéæ, áà õàðúÿàò àëáàò íàðûí õ¿¿õäèéã çàðëàí õóðóóëæ, ñóðãóóëüä îðóóëæ, òàâàí æèëèéí äîòîð ìîíãîë áè÷èã ¿ñýã çààí ñóðãàæ, äàðàà ñýöýí ñýðãýëýíã íü ñîíãîí àâ÷ äóíä çýðãèéí ñóðãóóëèéí òàíõèìä äýâø¿¿ëýí îðóóëæ, ç¿éë á¿ðèéí ýðäýì äàäàëä ñóðãàõàä òóñ áîëãîâîë çîõèíî” ãýæýý. Îð÷èí öàãèéí àíõíû ñóðãóóëèéã 1912 îíû III ñàðûí 24-íä äºðâºí àéìàã, øàâü òàâàí ãàçðààñ çàðëàí èð¿¿ëñýí 47 õ¿¿õäèéí á¿ðýëäýõ¿¿íòýéãýýð Ãàäààä ÿâäëûí ÿàìíû äýðãýä íýýæýý. Àðõèâûí áàðèìòààñ ¿çýõýä, òýð ¿åä àéìàã, õîøóóäàä óäàà äàðààëàí áàéãóóëñàí áàãà ñóðãóóëèéí òîî 60 ãàðóé áîëñîí áàéæýý. Áàãà ñóðãóóëèéí òàíõèìûí ä¿ðýì ¸ñîîð ýäãýýð ñóðãóóëüä ¿íäýñíèé õýë, áè÷èã, òîî, ãàçàð ç¿é, áàéãàëèéí øèíæëýë, ò¿¿õ, áèåèéí òàìèðûí çýðýã îð÷èí ¿åèéí øèíæëýõ óõààíû àíõíû ìýäýãäýõ¿¿íèéã çààõ ¸ñòîé áàéæýý. Îðîñ, Ìîíãîëûí õàðèëöàà õºãæèæ èðýõèéí õàìòàä òóñ õî¸ð îðíû ñî¸ë ãýãýýðëèéí õàðèëöàà õºãæèæ ýõëýâ. Ãàäààä ÿâäëûí ÿàìíààñ ýðõëýí ìîíãîë õ¿¿õäèéã ñóðãàõ îðîñ õýë áè÷ãèéí ñóðãóóëèéã áàéãóóëæýý. Ýíý ñóðãóóëüä Îðîñ óëñààñ ìýðãýæèëòýí áàãø íàðûã óðèí àâ÷ðàí õè÷ýýë çààëãàæ áàéâ. 1914 îíû YI ñàðûí áàéäëààð ¿çýõýä òóñ ñóðãóóëüä ñóðãóóëèéí äàðãà íýã, ñóðãàã÷ ò¿øìýë 2, ãàë÷ 3, ñóðàëöàõ õ¿¿õýä 46-òàé àæèëëàæ áàéæýý. Ýíýõ¿¿ ñóðãóóëü íü òýðã¿¿íèé ñî¸ë áîëîâñðîëûã Ìîíãîëä äýëãýð¿¿ëýõ, äýâøèëòýò ¿çýëòýé áîëîâñîí ñýõýýòí¿¿äèéã òºð¿¿ëýí ãàðãàõ õýðýãò ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí þì. Íèéñëýëèéí ñóðãóóëèéí ñóðàã÷äûí äîòðîîñ õýäýí õºâã¿¿äèéã ñîíãîí àâ÷, Îðîñ óëñûí Ýðõ¿¿ çýðýã ãàçàðò ÿâóóëàí ñóðàëöóóëæ áàéâ. Òýäíèé äîòðîîñ 1921 îíû õóâüñãàëûí çàðèì ç¿òãýëòýí õ¿ì¿¿ñ õîæèì øàëãàðàí ãàð÷ýý. Øàøíû ñóðãóóëü íýëýíõ¿éäýý íî¸ðõîæ áàéñàí Ìîíãîë îðîíä îð÷èí öàãèéí èðãýíèé ñóðãóóëü, ãýãýýðëèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã èéíõ¿¿ òàâüæ, ìîíãîë÷óóäûí ¿íäýñíèé óõàìñàð, ñî¸ë áîëîâñðîëûí õýìæýý äýýøèëæ ýõýëñýí íü Ìîíãîë óëñûí ñî¸ë áîëîâñðîëûí ò¿¿õýíä ãàðñàí äýâøèëò øèíý ç¿éë äàðóé ìºí áàéëàà. Ãýâ÷ ñóðãóóëü, ãýãýýðëèéí õýðýã òóí èõ õ¿íä õ¿÷èð íºõöëèéí äóíä ¿¿ñýæ áàéñàí ó÷èð çîõèõ ¸ñîîð áýõæèí õºãæèæ ÷àäààã¿é áèëýý. Äîòîîä õýðãèéã á¿ãä çàõèðàí øèéòãýõ ÿàìíààñ ñóðãóóëèéã ¿¿ñãýí áàéãóóëàõ òàëààð Áîãäîä ºðãºñºí àíõíû íóãàëáàð áè÷èãò: “ßëàíãóÿà ¿å óëèðàí áàéãóóëñàí îëîí çàñàã õîøóóäûí íî¸äûí äîòðîîñ ýðäýìòýí ãàðãàõ

2

Òýð ¿åèéí ñóðãóóëèéí òóõàé: Í.Ñýð-Îäæàâ, Ìîíãîëûí àâòîíîìèòûí ¿åèéí ñî¸ëûí çàðèì àñóóäàë.-ØÓ. 1955. ¹3. òàë-13-18. Ø.Áèðà, Ìîíãîëûí àâòîíîìèò çàñãèéí ¿åä òºðèéí ñóðãóóëèéí õýðãèéã õºãæ¿¿ëýõ òàëààð àâ÷ ÿâóóëñàí çàðèì äýâøèëò àðãà õýìæýýíèé òóõàé, ÓÁ., 1958. Ò.Ìàøëàé. Ìîíãîëûí àâòîíîìèòûí ¿åèéí ñóðãàëòûí ñèñòåì. Ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷, 1952. ¹4-5.

84

áîëáîîñ ÷óõàìõ¿¿ íýí òóñòàéí òóëä îëîí íî¸ä áà íî¸äûí õºâã¿¿äèéã ñóðãóóëü õèéëãýõèéã óðüäàë áîëãîâîîñ çîõèíî”1 ãýæ îíöëîí òýìäýãëýæýý. 1911 îíîîñ 1921 îí õ¿ðòýëõ õóãàöààíä Ìîíãîëä îð÷èí ¿åèéí ñîíèí õýâëýëèéí ýõ ¿¿ñâýð òàâèãäàæ óëìààð, õóâüñãàëò õýâëýëèéí áýëòãýë ñóóðü òàâèãäñàí íü òýð öàãèéí ñî¸ëûí òîìõîí àìæèëò áîëîé. 1913 îíû III ñàðûí 6-íààñ 1914 îíû YIII ñàðûí 21 õ¿ðòýë “Øèíý òîëü” õýìýýõ ñýòã¿¿ë, 1915 îíû IX ñàðûí 1-íýýñ 1920 îíû I ñàðûí 23 õ¿ðòýë “Íèéñëýë Õ¿ðýýíèé ñîíèí áè÷èã” ãýäýã ñîíèí Õ¿ðýýíä òóñ òóñ íèéòëýãäýí ãàð÷ áàéæýý. Ýäãýýð òîãòìîë õýâëýëèéã ¿¿ñãýí ãàðãàõ ¿éëñò Æ.Öýâýýí òýðã¿¿òýé àðä÷èëñàí äýâøèëò ¿çýëòýé ñýõýýòí¿¿ä òîìîîõîí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæýý. Ìîíãîëûí àíõíû òîãòìîë õýâëýëä ôåîäàëûí õàðãèñ ¸ñ äýãëýì, òóñ îðíû õîöðîãäñîí á¿ä¿¿ëýã äîðîé áàéäëûã õóðöààð ø¿¿ìæëýí èë÷ëýõèéí õàìòàä õºãæèëòýé îðíóóäûí ¿ëãýð æèøýýãýýð Ìîíãîë óëñûã ñýðãýýí ìàíäóóëàõ òàëûí äýâøèëò àðä÷èëñàí ¿çýë ñàíààã ñóðòàë÷ëàí äýëãýð¿¿ëæ áàéæýý. ̺íõ¿¿ õýâëýë¿¿ä íü òýð öàãèéí äýëõèéí îëîí óëñûí áàéäëûí òàëààð ìîíãîë óíøèã÷äàä òîãòìîë ìýäýýëæ áàéñàí íü ìîíãîë÷óóäûí óëñ òºðèéí ìýäëýãèéí õ¿ðýýã òýëæ ºðãºæ¿¿ëýõýä áàãàã¿é òóñ áîëæýý. “Øèíý òîëü” ýõíèé äóãààðòàà ãîë çîðèëãî ÷èãëýëèéíõýý òóõàé ºã¿¿ëñýí íü: “Ýä¿ãýý ìîíãîë÷óóä íýãýíò òóëãàð òºð áàéãóóëæ, òóñãààð óëñ áîëñíîîñ õîéø ç¿é íü ýëäýâ ýðäýìä áîëîâñîð÷ ÿàðàâ÷ëàí õ¿÷òýé ÷èéðýã áîëîõûã õè÷ýýâýýñ çîõèõ òóë ìàíàé áè÷ãèéí õîðîî ãàäààä îëîí óëñûí õýðýãëýæ àõóé ç¿éë á¿ðèéí ýðäìèéã òîìú¸îëîí áè÷èæ, äýâòýð áîëãîí äàðìàë äàðæ, îëîí ìîíãîë÷óóäûã ýðäýì ñóðàõàä íýìýð áîëãîíî. ¯¿íýýñ ãàäíà öàãèéí áàéäëûã äàãàæ ìîíãîë óëñ òºð ë¿ãýý õîëáîãäñîí ÷óõàë ñîíèí ç¿éëèéã õóðààíãóéëàí òîâ÷èëæ áè÷íý… Åðòºíöèéí áàéäàë, äýëõèé äýýðõ õ¿í òºðºëõòíèé áàëàð ýðòíýýñ íààø óëàì óëìààð àæ òºðñºí áà óõààí ýðäýìä áîëîâñîðñîîð èðñýí ò¿¿õ, Ìîíãîë áà áóñ îëîí óëñûí ò¿¿õ, òîîíû áà îäíû øèíæëýõ óõààí, ýëäýâ ç¿éëèéí ãàéõàìøèãò öàäèã, àæ òºðºõèéã çàñàõ áà õ¿íèé áèå ñóâèëëûí ç¿éë ýäãýýðèéã ìýäýõ ÷àäàõûí õèðýýð ãàðãàæ áàéõ áîëíî” ãýæýý. “Øèíý òîëü”, ”Íèéñëýë Õ¿ðýýíèé ñîíèí áè÷èã” íü äóíäàä çóóíû õàðàíõóé á¿ä¿¿ëýã áàéäàëä îðøèæ áàéñàí ìîíãîë÷óóäûí äóíä îð÷èí öàãèéí ìýäëýã, óõààí, ñî¸ë áîëîâðîëûí ¿ð õºðºíãèéã àíõ öàöàí äýëãýð¿¿ëýõýä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí áèëýý. Ìîíãîë õ¿ì¿¿ñ îðøèí ñóóæ áóé äýëõèé åðòºíöèéíõºº õýëáýð ä¿ðñ áîëîí õ¿éòýí, õàëóóí, ñàëõè, ¿¿ë, õóð áîðîî, òýíãýðèéí äóó, öàõèëãààí çýðýã áàéãàëèéí îëîí ÿíçûí ¿çýãäëèéí òóõàé îð÷èí öàãèéí øèíæëýõ óõààíû àíõíû ìýäýãäýõ¿¿íèéã ÷óõàìõ¿¿ “Øèíý òîëü”-èéí ýõíèé äóãààðààñ àíõ îëæ óíøæýý. Òýðõ¿¿ ìýäýãäýõ¿¿í íü øàðûí øàøíû íîìëîë ñóðãààëüä ºã¿¿ëäãýýñ òýñ ººð øèíý ç¿éë áàéñàí þì. “Øèíý òîëü”-èéí ¿çýë ñàíàà ñ¿ì, õèéä, õàðãèñ ëàì íàðûí õ¿÷òýé ýñýðã¿¿öýëòýé òóëãàð÷ “Øèíý òîëü”-èéã ýñýðã¿¿öýí Áîãäîä õ¿ðòýë ìýäýãäýí çààëäàæ, ýðõëýã÷ Öýâýýíèéã ìóó÷ëàí ãîî÷èëæ áàéæýý. “Íèéñëýë Õ¿ðýýíèé ñîíèí áè÷èã” õýìýýõ ñîíèíä ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ýðõ àøãèéã õàìãààëñàí, õàðèéí ò¿ðýìãèéëýã÷èä, õÿòàäûí õàðãèñ ýðõòí¿¿äýýñ Ìîíãîëûí òàëààð ÿâóóëæ áàéñàí êîëîíè÷ëîõ áîäëîãûã èë÷ëýí ýñýðã¿¿öñýí, Ìîíãîëûí ôåîäàë íî¸äûã õóðöààð ø¿¿ìæëýí áóðóóøààñàí ºã¿¿ëýë, íèéòëýë îëîí õýâëýãäýæ áàéæýý. Ò¿¿í÷ëýí Ìîíãîë îðíîî øèíý çàìààð õºãæ¿¿ëýí áîëîâñðóóëàõòàé õîëáîãäñîí äýâøèëò àðä÷èëñàí ¿çýë ñàíààã ºðãºí ñóðòà÷èëæ áàéâ. ¯¿ãýýðýý óã ñîíèí Ìîíãîëûí 1

ÌÓÒÒÀ. Ô-1. Õí-29. òàë-1.

85

àðä ò¿ìíèé ¿íäýñíèé óõàìñàð, èäýâõ ñîíèðõëûã ñýðãýýõýä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéñàí þì. Îð÷èí öàãèéí àðãààð íîì çîõèîë íèéòëýõ àæèë ìºí ¿¿ñ÷ áàéæýý. Ñóðãóóëèóäàä çîðèóëàí “Ìîíãîë ¿ñãèéí öàãààí òîëãîé”, “Îþóí ò¿ëõ¿¿ð”, “Öààñàí øóâóóíû òóóæ”, “Ãàäààä óëñûí òîâ÷ ò¿¿õ”, “Õî¸ð çàãàëûí òóóæ”, “Îð÷ëîíãèéí ñàâ øèì” ãýõ çýðýã íîì çîõèîë õýâëýãäýí ãàð÷ýý. Ìîíãîëä ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺í õ¿÷òýé áîëæ, àðä ò¿ìíèé ¿íäýñíèé óõàìñàð íýí ñýðãýñíèé ¿ðýýð ýõ îðíû ò¿¿õèéã ñîíèðõîí ñóäëàõ àæèë èäýâõæèæ áàéæýý. ¯¿ãýýð ¿ë áàðàì ÷óõàìõ¿¿ ýíý ¿åýð ìîíãîë÷óóäûí äóíä îð÷èí ¿åèéí ò¿¿õèéí óõààíû ìýäëýã Îðîñ îðíîîñ ýí òýðã¿¿í íýâòýð÷ ýõýëæýý. Øèíý Ìîíãîëûí õóó÷èí óëàìæëàëò ò¿¿õ áè÷ëýãèéí çýðýãöýýãýýð îð÷èí öàãèéí ò¿¿õèéí óõààíû ìýäëýã Ìîíãîë óëñûí òºðèéí àëáàí ò¿¿õ áè÷ëýãèéí õ¿ðýýíèé ãàäíà ¿¿ñýí äýëãýð÷ ýõýëñýí ÿâäàë áîë òóõàéí ¿åèéí Ìîíãîëûí ñî¸ëûí íýã îëîëò áàéæýý. Øèíý ¸ñíû ò¿¿õèéí ìýäëýã òýð ¿åä Ìîíãîëä ãàð÷ áàéñàí äýâøèëò àðä÷èëñàí õýâëýë¿¿äèéí õóóäñààð äàìæèí äýëãýð÷ áàéâ. ¯¿íä, ÿëàíãóÿà ºìíº äóðäñàí “Øèíý òîëü”, “Íèéñëýë Õ¿ðýýíèé ñîíèí áè÷èã” ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí áîëíî. Ýäãýýð òîãòìîë õýâëýëä Ìîíãîë áà ãàäààä îðíóóäûí ò¿¿õèéí òàëààð íýëýýä ºã¿¿ëýë, çîõèîë íèéòëýãäýæ áàéæýý. Òýäãýýð íü öºì ìîíãîë÷óóäûí õýâøèæ çàíøñàí ò¿¿õèéí íîì çîõèîëîîñ îãò ººð óòãà àãóóëãà á¿õèé áàéñàí þì. Òýð öàãò íèéòëýãäýæ áàéñàí ò¿¿õèéí á¿òýýëèéí ãîë çîðèëò íü îëîí çóóí æèëèéí òóðø õàðèéí áîîë÷ëîë, øàøíû íî¸ðõîëä îðøèæ áàéñàí ìîíãîë÷óóäûí ¿íäýñíèé óõàìñàð, óðàì çîðèã, ýõ îðîí÷ ¿çëèéã ñýðãýýõýä ÷èãëýæ áàéñàí áîëíî. “Øèíý òîëü”-ä Ôðàíöûí çîõèîë÷ Ãðàìøòåðíûí çîõèîñîí “Õºõ ìîíãîëûí õºõ òóã” ãýäýã ò¿¿õýí ðîìàí, Ôèíëÿíäûí çîõèîë÷ Ðàìñòåäòèéí áè÷ñýí “Óéãàð óëñûí õóðààíãóé ò¿¿õ” çýðýã ìîíãîëûí ò¿¿õýíä õîëáîãäîõ çîõèîëûã àíõ íèéòýëæýý. “Íèéñëýë Õ¿ðýýíèé ñîíèí áè÷èã” ñîíèíä Ìîíãîë áà áóñàä îðíû ò¿¿õèéí òàëààð îëîí ñîíèðõîëòîé ºã¿¿ëýë íèéòëýãäýæ, îð÷èí öàãèéí ò¿¿õèéí øèíæëýõ óõààíû ìýäëýãèéã ñóðòàë÷èëæ áàéæýý. Ñîíèíû 49-ð í¿¿ðò: “…óðüä áîë ò¿¿õèéã õýí, õààíà, ÿìàð õ¿í õè÷íýýí öýðãèéã äàðæ õýíýýñ àëáà õóðààäàã áîëñîí çýðýã áàéëäàí äàãóóëàã÷äûí ò¿¿õèéã ñàéí ãýæ ¿çäýã áàéâ. Îäîîãèéí øèíý ¸ñíû ýðäýìòýí íàð ò¿¿íèéã ýðõýìëýõýý çîãñîîä õýí õààíà, ÿìàð õ¿í óëñûã ÿìàð çýðãýýð çàõèð÷, ÿìàð àðãààð àæ òºðºõèéã òîãòîîæ, óëñ ã¿ðíýý ãýãýýð¿¿ëæ ñî¸ëæóóëñíû óòãûã íàðèéâ÷ëàí ñóäàëäàã áîëæýý” ãýõ çýðãýýð ºã¿¿ëñýí áàéíà. Ñîíèíû 76-ð í¿¿ðò “Ìîíãîë óëñûí òîâ÷õîí ò¿¿õ” ãýäýã ãàð÷ãèéí äîð òóñ óëñûí ò¿¿õèéí òàëààð öóâðàë ºã¿¿ëýë íèéòëýæ áàéæýý. Ìîíãîë óëñûí øàñòèð õýìýýõ àëáàí ò¿¿õ çîõèîõ àæëûí áýëòãýë áîëãîæ, Õàëõûí àéìàã õîøóóäûí àëáàí áè÷èã äàíñ, Èõ Øàâü, Àëòàé, Õîâäûí õÿçãààðûí õîøóóä, ĺðâºä õî¸ð ãàðûí çýðýã îëîí ãàçðûí ãýðèéí ò¿¿õ øàñòèðûã ýìõë¿¿ëýí öóãëóóëàõ áóþó ò¿¿õ çîõèîõ àæëûã àéìàã, øàâèéí áè÷èã, ò¿¿õèéí ñàé÷óóäûí îðîëöîîòîéãîîð õèéæ áàéæýý. 1918-1919 îíä Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçðààñ çîðèóä ýðõëýí “Çàðëèãààð òîãòîîñîí Ìîíãîë óëñûí øàñòèð” õýìýýõ II äýâòýð óëñûí àëáàí ò¿¿õèéã çîõèîëãîæýý. Òýðõ¿¿ çîõèîë áîë çàðëèãààð òîìèëñîí õýñýã ìîíãîë ò¿¿õ÷äèéí [Öýðýíäýíäýâ, Ãîìáîöýðýí, Ãàëñàíäîíîé, Ø.Äàìäèí, Ñóìúÿà, Äàøíÿì, Òîãòîõ, Íàìñðàéæàâ] ýëáýæ çîõèîñîí òîì á¿òýýë áèëýý. “Çàðëèãààð òîãòîîñîí Ìîíãîë óëñûí øàñòèð”-ò Ìîíãîë íü åðººñ ýðòíèé òóñãààð óëñ áàéñàí áºãººä õàðèí Ìàíæ óëñàä íýã õýñýãòýý äàãààð îðæ ÿâñàí áîëîâ÷ øàøèí òºðèéã õîñëîí áàðèã÷ õààíò óëñûã áàéãóóëàí,

86

Ìîíãîë òóëãàð òºðèéã äàõèí íýýæ, Ìàíæààñ òóñãààðëàñàí áîëîõûã îíöëîí çààæýý. Ìîíãîëûí õààíò óëñûí ¿åä áàéñàí òîìõîí ò¿¿õ÷äèéí íýã íü Ø. Äàìäèí [1867-1937] áàéâ. Äàìäèí áîë ò¿âýä õýëýýð çîõèîë íîìîî áè÷äýã ëàì ò¿¿õ÷äèéí íýã áàéñàí þì. Òýð ò¿¿õ÷ 1900 îíîîñ ýõëýí 1920 îí õ¿ðòýëõ õóãàöààíä “Øàøíû îí öàã”, “Óìàð ç¿ãèéí Ìîíãîë îðîíä øàøèí õýðõýí äýëãýðñýí íü”, “Õÿòàäûí ýðòíèé íýðò æóóë÷èí Ôà-Ñÿíèé çàìûí òýìäýãëýëèéí ò¿âýä îð÷óóëãà” çýðýã õýä õýäýí çîõèîë áè÷ñíýýñ ãàäíà, 1919 îíä “Àëòàí äýâòýð” ãýäýã Ìîíãîëûí ò¿¿õèéí òîìõîí çîõèîëûã áè÷èæ ýõýëæýý1. Äàìäèí, ººðèéí îðíû ò¿¿õèéã áè÷èõäýý îð÷èí öàãèéí ò¿¿õèéí óõààíû ìýäýý áàðèìòûã õýðýãëýõèéí çýðãýýð Ìîíãîëûí õóó÷íû ò¿¿õ áè÷ëýãò çàðèì íýã øèíý ñàíàà÷èëãà ãàðãàñàí áîëîâ÷ á¿õýëäýý ìîíãîëûí øàøíû ò¿¿õ áè÷ëýãèéí ãîë ¿çýë ñàíààíààñ áàñ ë àíãèæèð÷ ÷àäààã¿é áàéæýý. Òýð ¿åä Ãýëýãáàëñàí [1846-1923], Ì.Ïàð÷èí [1855-1926], ìºí Ëóâñàí õóóð÷ [1885-1943] íàð óðàí á¿òýýëèéí àæëàà ¿ðãýëæë¿¿ëýí õèéñýýð áàéñàí àæýý. ¯íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íèé ºðíºëòèéí íºõöºëä òýäíèé çîõèîëóóäûí íýã ¿çýë ñàíàà óëàì á¿ð ýõ îðîí÷, ø¿¿ìæëýõ ÷èãëýëòýé áîëæ áàéâ. Àðäûí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé õºäºë㺺íèé ¿çýë ñàíàà àìàí çîõèîëûí õàìãèéí òîì òºðºë áîëîõ òóóëüä õ¿ðòýë õ¿÷òýé òóñãàëàà îëñîí íü Ïàð÷èíãèéí óðàí á¿òýýëýýñ òîäîðõîé áàéíà. Ïàð÷èí Ìàíæèéí äàðëàã÷äûã ýñýðã¿¿öñýí òýìöýëä ãàð áèå, óðàí á¿òýýëýýðýý øóóä îðîëöîæ ÿâæýý. Ïàð÷èí 1912 îíä Õîâä õîòûã Ìàíæ-õÿòàäûí öýðãýýñ ÷ºëººëºõ òóëàëäààíä îðîëöîæ “Áóì ýðäýíý” ãýäýã òóóëèéã òóëàëäààíû ºìíºõºí ìîíãîë öýðã¿¿äýä ìàø ÷àäàìãàé õàéëàí ºã¿¿ëæ öýðã¿¿äèéí óðàì çîðèãèéã îðãèëóóëæ ÿâñíààñ ãàäíà 1913 îíä ýðäýìòýí Á.ß.Âëàäèìèðöîâûí äóðäñàíààð Õîâä õîòûã õàðèéí áóëààí ýçëýã÷äèéí öýðãýýñ ÷ºëººëñºí òóõàé áàãàõàí õýìæýýíèé òóóëü çîõèîñíûã îëîí ò¿ìýí èõ øàãøèí ìàãòàæ áàéæýý2. Ýöýã ºâ㺺ñ ãóðâàí ¿åèéí ñàéí õóóð÷ óäàìòàé Ëóâñàí áîë Ñýöýí õàí àéìãèéí ¯éçýí ã¿íãèéí õîøóóíû Áàðóóí àð îòîãò òºðñºí áºãººä ò¿¿íèé óðàí á¿òýýëèéí ýõíèé ¿å Ìîíãîëûí õààíò óëñûí ¿åä õàìààð÷ áàéãàà þì. Ëóâñàí, àðäûí ¿ëãýðèéã óðàí ñàéõíààð õóóðäàæ õýëýõèéí õàìòàä ººðºº ÷ ìºí ÿðóó ñàéõíààð çîõèîäîã áàéæýý. Ìîíãîë óëñûí ¿åèéí åðººë÷ ¿ëãýð÷èä áîë Ìîíãîëûí îð÷èí ¿åèéí øèíý óðàí çîõèîëûã çºãíºãñºä áàéæýý. Òýä, àðäûí ýðòíèé àìàí óðàí á¿òýýëèéí óëàà çàëãàìæèéã øèíý ¿åä øèëæ¿¿ëýí ºãñºí ãàâúÿàò õ¿ì¿¿ñ áîëîé. Ìîíãîëûí óðëàãò øèíý ç¿éë ìºí ¿çýãäýõ áîëæýý. Óðàí çóðàà÷äûí çàðèì íü øàøíû çóðãèéí íîìëîëûí æóðàì ãîðèìûã øèéäâýðòýé çºð÷èí ýâäýæ, áóðõàí øàøíû ñýäâýýñ õàëèí ãàð÷, æèíõýíý áîäèò àìüäðàë óðóó óëàì á¿ð õ¿÷òýé òýì¿¿ëýõ áîëîâ. Òýð ¿åèéí ìîíãîëûí óðàí çóðãèéí áîäèò ¿íýí áàéäëûã ýðõýìëýõ ÷èãëýëèéí òºëººëºã÷èä áîë Á.Øàðàâ (Ìàðçàí) [1869-1939], Ã.Äîðæ, Ñîíîìöýðýí, Æ¿ãäýð çýðýã àâúÿàñ áèëýã òºãºëäºð çóðàà÷èä áàéæýý. Ýíýõ¿¿ çóðàà÷èä Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé çóðãèéí óðëàãò áîäèò ¿íýí áàéäàëä ø¿òýí äóëäóéäñàí øèíý àðãà áàðèë, øàøíû áóñ 1 2

Ø.Áèðà. î Çîëîòîé êíèãå. Ø.Äàìäèíà. ÓÁ., 1964. Á.ß.Âëàäèìèðöîâ. Ìîíãîëî-Îéðàòñêèé ãåðîè÷åñêèè ýïîñ. Ë. ñòð-37.

87

ñýäâèéã íýâòð¿¿ëñýí õ¿ì¿¿ñ ìºí. Òýä, áóðõàí øàøíû çóðãèéí õóó÷èðñàí õýâøìýë àðãà áàðèëûã ýâäýí, çóðàã õºðãèéã àìüäðàëòàé õîëáîí áîäèò ç¿éëýýñ øóóä ä¿ðñëýí çóðæ áàéæýý. Á.Øàðàâ ººðèéí óðàí á¿òýýëèéí íýã îðãèë áîëñîí “Ìîíãîëûí íýã ºäºð” ãýäýã òîì çóðàãòàà ººðèéí ¿åèéí Ìîíãîë îðíû õ¿í àìûí îëîí äàâõàðãûí àæ àìüäðàëûã àæèãëàñíûõàà äàãóó ¿íýí çºâ, óðàí õîøíîîð òîëüäîí ä¿ðñýëæýý. Øàðàâûí ýíý óðàí á¿òýýë ìîíãîë çóðàà÷ òýíãýð áóðõíû îðíîîñ àìüäðàí áóé õîðâîî åðòºíöèéí àìüäðàëäàà ýðãýí áóóæ èðñíèéã õàðóóëñàí øèíý òîì ¿çýãäýë ìºí áîëíî. Øàðàâ, Ñîíîìöýðýí íàð õ¿íèé õºðãèéã áîäèò áèåýñ ä¿ðñëýí çóðàõ ÷èãëýëèéã Ìîíãîëûí çóðãèéí óðëàãò áóé áîëãîæýý. Øàðàâûí çóðñàí “Áîãä”, “Ýõ äàãèíà”, Áîãäûí áàãø íàð Áàëäàíõà÷èí, Ëóâñàíäîíäîâûí õºðã¿¿ä, 1919 îíä Ñîíîìöýðýíãèéí çóðñàí “Ò¿øýýò õàí Íàñàíòîãòîõ” “Ò¿øýýò õàí Íàñàíòîãòîõûí õàòàí” çýðýã õºðã¿¿ä áîë çºâõºí áóðõäûí ýëäýâ ä¿ðèéã øàøíû íîìëîëûí çààâðûí ¸ñîîð á¿òýýæ áàéñàí íºõöºëä æèíõýíý áîäèò õ¿íòýé àäèë òºñòýé õºðãèéã ãàðãàí èðñíèéõýý õóâüä Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé çóðàã óðëàãèéí ò¿¿õýíä îãò øèíý ç¿éë áîëîâ. Ã.Äîðæ, Æ¿ãäýð íàðûí çóðàà÷äûí óðàí á¿òýýëä øèíý, á¿òýýë÷ ñàíàà÷èëãà áàãàã¿é ¿çýãäýõ áîëæýý. Æèøýý íü: 1916 îíä Ã.Äîðæèéí çóðñàí “Ìàéäàð” ãýäýã ºâºðìºö çóðãèéã àâ÷ ¿çüå. Ýíý çóðãèéã ¿íäñýíäýý áóðõíû çóðãèéí ä¿ðýì ãîðèìîîð á¿òýýñýí áîëîâ÷ ò¿¿íä çóðàà÷ ººðºº ñàíàà÷ëàí á¿òýýñýí øèíý ç¿éë áàñ áàéãàà íü ñîíèðõîëòîé. Çóðãèéí ãîë äóíä Ìàéäàð áóðõíû çàëàð÷ ÿâààã ä¿ðñëýí, ýðãýí òîéðîíä íü ìàéäàð ýðãýõ ¸ñëîëä îðîëöîæ áàéãàà îëîí õ¿íèéã çóðñíû äîòîð çóðãèéí ç¿¿í ãàðûí äýýä òàëä ìîíãîë íî¸ä, õàòäûã áàðàà áîëîã÷äûí õàìòààð, äîîä òàëä íü ýíãèéí õàðö àðä, ýðýãòýé ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéã ä¿ðñëýí çóðæýý. Áàñ ººð íýã çóðàã “Äîëîîí õîøóó íààäàì” ãýäýã á¿òýýëäýý ìîíãîë÷óóäûí íààäìûã ¿íýí áàéäàëòàé çóðæýý. Äýýðõ çóðãóóä óóë çóðàà÷ àìüäðàë àõóéã ýðõýìëýõ áîëñíûã ãýð÷èëíý. Àðäûí àâüÿàñëàã óð÷óóä èõýíõäýý ñ¿ì õèéä, õààä íî¸äûí ºð㺺íèé ãî¸ë ÷èìýãëýë õèéõ àæèëä äàé÷ëàãäàí àæèëëàñààð ë áàéæýý. Æèøýý íü: Áîãäûí îðäíû äýðãýä íýëýýä òîîíû àâúÿàñëàã óð÷óóä àæèëëàæ, áóðõàí òàõèëûí ÷èìýãëýë, õàòãàìàë, íààìàë, çóðààñàí áà öóòãàìàë áóðõàí ãîë÷ëîí á¿òýýæ áàéæýý. Îðîñ óëñòàé ýäèéí çàñàã, ñî¸ëûí õàðèëöàà ºðãºæñºí ó÷èð, îð÷èí öàãèéí ñî¸ë, òåõíèêèéí øèíý ç¿éë¿¿ä Ìîíãîëä íýâòðýõ íü ò¿ðãýí áîëæýý. Óëñûí ÷àíàðòàé çàðèì ¿éëäâýðèéí ãàçàð [áóó çàñàõ ãàçàð, öàõèëãààí ãýðëèéí õîðîî çýðýã] ¿¿ñýõèéí çýðýãöýýãýýð, óòàñíû õîðîî áàéãóóëàãäàæ, Íèéñëýë Õ¿ðýýíä òàâèí äóãààð á¿õèé ÿðüäàã óòàñ áèé áîëæýý. ̺í îð÷èí öàãèéí ìîíãîë, îðîñ õýâëýëèéí õîðîî áàéãóóëàãäàâ. Îðîñ, Ìîíãîëûí õàðèëöàà ºðãºæèí õºãæèõèéí ÿâöàä Îðîñîîñ îð÷èí öàãèéí ýìíýëýã íýâòýð÷ äýëãýðýõ ÿâäàë íýëýýä õ¿÷òýé áîëîâ. Åð íü îð÷èí öàãèéí ýìíýëýã àíõ XIX çóóíû ýöñýýñ ýõëýí Îðîñ îðíîîñ íýâòýð÷ ýõýëñýí áèëýý. Ìîíãîë÷óóäûí äóíä ÿëàíãóÿà öàãààí áóðõíû ýñðýã òàðèà òóí àìæèëòòàé áàéñàí þì. ÕÕ çóóíû ýõýýð áàðóóí Ìîíãîëä öàãààí áóðõàí ºâ÷èí õ¿÷òýé ãàðàõàä Õîâäîä áàéñàí îðîñ õóäàëäàà÷èí Àññàíîâûí ýì÷ Åðìîëèí Îðîñîîñ òàðèà àâ÷èð÷ ìîíãîë õ¿ì¿¿ñèéã òàðüæ áàéæýý. Ìîíãîë óëñûí ¿åä Íèéñëýë Õ¿ðýýíýýñ ãàäíà Õîâä, Óëèàñòàé äàõü Îðîñûí êîíñóëûí ãàçàðò îðîí òîîíû òóñãàé ýì÷, áàãà ýì÷ íàð àæèëëàõ áîëæ, íóòãèéí õ¿ì¿¿ñèéã ìºí ýì÷èëæ áàéâ. 1913 îíä “Îðîñûí Óëààí Çàãàëìàéòíû íèéãýìëýã”1, “Ñîõîð õ¿ì¿¿ñèéã òýòãýí õàìãààëàõ Ïåòåðáóðãèéí íèéãýìëýã” Ìîíãîëä ýì÷ íàðûí õî¸ð îòðÿäûã 1

Ì.À. Èáðàãèìîâ, Á.Äýìáýðýë. Î÷åðêè ïî èñòîðèè ðàçâèòèÿ çäðàâîîõðàíåíèÿ ÌÍÐ. Ì., 1977, òàë-26.

88

ÿâóóëàí àæèëëóóëæ áàéâ. Òýä Ìîíãîëä àìæèëòòàé àæèëëàæ, ìîíãîë÷óóäûí ã¿í òàëàðõëûã õ¿ëýýæ áàéæýý2. Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçàð Îðîñ óëñòàé õàìòðàí “Ìîíãîë îðíûã øèíæèí ¿çýõ òóõàé õýðýã øèéòãýõ õîðîî” ãýäýã øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãûã àíõ áàéãóóëæýý. Óóë õîðîîíû ä¿ðýìä òóñ îðíû õ¿í ìàëûí òîî, àæ áàéäàë, ãàçðûí áàÿëãèéí íººö, çóðàã çîõèîõ, òàðèàëàí, õàäëàí áîëîâñðóóëàõ ãàçàð çýðãèéã ñóäëàí øèíæëýõ àæëûã õèéõ áîëíî ãýæ çààæýý. Ìîíãîë îðîí, õàðèéí íî¸ðõëîîñ àíãèæèðñíû ¿ðýýð Ìîíãîëûí ñî¸ëä çàðèì íýã îëîëò àìæèëò ãàðñàí áîëîâ÷ òýð íü öààøèä áàòæèí áýõæèõ íºõöºë áîëîëöîî ìóóòàé õýâýýð áàéæýý. ¯¿íèé ãîë øàëòãààí íü Ìîíãîëä ôåîäàëûí õîöðîãäñîí õàðèëöàà óðüäûí àäèë íî¸ðõîæ, àðä ò¿ìýí ýðõ ÷ºëººãºº îëæ àâ÷ ÷àäààã¿éãýýñ áîëæýý.

2

̺í òýíä. òàë-32-33.

89

III. á¿ëýã. 1921 îíû ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí õóâüñãàë. (1921-1924). § 1. Ìîíãîë îðîíä õóâüñãàëûí õýðãèéã ñýäýæ ýõýëñýí íü Õóâüñãàëûí óðüäà÷ íºõöºë, øàëòãààí Ìîíãîë÷óóä òóñãààð òîãòíîëîî àëäàæ, õàðèéí ýðõøýýëä îðñîí õýäèé ÷ õºãæëèéí æàì ¸ñîîð íèéãýìä ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëòèéã ýðìýëçýã÷ õ¿÷í¿¿ä áóé áîëæ, ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ¿çýë äýëãýð÷ áàéâ. ÕÕ çóóíû äóíä ¿åýñ ýõýëñýí òàâààð-ìºíãºíèé õàðèëöààíû õºãæèë íü ôåîäàëèçìûí çàäðàëûã ò¿ðãýòãýæ, íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí øèíý õàðèëöààíû òºëººëºã÷äèéã òºð¿¿ëýâ. Òýä Ìîíãîë îðíû õîöðîãäëûí øàëòãààíûã îðøèí áóé íèéãìèéí áàéãóóëàëòàé õîëáîí îéëãîæ, õóó÷èí õàðãèñ áóðàíãóé ¸ñûã õàëæ, óëñ íèéãìýý äýëõèé äàõèíû æèøãýýð øèíý÷ëýí õºãæ¿¿ëýõ, ¿íäýñíèé òóñãààð òîãòíîëîî ñýðãýýæ áýõæ¿¿ëýõ, íèéãìèéã àðä÷èëàõ ¿íäñýí àðãà çàìûã òóõàéí ¿åèéí íèéãìèéã ¿íäñýýð íü ººð÷ëºõºä îðøèíî õýìýýí ¿çýæ áàéâ. ¯åý ºíãºðººñºí ôåîäàëûí íèéãýì áà øèíý ¿çýãäë¿¿äèéí õîîðîíäûí çºð÷èë íü îðøèí áóé òºð çàñàã ìºõºõèéí äîõèî áîëæ, íèéãìèéí ã¿íä õîæìûí õóâüñãàëò òýñðýëòýä õ¿ðãýõ óã ñóðâàëæ õýäèéíýý áóé áîëñîí áàéâ. ¯¿íèé õàìò àìüäðàëûí òýãø áóñ áàéäàë ãàçàð àâ÷, øóäàðãà ¸ñ àëäàãäàí ººðñäèéí ýðõ ÷ºëººã¿é, ¿ãýýã¿é õîîñîí áàéäëàà óëàì á¿ð ìýäýð÷ ýõýëñýí àðä îëîí îðøèí áóé òºð çàñàã, ýðõ áàðèã÷äûã äóðã¿éöýí ýñýðã¿¿öýæ, ¿éìýýí õºäºë㺺í ãàðãàõ íü îëøèð÷ýý. ªã¿¿ëýí áóé ¿åä õîøóóäûí àðäûí çàðãà, äîîä ëàì íàðûí ¿éìýýí, öýðãèéí äîòîðõ óäàà äàðààãèéí áîñëîãî òýìöýë çýðýã íèéãìèéí ºðãºí îëíûã õàìàðñàí õºäºë㺺í ãàð÷ áàéâ. Èéíõ¿¿ ìîíãîë îðîí øèíý ñîíãîëòûí ºìíº òóëæ èðñýí òýð ¿åä çýðãýëäýý Îðîñ îðîíä ãàðñàí õóâüñãàëò ¿éë ÿâäëóóä äýëõèéí áóñàä îðíóóäûí íýãýí àäèë Ìîíãîëä ÷ íºëººëºâ. 1917 îíû II ñàðûí õóâüñãàëûí òóõàé ìýäýý òºâèéí õýâëýëä íèéòëýãäýæ, Îêòÿáðèéí õóâüñãàëààð Îðîñûí àðä ò¿ìýí ýðõ ÷ºëººãºº îëæ, äàðëàë ìºëæëºãèéã óñòãàñàí òóõàé Ìîíãîë íóòàãò íýâòðýí àìíààñ àì äàìæèí òàðõàõ áîëîâ. Îðîñûí õóâüñãàëûã ìîíãîë÷óóä, æèðèéí àðäààñàà òºðèéí ýðõ áàðèã÷äàà õ¿ðòýë ººð ººðèéíõººðºº îéëãîí õàíäàæ áàéâ. Ìîíãîëòîé õèë çàëãàà íóòàã õîòóóäàä çºâëºëò çàñàã òîãòîæ 1918 îíû III ñàðä ÇÎÓ-ûí ãàäààä õýðãèéí àðäûí êîìèññàð Ã.Â. ×è÷åðèíýýñ Ìîíãîëä ñóóõ øèíý çàñãèéí òºëººëºã÷ Âàñèëüåâûã òîìèëñîí òóõàé Ìîíãîëûí Ãàäààä ÿàìàíä èð¿¿ëñýí öàõèëãààí óòàñ áîëîí “õàðúÿàò íóòàã”-àà “óëààíû àþóë”-ààñ õàìãààëíà õýìýýñýí õÿòàä ñàéäûí èë äàëä ñ¿ðä¿¿ëýã çýðãýýñ Ìîíãîëûí ýðõ áàðèã÷èä Îêòÿáðèéí õóâüñãàëûí òóõàé ìýäýæ áàéâ. Íèéñëýë Õ¿ðýýíä áàéñàí Îðîñûí õàðüÿàò íàðûí õîîðîíäûí òýìöýë, ðóáëèéí õàíøíû óíàëò, õèë îð÷ìûí áàéäàë çýðýã íü æèðèéí ìîíãîë÷óóäûí àíõààðëûã òàòàõã¿é áàéæ ÷àäñàíã¿é. 1918 îíû íàìðààñ Ìîíãîë îðîí íü ¿éìýýí ñàìóóíààñ ä¿ðâýãñýä òºäèéã¿é Ǻâëºëòèéí ç¿òãýëòí¿¿äèéí òîëãîé õîðãîäîõ ãàçàð áîëñîí àæ. Èéíõ¿¿ õºðø îðîíä “õààíã¿é òºð” òîãòîæ, õàðö îëîí çàñãèéí ýðõèéã áàðèõ áîëñîí íºõöºëä øèíý áàéäëûã ¿íýëæ, õî¸ð óëñûí õàðèëöààíû

90

òàëàà𠺺ðñäèéí áàéð ñóóðèà òîäîðõîéëîõ ÿâäàë Ìîíãîëûí ýðõ áàðèã÷äûí ºìíº òóëãàðàâ. õààíò Îðîñûí õóó÷èí êîíñóë À.Îðëîâûí ýëäýâ ç¿éëèéí ÿòãàëãà, õÿòàä ñàéäûí ñ¿ðä¿¿ëãèéí äîîðõ Áîãäûí çàñãèéí ãàçàð ÇÎÓ-òàé õàðèëöàõààñ òàòãàëçàæ, õî¸ð îðíû õîîðîíäûí àëáàí ¸ñíû õàðèëöàà òàñàëäàâ. Óëìààð Ýðõ¿¿ õîòíîî ñóðàëöàãñäûã ýðã¿¿ëýí òàòàæ, Õèàãò, Óëèàñòàé, Õºâñãºë ÷èãëýëèéí õèëèéã áèò¿¿ìæëýõýýð öýðýã áýëòãýæ, õèë õàìãààëàëòûã ÷àíãàòãàâ. Ìîíãîë óëñûí òóñãààð òîãòíîëûã äýìæñýí ÇÎÓ-ûí Çàñãèéí ãàçðûí 1919 îíû óðèàëãà áè÷èãò õàðèó ¿ë ºãºí, øèíý çàñãèéí òºëººëºã÷ Âàñèëüåâûã íóòàã õÿçãààðòàà îðóóëàõààñ òàòãàëçàâ. Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçðûí ýë áàéð ñóóðü íü äàí ãàíö äàéñàãíàñàí õàíäëàãûí èëðýë áóñ áºãººä îí óäààí æèëèéí òóðø ñ¿ð õ¿÷ýý ãàéõóóëæ áàéñàí õààíò Îðîñ õýìýýõ õóó÷èí õºðøèéí îðîíä ãàð÷ èðñýí øèíý óëñûí õ¿÷èí ÷àäàë, çîðèëãî áîäëîãûã ààæìààð òàíüæ ìýäýõ, ä¿ðâýãñäèéí õºë ¿éìýýíýýñ íóòàã îðíîî õàìãààëàõ ýðìýëçëýëòýé ÷ áàñ õîëáîîòîé áàéâ. Íèéãìèéí ýðõ ÷ºëººã ýðìýëçýõ ñýòãýëãýý ìîíãîë÷óóäûã óëàì á¿ð ýçýìäýæ, ò¿¿íä ¿ëãýð çàãâàð áîëîõ áîäèò íºëºº Îðîñîîñ íýâòðýí îðæ ýõýëñýí ¿åä Ìîíãîë îðíûã ýçëýí ò¿ðýìãèéëýõ, óóñãàí õÿòàä÷èëàõ çîðèëãûã òîâ òîäîðõîé òóñãàñàí ×åí-È-ãèéí “64 ç¿éëò ãýðýý” áîëîí Ñþé ø¿æàíû “Ìîíãîëûí õîé÷èéã ñàéæðóóëàõ 8 ç¿éë” çýðýã áàðèìò áè÷ã¿¿äèéí ¿çýë ñàíàà õýðýãæèæ ýõëýâ. Ìîíãîë îðîíä õÿòàä öýðãèéí äýãëýì òîãòñîíîîð “ãàìèí õÿòàäûí ýðõ áàðèã÷èä… óëñûí ñàí, öààç õóóëü çýðãèéã öºì ººðèéí ãàðò àâ÷… ãàçàð îðíûã õÿòàä öýðýã ñóóëãàí õàìãààëàí ñàõèõ áîëãîñîí”1 áà ìîíãîë÷óóäûã äýýä äîîä õýìýýí ÿëãàâàðëàëã¿éãýýð äàðëàí äîðîìæèëæ, ò¿éâýýí äýýðýìäýæ ýõëýâ. Õàðèéí öýðãèéã ýëäýâ ç¿éëýýð õàíãàõ áîëîí Ñþé ø¿æàíû äýãëýìýýð ò¿ðýý áàðüæ, òîëãîé ºíäèéëãºñºí õÿòàä õóäàëäàà÷èä óðüäûí ºð øèðèéã ñýðãýýí íýõýæ ýõýëñýí íü àðä îëíûã òºäèéã¿é èõýñ äýýäñèéã ÷ äóòàãäàõ ãà÷èãäàõàä õ¿ðãýõ äîõèî áàéâ. Îëç àøèã õàéã÷èä, îðîí ãýðã¿é òýí¿¿ë÷äýýñ ãîë÷ëîí á¿ðäñýí õÿòàä öýðãèéíõýí ìîíãîë÷óóä òºäèéã¿é, îðîñ õóäàëäàà÷äûã ÷ äýýðýìäýí òîíîæ, õÿòàä ï¿¿ñ¿¿äýýñ õ¿íñ õîîë òàòâàðëàæ Íèéñëýë Õ¿ðýýíèé àìüäðàëûã á¿õýëä íü ãàðòàà àâ÷ýý. Õ¿ðýý, ò¿¿íèé îéð îð÷ìûí íóòàã äýýðýì òîíóóëûí ãàçàð áîëîí õóâèð÷ óëñ îðíû àìüäðàëûí õýì àëäàãäàâ. Àâòîíîìèò ýðõýý àëäñàíààð òóóðãà òóñãààð óëñûí ¿åä àðä÷èëñàí ¿çýëòí¿¿äèéí ñýäýæ ñàíàñàí á¿õýí òàëààð ºíãºð÷ ìîíãîë÷óóä õ¿í òºðºëõòíèé õºãæ뺺ñ õîë õîöîðñîí õýâýýð ¿ëäýõ, ¿íäýñòíèé õóâüä ìºõºõ àþóë äàõèí í¿¿ðëýâ. Õàðèéí ò¿ðýìãèéëýã÷äèéã ýñýðã¿¿öñýí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëºº, òóñãààð òîãòíîëûí òºëºº òýìöýí áîñîõ õ¿ñýë ýðìýëçëýëèéã äàãàëäàí îíöãîé õóðöààð òàâèãäààã¿é ÷ íèéãìèéí ã¿íä îðøèæ áàéñàí áóñàä çºð÷ë¿¿ä èëðýí ãàð÷ èðýâ. Òýäãýýð çºð÷ë¿¿äèéí öàð õ¿ðýý õàðèëöàí àäèëã¿é ÷ íèéãìèéí á¿õèé ë äàâõàðãûí äóíä ¿ë òýâ÷èõ áàéäëûã áóé áîëãîæ, ¿íäýñíèé õÿìðàëä õ¿ðãýâ. Ýíýõ¿¿ õÿìðàë íü ã¿íçãèéðñýýð óëñ îðíû öààøäûí õóâü çàÿàíä øèéäâýðëýõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí 1921 îíû õóâüñãàëûí óðüä÷èëñàí íºõöºë, òîäîðõîé øàëòãààí áîëæýý. Èéíõ¿¿ õóâüñãàë äîòîîäûí õ¿÷èí ç¿éëýýð áîëîâñðîãäîæ, ãàäíû íºëºº, ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð äàãàâðààð íºõöºëäºí ¿íäýñ óãñàà, ýðõ ÷ºëººíèéõºº òºëºº òýìöëèéí õýëáýðýýð ¿¿ñýí ãàð÷ýý. 1

ÌÀÕÍ-ûí Òºâ àðõèâ. Ô-4. Ä-1. Õí-359. õóóäàñ.7.

91

Íóóö á¿ëã¿¿ä ¿¿ñ÷, ¿éë àæèëëàãààãàà ýõýëñýí íü Ìîíãîëûí íèéãýì á¿õýëäýý ò¿ðýìãèéëýí ýçëýã÷äèéí ýñðýã ÷èãëýæ, óëñ ¿íäñýý õýìýýñýí õýí áîëîâ÷ õàðèéí äàðëàëààñ àíãèæðàõ àðãà çàìûã ýðýëõèéëýõ áîëîâ. Àëäàãäñàí ýðõýý ýã¿¿ëýí îëîõ ¿çýë áîäîë ýðõ áàðèã÷äûí õ¿ðýýíä ÷ áóé áîëæ àâòîíîìèòûã óñòãóóëàõàä îðîëöîãñîä îëîí ò¿ìýíä æèãøèãäýí, òºðèéí õýðãýýñ õºíäèéðñºí áîë, íýã õýñýã íü öýðýã ñýì òàòàæ áýëòãýæ, ãàäààä óëñóóäààñ òóñëàìæ îëîõ, ÄÈÓ-ûí çàñãèéí ãàçàð ýë÷ èëãýýí áóóëò õèéëãýõèéã îðîëäîõ çýðýã àæëóóäûã ¿¿ñãýí õèéæ áàéâ. ßïîí óëñàä ã¿í ÿððàã÷ààã íóóöààð òîìèëîí ÿâóóëæ àìåðèê õóäàëäàà÷èí Ëàðñåíààð äàìæóóëàí ÀÍÓ-òàé õîëáîî òîãòîîõûã õ¿ññýí õýäèé ÷ íºëººíèéõºº á¿ñ íóòãèéã õóâààæ, ýçýìøèë ýðõýý òîãòîîñîí äýýðõ ã¿ðí¿¿ä Ìîíãîëûí àñóóäàëä íààøòàé õàíäàõ ñîíèðõîëã¿é áàéâ. Ò¿¿í÷ëýí Áýýæèíä î÷ñîí Æàëõàíç õóòàãò ÷ òºäèéëºí òóñûã îëæ ÷àäñàíã¿é. Ýðõ áàðèã÷äûí õ¿ðýýëýëä Õàòàíáààòàð Ìàãñàðæàâ, Æàëõàíç õóòàãò Äàìäèíáàçàð, Äèëàâ õóòàãò Æàìñðàíæàâ, Äà ëàì Ïóíöàãäîðæ, ã¿í ÃîìáîÈäøèí íàðûí ¿íäýñíèé ¿çýëòýé, ýõ îðîí÷ çîðèëãîòîé ëàì, íî¸äîîñ á¿ðäñýí á¿ëýã ¿¿ññýí ÷ òýä áèå äààí óëñ òºðèéí èäýâõèòýé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ áîëîìæã¿é áàéâ. Èéíõ¿¿ ýðõ áàðèã÷äûí îðîëäëîãóóä á¿òýëã¿éòýæ ¿éë àæèëëàãàà íü ìóõàðäæýý. Ýíý á¿õýí íü óëñ òºðèéí òýìöëèéí òàâöàí äýýð øèíý õ¿÷èí ãàð÷ èðýõýä íºëººëºâ. Á¿õ õ¿÷íèé äîòðîîñ õàìãèéí èäýâõòýé, áîäèò õ¿÷ íü á¿ëãýìèéíõýí áîëîâ. Ìîíãîë îðíû öàã òºðèéí áàéäàë òóéëûí ýýäðýýòýé áîëñîí ¿åä áóþó 1918 îíû ýöýñ, 1919 îíû ýõýýð Íèéñëýë Õ¿ðýýíä íóóö 2 á¿ëãýì áóé áîëæýý. Òýäãýýðò ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëºº õèéãýýä íèéãìèéí äýâøëèéã ýðìýëçñýí æèæèã ò¿øìýä, áè÷èã öýðãèéí àëáàí õààã÷èä íýãäýæ áàéâ. Êîíñóëûí á¿ëãýìèéã Èõ øàâèéí õàðüÿàò, Îðîñ êîíñóëûí äýðãýäýõ îð÷óóëàã÷èéí ñóðãóóëèéí ìîíãîë õýëíèé áàãø, øèíýòãýã÷ ¿çýëòýí Ä.Áîäîî ¿íäñýëñýí áºãººä ò¿¿íä Ä.×àãäàðæàâ, Õ.×îéáàëñàí, Ä.Ëîñîë, Ñ.Æàìüÿí, Æèãìèääîðæ, Íàìñðàé, Àëòàíãýðýë, Áàâóó, Áàÿð, Âà÷èðîâ íàðûí õ¿ì¿¿ñ íýãäýæ áàéâ. Á¿ëãýìèéí àíõíû ãèø¿¿ä íü áè÷ãèéí ñýõýýòýí, ñýòã¿¿ë÷, ëàì áàéãñàä áºãººä Àíãëè, ßïîí, Îðîñ, Èòàëè çýðýã îðíóóäààð ÿâæ, äýëõèéí óëñóóäûí õºãæèë, áàéäëûã í¿äýýð ¿çñýí, ãàäààä õýëèéã áàãà ñàãà ìýääýã áàéâ. Àæèë òºðºë, îðøèí ñóóõ ãàçàð, õýëõýý õîëáîîíîîñîî øàëòãààëàí Êîíñóëûí á¿ëãèéíõýí íü Îðîñûí êîíñóëûí äýðãýäýõ Îðîñ ìîíãîëûí õýâëýëèéí õîðîîíû ìåõàíèê÷ Ì.È. Êó÷åðåíêî, Ìîíãîë ìýäýýíèé ãàçðûí àæèëòàí È.Ñ.Ìàñëàêîâ, Ýä õýðýãëýã÷äèéí íèéãýìëýãèéí íÿãòëàí áîäîã÷ áºãººä Õ¿ðýýí äýõü Îðîñûí çàõèðãààíû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Â.ß. Ãåìáåðæåâñêèé íàðûí äýâøèëò ¿çýëòí¿¿äòýé õîëáîî òîãòîîí, õºðø çýðãýëäýý Îðîñ îðîíä áîëæ áàéñàí óëñ òºðèéí ¿éë ÿâäëûí òàëààð ìýäýýëýë àâ÷ ººðñäèéí çîðèëãî áîäëîãîî òàíèëöóóëàõ áîëæýý. Òýäíýýñ ãàäíà áàñ íýãýí á¿ëãýì ¿¿ññýí íü Îé ìîäíû ò¿ðýýñèéí ãàçðûí ò¿øìýë áàéñàí Ñ.Äàíçàíãèéí çîõèîí áàéãóóëñàí Ç¿¿í õ¿ðýýíèé á¿ëãýì þì. Ò¿¿íä áè÷èã, öýðãèéí æèæèã ò¿øìýä Ä. Äîãñîì, ª. Äýíäýâ, Ì.Äóãàðæàâ, Ä.Ñ¿õáààòàð íàð íýãäæýý. Òýä ¿çýë áîäîë íýãòí¿¿äýýð ýãíýýãýý ºðãºòãºõ, õÿòàä öýðãèéí òîî, õ¿÷, çýâñãèéã òàãíàõ, óìàðä õºðøèä òîãòñîí øèíý çàñàã òºðèéí áîäëîãî çîðèëãûã òàíèí ìýäýõèéí òºëºº õè÷ýýíã¿éëýí àæèëëàæ áàéæýý.

92

Ýõýí ¿åäýý á¿ëãýì¿¿äèéí àëü àëü íü çîõèîí áàéãóóëàëòûí õýëáýðèéã îëîîã¿é, òýìöëèéí òîäîðõîé õºòºëáºðã¿é, ãàãöõ¿¿ ¿íäýñ óãñààãàà õàìãààëæ ýðõ ÷ºëººãºº îëîõûí òºëººíºº “Áóðõàí øàøèí, Áîãä ëàì”1 õýìýýí 2 ýðäýíýä ø¿òýæ àæèëëàæ áàéâ. Êîíñóëûí á¿ëãýìèéí óäèðäàã÷ Ä.Áîäîîãîîñ Õ¿ðýýíèé á¿ëãýìèéí íºõºäòýé óäàà äàðàà áèå÷ëýí óóëçàæ, çîðèëãî áîäëîãîî õàðèëöàí îéëãîëöîõ õýðýãò èõýýõýí õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàñíû ä¿íä 2 á¿ëãýìèéíõýí ¿éë àæèëëàãààãàà íýãòãýõ àíõíû àëõìûã õèéæýý. 1920 îíû I ñàðûí 5-íä á¿ëãýìèéí 20 ãàðóé ãèø¿¿ä Õ¿ðýýíèé Áàðóóí ºð㺺íä öóãëàæ “…áèäíèé ýäãýýð íºõºä ººðñäèéí àøèã çàâøààíûã ýðìýëçýõã¿é, äàí ãàíö õàðúÿàò Ìîíãîëûí øàøèí ¿íäýñ áà îëîí ò¿ìýí àðäûã ãàë óñíû ãàøóóí çîâëîíãîîñ ãýòýëãýæ àìàð ò¿âøíèéã îëîõ çàìûã íýýãä¿¿ëæ ñî¸ðõ”2 õýìýýõ ¿ã çîõèîí ñ¿¿ãýýð õàäãàí äýýð áè÷èæ òóõàéí õýðýãò àìü áèå õàéðëàõã¿é, íÿöàëò áóöàëòã¿é òýìöýõ òàíãàðàã òàâüæýý. Íóóö á¿ëãýìèéíõýí áîäëîãî, çîðèëãîî õàðèëöàí ìýäýëöýõ, õóðàë öóãëààí õèéõ, õÿòàä öýðãèéí ¿éë àæèëëàãààã èë÷èëñýí óõóóëàõ áè÷èã, õóóäàñ çîõèîí îëíû õºëèéí ãàçàð íààõ, çýâñýã öóãëóóëàí áýëòãýõ, ÇÎÓ-òàé õîëáîî òîãòîîí òóñëàìæ îëîõ çàìûã ñ¿âýã÷ëýõ, ººðñäèéí àæëûí á¿òýìæòýé ýñýõ òàëààð ìýðãý òºëºã òàâèóëàõ, õÿòàä öýðãèéí äàðàíãóéëàã÷ Ñþé Ø¿æàíû àìü íàñàíä õàëäàõûã îðîëäîõ çýðýã òóõàéí öàãò õèéõ áîëîëöîîòîé á¿õèé ë àëõìûã õèéõèéã îðîëäîæ áàéâ. ¯éë ÿâäëûí ºðíºëòººð ýðõ ÷ºëººãºº îëîõ òýìöýëä ãàäààä ò¿øèã òóëãóóðàà ÇÎÓ õýìýýí ¿çýõ õàíäëàãà óëàì á¿ð íýìýãäýæ ýë àñóóäàë äýýð á¿ëãýìèéíõíèé îëîíõè íü ñàíàë íýãäýæ áàéâ. Ìîíãîë÷óóäûí ýíýõ¿¿ õ¿ñýë ýðìýëçýë íü ò¿¿õýí óëàìæëàëòàé áºãººä òóõàéí íºõöºëä ñîíãîõ õóâèëáàð îãòõîí ÷ áàéñàíã¿é. ͺ㺺òýéã¿¿ð ÇÎÓ-ûí ç¿ãýýñ õºðø Ìîíãîëûí óëñ òºðèéí áàéäëûã àíõààðàí àæèãëàæ áàéâ. Èéíõ¿¿ ò¿ð òàñàëäñàí õî¸ð õºðøèéí õàðèëöààã ñýðãýýõ øààðäëàãà, íºõöºë õºðø îðíóóäàä áàéñàí ¿åä 1920 îíû öàãààí ñàðààð Ñ.Äàíçàí, Ä.Ñ¿õáààòàð íàðûã ÇÎÓ-òàé õîëáîî òîãòîîëãîõîîð á¿ëãýìèéíõýí èëãýýæýý. Ãýâ÷ òýä õÿòàä öýðãèéí õàðóóë ìàíààã íýâòðýí õèë äàâæ ÷àäñàíã¿é ýðãýæ èðæýý. ̺í îíû õàâàð íóóö á¿ëãýìèéíõýí îðîñ íºõ人ð çóó÷ëóóëàí Õÿòàäààñ ÇÎÓ óðóó áóöàõ çàìäàà Õ¿ðýýã äàéð÷ ºíãºðñºí Êîìèíòåðíèé àæèëòàí Í.Áóðòìàí áà Ìîíãîëûí óëñ òºðèéí áàéäàëòàé òàíèëöàí, ìýäýý öóãëóóëàõ òóñãàé äààëãàâàðòàé èðñýí È.À.Ñîðîêîâèêîâ íàðòàé àíõ óóëçæýý. Óóëçàëòûí ¿åýð ìîíãîë÷óóä óëñ îðíûõîî áàéäëûã òàíèëöóóëæ, “óëààí íàì”-òàé íºõºð ¸ñíû õàðèëöàà òîãòîîõ ñàíàëàà èëýðõèéëýõèéí õàìòàä, õÿòàäûã ýñýðã¿¿öýí òýìöýõèéã çîðèâ÷ õ¿÷èí íèìãýí òóë ÇÎÓ-ä õàíäàæ òóñàëæ ãîðèëîõ õ¿ñýëòýý Ýðõ¿¿ õîòíîî óëàìæèëæ ºãºõèéã õ¿ñ÷ýý. Òóõàéí ¿åä ÇÎÓ-ûí ç¿ãýýñ Õ¿ðýýí äýõü îðîñ àæèë÷äûí äóíä áàéãóóëñàí ìýäýýëýõ òîâ÷îîãîîðîî äàìæóóëàí Ìîíãîëûí òóõàé çàðèì ìýäýýëýë àâ÷ áàéñàí áºãººä È.À.Ñîðîêîâèêîâûí óóëçàëòûí äàðààãààð 1920 îíû Y ñàðä Êîìèíòåðíèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà íàðûí ãàçðûí ÌîíãîëÒ¿âýäèéí õýëòñèéí àæèëòàí Ñ.Ñ.Áîðèñîâ, Á.Ñ.Èøäîðæè áà îð÷óóëàã÷ Ý.Ðèí÷èíî íàðûí á¿ðýëäýõ¿¿íòýé òºëººëºã÷äèéã Ìîíãîëä èëãýýâ1. 1

ÌÀÍ-ûí ò¿¿õýíä õîëáîãäîõ á¿õèé ç¿éë¿¿ä ÓÁ., 1928 îí. òàë-32. ¯íýí. 1989.III .2. ¹51. 1 Å.Ì.Äàðåâñêàÿ. “Ñèáèðü è Ìîíãîëèÿ.” Î÷åðêè ðóññêî-ìîíãîëüñêèõ ñâÿçåé â êîíöå ÕIÕíà÷àëå ÕÕ â.â Èðê., 1994.ñòð-347. 2

93

Òýðõ¿¿ òºëººëºã÷äèéí á¿ðýëäýõ¿¿í á¿ëãýìèéí ãèø¿¿äòýé óóëçàæ, õàðèëöàí ìýäýýëýë ñîëèëöîí, ìîíãîë÷óóäûí çîðèëò, ïðàêòèê ¿éë àæèëëàãààíû òàëààð òîäîðõîé ÿðèëöæýý. Ýõ îðíîî ÷ºëººëºõ òýìöýëä îëîí ò¿ìíèéã áîñãîõ, òýäíèéã óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëàõûí òóëä 1920 îíû YI ñàðûí 25-íä á¿ëãýì¿¿ä õàìòðàí õóðàëäàæ, “Ìîíãîë àðäûí íàì” /ÌÀÍ/ õýìýýõ óëñ òºðèéí áàéãóóëëàãàä íýãäýâ. Ǻâëºãººíººñ íàìûí ìºðèéí õºòºëáºð, ä¿ðìèéí øèíæèéã àãóóëñàí “Íàìûí õ¿ì¿¿ñèéí äàãàæ ÿâàõ òàíãàðãèéí áè÷èã”-èéã õýëýëöýí áàòëàâ. Òàíãàðàãèéí áè÷èã íü îðøèë, 9 ç¿éëýýñ á¿ðäýæ áàéâ. Íýãä¿ãýýð ç¿éëä “Ãàäààä Ìîíãîëûí àðäûí íàìûí çîðèëò íü øàøèí ¿íäñýíä õàðøëàõ õàðãèñ äàéñíûã öýâýðëýæ, àëäàãäñàí ýðõèéã ýðã¿¿ëýí àâààä, òºð øàøíûã ¿íýí ñýòãýëýýð áàòàòãàí ìàíäóóëæ, ¿íäýñ ÿçãóóðûã àëäàõã¿é ñàõèõ áà äîòîîä çàñãèéã ¿íýí ñýòãýëýýð ñàéæðóóëàí çàñàìæèëæ, ÿäóó äîîðä àðä ò¿ìíèé òóñûã òóéëààð áîäîõ áà ººðèéí äîòîîä ýðõèéã ºíº ¿¿ðä ñàõèæ, äàðëàõ äàðëàãäàõûí çîâëîíã¿é àæ òºðºõèéã ÷óõàë áîëãîíî”2 õýìýýí òóñãààð òîãòíîëîî ñýðãýýõ òýìöëèéí ¿íäñèéã òîäîðõîéëîâ. Òàíãàðãèéí áè÷ãèéí 2-6 áà 8-ð ç¿éë¿¿äýä àìü íàñ, ýä õºðºíãèéã ¿ë õàéðëàí, øóäàðãà ¿íýí÷ýýð íàìûí õýðýãò ç¿òãýõ, íàìûí íóóöûã õàäãàëàõ, ÿäóó äîîðäñûí òóñûã ÿìàãò äýýäëýí îëîí àðäàä õîðèîòîé ç¿éëèéã òàñëàí çîãñîîõ, íàìûí ýãíýýã ºðãºòãºí, ò¿¿íèé çîðèëãûã òàéëáàðëàí òàíèóëàõ çýðýã ç¿éëèéã òóñãàñàí áàéâ. Òóñ çºâëºãººíººñ ººð íýãýí ÷óõàë øèéäâýð ãàðãàñàí íü ÇÎÓ-ààñ òóñëàìæ õ¿ñýõ àñóóäëûã àëáàí ¸ñîîð òàâüæ õýëýëö¿¿ëýí, òºëººëºã÷äèéã òîõîîí òîìèëñîí ÿâäàë áàéâ. ÇÎÓ-ä îäîõ òºëººëºã÷ººð Ñ.Äàíçàí, Õ.×îéáàëñàí íàðûã ýõëýí ÿâóóëàõ áºãººä òýäíèé çàðäëûã íàìûí íºõºä ñàéí äóðààð õóðèìòëóóëàí ãàðãàõààð òîãòæýý. ¯¿íèé äàðààãààð òóñãàé çºâëºãººíèéã äàõèí õèéæ ÌÀÍ-ûí òàìãà ¿éëäýí, 400 ¿ãòýé ãèø¿¿äèéí íóóö õàðèëöààíû áè÷èã çîõèîæýý. Íàìûí íºõäèéí àæëûã õóâààðèëæ íýã õýñýã íü ÇÎÓ-ûí áàéäëûã ìýäýõ, íºãºº õýñýã íü íî¸ä ëàì íàð, õÿòàä öýðãèéí ÿâóóëëàãûã òàíäàí ø¿¿í õýëýëöýõ, ãóðàâäàõü íü ¿íäýñíèé äýâøèëò ¿çýëòí¿¿äòýé õîëáîî òîãòîîí, òýäíèéã ººðñäèéí ¿éë õýðýãò òàòàí îðîëöóóëæ òóñëóóëàõ, ÇÎÓ-ààñ òóñëàìæ ãóéõ õýðýãò Áîãä õààíû òàìãà äàðóóëàõ çýðýã àæëûã äàãíàí õàðèóöàõààð áîëæýý. Ñ.Äàíçàí, Õ. ×îéáàëñàí íàð 1920 îíû YII ñàðä Õ¿ðýýíýýñ ìîðäñîíû äàðààãààð ÇÎÓ-ä ÌÀÍ-ûí òºëººëºã÷äèéã íýìýí ÿâóóëàõààð øèéäâýðëýæ, Ä. Áîäîî, Ä. ×àãäàðæàâ íàð ýõëýí ÿâæ, äàðàà íü Ä.Ñ¿õáààòàð, Ä.Äîãñîì, Ä.Ëîñîë íàð Áîãäûí òàìãàòàé áè÷ãèéã àâ÷ ÿàðàâ÷ëàí ìîðäæýý. ÌÀÍ-ûí òºëººëºã÷èä Äýýä Øèâýýíä ÇÎÓ-ûí êîíñóë Î.È.Ìàêñòåíåêòýé, Äýýä ¯äýä ÎÊ(á)Í-ûí Ñèáèðèéí Òîâ÷îîíû ãèø¿¿í Á.Ç.Ùóìÿöêèé íàðòàé òóñ òóñ óóëçàæ, òýäíýýð äàìæóóëàí îð÷óóëàã÷ Æ.Öýâýýí, Ý.Ðèí÷èíî íàðààð ãàçàð÷ëóóëàí 1920 îíû YIII ñàðä Ýðõ¿¿ õîòíîî õ¿ð÷ î÷æýý. Òýä Ñèáèðü áà Àëñ Äîðíîä äàõü ÇÎÓ-ûí ÃÕÀÊ-ûí á¿ðýí ýðõò òºëººëºã÷èéí îðëîã÷ Ô.È.Ãàïîíòîé óóëçàí Ìîíãîë îðíû áàéäàë, ººðñäèéí çîðèëãûã òàéëáàðëàæ, õÿòàäûí äàðëàëààñ àíãèæèð÷, òóñãààð óëñ áîëîõ òýìöýëäýý ÇÎÓ-ààñ òóñëàìæ õ¿ñ÷ áàéãààãàà èëýðõèéëýí Áîãäûí òàìãàòàé áè÷ãèéã ºðãºí áàðüæýý. Ô.È.Ãàïîíîîñ óóë áè÷èãòýé òàíèëöñàíû äàðààãààð “÷óõàì àðäûí òºëººëºã÷äèéí çîðüñîí çîðèëãî, òóñëàìæèéã àâààä ÿìàð çàñàã 2

ÌÀÕÍ-ûí ò¿¿õýíä õîëáîãäîõ áàðèìò áè÷ã¿¿ä. /1921-1940/. I äýâòýð. ÓÁ., 1966. òàë-7.

94

áàéãóóëàõ õèéãýýä ãàäààäûí äàéñàíòàé ÿìàð àðãààð òýìöýõ, õýä õý÷íýýí çýð çýâñýã õ¿ñýõ …”1 çýðýã àñóóäëûã òóñãàñàí áè÷ãèéã ÌÀÍ-ûí íýðèéí ºìíººñ áè÷èõèéã òºëººëºã÷äºä ñàíàë áîëãîæýý. Òýð ¸ñîîð òóñëàìæèéã íàìûí íýðýýð õ¿ëýýí àâàõàà èëýðõèéëñýí áè÷èã ¿éëäýí, Ìîíãîë-Ò¿âýäèéí õýëòýñò ºã÷ýý. Ãýâ÷ ìîíãîë÷óóäûí õ¿ñýëòèéã Ñèáèðü ìóæèéí òºâ Îìñêò óëàìæèëæ, óëìààð òºâ çàñãèéí ãàçàð øèéäâýðëýíý ãýñíèé äàãóó ÌÀÍ-ûí òºëººëºã÷èä çîðüñîí õýðãèéí á¿òýìæ, àæëûí øààðäëàãûí äàãóó ãóðàâ õóâààãäàâ. “Ãàäààä Ìîíãîëûí àðäûí íàìûí òºëººëºã÷ íàðààñ Îðîñ óëñûí Ǻâëºëò çàñãèéí ãàçàð ëóãàà õýëýëöýõ ç¿éëèéã òýìäýãëýñýí íü” õýìýýõ àæëûí óäèðäàìæ á¿õèé Ñ.Äàíçàí, Ä.×àãäàðæàâ íàð Îìñêîîð äàìæèí Ìîñêâàä õ¿ð÷ýý. Ñ.Äàíçàí, Ä.×àãäàðæàâ íàð Ãàäààä õýðãèéí àðäûí êîìèññàð Ã.Â. ×è÷åðèí, ò¿¿íèé îðëîã÷ Ë.Ì. Êàðàõàí, Öýðãèéí åðºíõèé êîìàíäëàã÷ Ñ.Ñ Êàìåíåâ çýðýã Ǻâëºëòèéí óäèðäàã÷èä áà ÊÈÃÕ-íû àæèëòíóóäòàé óóëçàæ Ǻâëºëò çàñãèéí ãàçàðò õàíäàí äàðààõü õ¿ñýëòèéã òàâüæýý. Һ뺺ëºã÷人ñ Ìîíãîëûí àâòîíîìèò çàñãèéã ñýðãýýí áîñãîõ õýðýãò “….Ǻâëºëò çàñãèéí ãàçðààñ Àðäûí íàìûí çîðüñîí õýðãèéã á¿ðýí ä¿¿ðýí á¿òýýõ, Õÿòàäûí àðäûí íàìòàé õîëáîî òîãòîîõîä òóñëàõ, ìîðüò öýðãèéí á¿ðýí çýâñýã òàâèí îëãîõ, öýðãèéí ñóðãàã÷ èð¿¿ëýõ, 6-7 ñàÿ ëàíãèéí ìºíãºí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ, õóó÷èí çàñãèéí ãàçðûí ñàí áà ãààëü ò¿ðýýñ òýðã¿¿òíýýñ õóðààñàí ìîíãîëûí õºðºí㺠ç¿éëèéã Ãàäààä Ìîíãîëûí øèíý áàéãóóëàõ çàñãèéí ãàçàðò á¿ðìºñºí ýã¿¿ëýí îëãîõ õýðýãò ÇÎÓ-ûí ç¿ãýýñ òóñëàæ äýìæèõ”1-èéã õ¿ñ÷ýý. ÌÀÍ-ûí òºëººëºã÷äèéí õ¿ñýëòèéã Ǻâëºëò çàñãèéí ãàçàð õ¿ëýýí àâ÷ òóñëàìæèéã ¿ç¿¿ëýõýý èëýðõèéëýõèéí õàìòàä ìîíãîë îðíûã õÿòàä öýðãýýñ ÷ºëººëºõ àñóóäëûã ìîíãîë÷óóä ººðñäèéí öýðãèéí õ¿÷ýýð øèéäâýðëýõ ¸ñòîéã ìýäýãäæýý. Ýíý çàâñàð Ä.Áîäîî, Ä, Äîãñîì íàð óëñ îðíû áàéäàë, çàñãèéí ýðõ áàðèã÷äûí ¿éë àæèëëàãàà, íèéãìèéí ñýòãýë ñàíààã òàíäàí ìýäýæ, óëñ ¿íäýñòíèé õóâüä íýð íºëºº á¿õèé íî¸ä ëàì íàðûí äýâøèëò õýñãèéã ººðñäèéí õýðýãò òàòàí îðîëöóóëàõ çàìààð íàìûí ýãíýý, ¿éë àæèëëàãààã ºðãºæ¿¿ëýõ ¿¿ðýã õ¿ëýýí 1920 îíû åñä¿ãýýð ñàðûí 2-ð õàãàñò Íèéñëýë Õ¿ðýýíä áóöàæ èðæýý. ªã¿¿ëýí áóé ¿åä Õ¿ðýýíèé áàéäàë íýí õ¿íäýð÷ õÿòàä öýðãèéí ýðõòí¿¿ä óëñ ¿íäñýý ãýñýí õýíèéã ÷ áîëîâ ìºðäºí ìºøãºæ, õóâüñãàëò áàéãóóëëàãûí ãèø¿¿í Æàìúÿí, Æèãìýääîðæ áà Õàòàíáààòàð Ìàãñàðæàâ, Ìàíëàéáààòàð Äàìäèíñ¿ðýí íàðûí çýðýã ýõ îðîí÷äûã õîðüæ áàéöààí, Áîãä ãýãýýíèéã ãýðèéí õîðèîíä ñóóëãàñàí àþóëòàé öàã ìº÷ áàéâ. Õÿòàäûí ýðõ áàðèã÷èä “...Ìîíãîëä íýâòðýõ ãýñýí áîëüøåâèê áà áîëüøåâèê áóñ õýí á¿õíèéã áàéöààí õÿíàæ, òóõàé á¿ðä ò¿ðãýí èëòãýí ìýäýãäýæ áàéõ”2ûã Õ¿ðýý, Õîâä, Óëèàñòàéí ìîíãîë çàõèðãààíä ÷àíäëàí òóøààæ, ÇÎÓ-ä ÿâñàí 7 õ¿íèéã áàðüæ ºã⺺ñ õ¿í òóñ á¿ðèéí òîîãîîð ò¿ìýí òºãðºã øàãíàí ºãºõ òóõàé çàðëàë áè÷ãèéã Õ¿ðýýíèé ãóäàìæíàà ýíä òýíäã¿é íààëäóóëñàí áàéëàà. Ä.Áîäîî, Ä.Äîãñîì íàð Õ¿ðýýíä èðñýí äàðóéäàà íàìûí íºõºð Äýíäýâ, Äóãàðæàâ, Ãàëñàí íàðòàé íóóöààð óóëçàí Îðîñò ÿâñàí õýðãèéí òºëâèéã òîäîðõîéëîí àéëòãàë áè÷èã áè÷èæ, Äýíäýâýýð óëàìæëóóëàí Áîãäîä òîëèëóóëñíû õàðèóä Áîãäîîñ õÿòàäûí ãàðò áàðèãäàí, íàìûí ¿éë 1

Õ.×îéáàëñàí. Ä.Ëîñîë. Ã.Äýìèä. Ìîíãîë àðäûí ¿íäýñíèé õóâüñãàëûí àíõ ¿¿ñýí áàéãóóëàãäñàí òîâ÷ ò¿¿õ. ÓÁ., II äàõü õýâëýë. 1974. òàë-297. 1 Êîìèíòåðí áà Ìîíãîë. Áàðèìòûí ýìõòãýë. ÓÁ., 1996. ò. 15. 2 Ë.Áàò-Î÷èð. Ò¿¿õýí ¿íýíèé ýðýëä. Ñóäàëãààíû ºã¿¿ëëèéí ò¿¿âýð.ÓÁ., 1999. òàë-27.

95

õýðãèéã á¿ðìºñºí òàñëàõààñ ñýðýìæëýõèéã çºâëºæýý. Òýð ¸ñîîð íàìûí íºõºä Õ¿ðýýíýýñ ãàð÷, îðîí íóòàãò ¿éë àæèëëàãààãàà ºðãºæ¿¿ëýõýýð øèéäýæ, Áîäîî ç¿¿í ç¿ãò ÿâñàí õýäèé ÷ Ìîíãîëûí ç¿¿í õÿçãààðààð íýâòðýí îðñîí öàãààíòíû õÿíàëòààñ íóóãäàõ àðãàã¿é áîëæ “Óíãåðí íàðûí äîòîîä áàéäàë, øèíæ ÷àíàðûã òàíèí ìýäýõ, òýäíèé ãàðààð ãàìèíã çàéëóóëàõ áîäëîãûã òàâüæ”1 öàãààíòíû öýðýãò îðæýý. Ä.Äîãñîì Õ¿ðýýíä ò¿ð ¿ëäýæ Äóãàðæàâ, Àëòàíãýðýë íàðûí õàìòààð óëñ îðíû áîëîí Õ¿ðýýíèé áàéäëûí òóõàé ìýäýýã Ä.Ñ¿õáààòàð, Õ.×îéáàëñàí, Ýðõ¿¿ õîòûí “Äîðíî ç¿ãèéí àðäóóä ëóãàà õîëáîãäîõ õýðãèéã ýðõëýõ õýëòýñ” áîëîí Õèàãòàä ñóóñàí íàìûí íºõºä Áàëìàñóó, Ïóíöàã íàðò íýâòð¿¿ëæ áàéæýý2. Ãýâ÷ öàãèéí áàéäëûí óëìààñ ìºí ë Õ¿ðýýíýýñ ãàð÷ ººðèéí íóòàã Ñýöýí õàí àéìãèéí Äàëàé âàíãèéí õîøóóíä î÷èæ, òýíä íóóöààð àæèëëàæ áàéñàí À.Øàðàâ, Í.Íàâààí íàðòàé õàìòðàõ áîëîâ. Áóñàä íºõºä Ì.Äóãàðæàâ, Á.Íàìñðàéæàâ, Ä.Þìòàðîâ, Áàëñàíîâ íàð Ä.Áîäîîãèéí óäèðäëàãààð Óíãåðíèé öýðýãò äàé÷ëàãäñàí ìîíãîë÷óóäûí äîòîð óõóóëãà õèéõ, öàãààíòíû öýðãèéí òàëààð òàãíóóëûí ìýäýý öóãëóóëàõ, äàìæóóëàõ àæëûã ã¿éöýòãýæ áàéâ. Òèéíõ¿¿ Õ¿ðýýí äýõ íàìûí íºõºä öàã ¿åèéí áîäèò íºõöºë øàëòãààíû óëìààñ ñàëæ àæèëëàõ áîëñîí õýäèé ÷ ººðñäèéí õºðºí㺠õ¿÷èíä òóëãóóðëàí ÌÀÍ-ûí ýãíýýã õýä õýäýí ãàçàð ºðãºòãºõ, ÇÎÓ-ä îäîãñäûí ¿éë õýðýãò òóñ áîëîõ á¿õèé ë àæëûã áîëîëöîîíû õèðýýð õèéæ áàéâ. Ä.Ñ¿õáààòàð, Õ. ×îéáàëñàí íàð Ýðõ¿¿ õîòíîî ¿ëäýæ, Õ¿ðýýíèé íºõºäòýé õàðèëöàí, Ìîñêâàä îäîãñäîîñ ìýäýý õ¿ëýýí ñóóõûí õàìòàä Êîìèíòåðí áà ÎÊ(á)Í-ûí îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãóóäûí àæèëòàé òàíèëöàæ, È. Ô.Ãàïîíîîð äàìæóóëàí óëààí öýðãèéí äàðãà íàðûí ñóðãóóëüä ò¿ð ñóðàëöàæ, öýðãèéí òàêòèê, çýâñýã òåõíèêòýé òàíèëöñàí àæýý. Òýäýí äýýð òóí óäàëã¿é Îìñêîîñ Ä.Ëîñîë ýðãýæ èðæýý. 1920 îíû IX ñàðûí 20-íä Ä.Ñ¿õáààòàð, Ä.Ëîñîë íàð Ýðõ¿¿ ìóæèéí êîììóíèñò íàìûí III áàãà õóðàëä îðîëöîâ. Һ뺺ëºã÷äèéí ýíý õýñýã ÎÊ (á)Í-ûí Ñèáèðèéí òîâ÷îîíû ÌîíãîëÒ¿âýäèéí õýëòñèéí àæèëòíóóä áîëîí Y àðìèéí õýâëýõ ¿éëäâýðèéí àæèëòàí ß. Ãàøåê* íàðûí òóñëàëöààòàéãààð “Ìîíãîëûí ¿íýí”ñîíèíûã õýâëýí ãàðãàõàä èäýâõèéëýí îðîëöæýý. Ñîíèí ãàðãàõ àñóóäëûã Á.Ç.Ùóìÿöêèé íàð èõýýõýí äýìæèæ “Ãàäààä õýðãèéí àðäûí êîìèññàð Ã.Â.×è÷åðèíä öàõèëãààí óòàñ èëãýýæ, òóñëàìæ õ¿ññýíèé ä¿íä öààñ ñýëòèéã Ìîñêâàãààñ, ÷óëóóí áàðûã Êàçàíèàñ àâ÷èð÷ ìîíãîë õýë äýýð ñîíèí ãàðãàõ áîëæýý”3. “Ìîíãîëûí ¿íýí” íü ÌÀÍ-ûí áîäëîãûã àðä îëîíä òàéëáàðëàí òàíèóëàõ, õàðèéí ýçýðõýã÷¿¿äèéí ¿íýí í¿¿ð öàðàéã èë÷ëýõ, óëñ îðíîî ÷ºëººëºõ òýìöýëä ýõ îðîí÷ õ¿÷íèéã íýãòãýõ çýðýã õóâüñãàëûí ñòðàòåãè, òàêòèêèéí çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõýä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæýý. Òèéíõ¿¿ Ýðõ¿¿ãèéí õýñýã òóñ õîòíîî äºðâºí ñàð ãàðóé õóãàöààíä áàéõäàà ÌÀÍ-ûí òºëººëºã÷äèéí 1920 îíû YIII ñàðûí 24-íèé ºäðèéí çºâëºãººíººñ îíîãäóóëñàí ¿¿ðãèéã àìæèëòòàé áèåë¿¿ëæýý. Һ뺺ëºã÷äèéí ýäãýýð õýñã¿¿äèéí ¿éë õýðýã á¿òýìæòýé áîëîõîä Á.Ïóíöàã òýðã¿¿òýé Õèàãòûí íºõäèéí ¿éë àæèëëàãàà çîõèõ äºõìèéã ¿ç¿¿ëñýí þì. “Óìàðä, ºìíºäºä õàðèëöàí íýâòð¿¿ëýõ” ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí 1

Ë.Áàò-Î÷èð. Áîäîî ñàéä: ¿çýë áà ¿éëñ. ÓÁ., 1991 îí. òàë-7. ¯íýí,ñîíèí. 1988. ÕII-4. ¹231. 1990-IÕ-25. ¹226. ×åõèéí íýðò çîõèîë÷. 3 Ä.Äàø. Áîðèñ Çàõàðîâè÷ Øóìÿöêèé. ÓÁ., 1987. ò. 31. 2

96

Á.Ïóíöàã, Õèàãòûí öàõèëãààí ìýäýýíèé ãàçàð àæèëëàæ áàéñàí Ö.Æàìñðàíî, Ñ.Ñ.Áîðèñîâ íàðûí òóñëàìæòàéãààð Õ¿ðýý, Õèàãòûí õîîðîíä õîëáîî áàðèõ, íóóö ò¿ëõ¿¿ð äàìæóóëàõ, çàõèäàë áè÷ãèéã Ýðõ¿¿ä áóé íºõäºä õ¿ðãýõ íýí ÷óõàë àæëóóäûã ã¿éöýòãýæ áàéæýý. 1920 îíû ÕI ñàðûí 12-íä Ñ.Äàíçàí, Ä. ×àãäàðæàâ íàðûã Ìîñêâàãààñ Ýðõ¿¿ä áóöàæ èðìýãö ÌÀÍ-ûí òºëººëºã÷èä çºâëºãººí õèéæ ýðõ ÷ºëººíèé òºëºº òýìöýëä áýëòãýõ ïðàêòèê ¿éë àæèëäàà ò¿ðãýâ÷ëýí îðæýý. § 2. Õóâüñãàëò õºäºë㺺íèé ºðíºëò. Ìîíãîëä áàðîí Óíãåðíèé äýãëýì òîãòñîí íü Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ýðõ ÷ºëººíèé òýìöýëä òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ òóõàé Ǻâëºëò çàñãèéí ãàçðûí øèéäâýð ãàðñàí ¿åä Ìîíãîëûí ç¿¿í õÿçãààðûí Îíîí ãîëûí ñàâ íóòàã, Ãèëáýð õàðóóëààð 1920 îíû X ñàðûí 2-íä öàãààíòíû öýðãèéí õ¿÷ íýâòðýí îðæ èðñýí íü àòàìàí Ñåì¸íîâûí õàìñààòàí áàðîí Óíãåðíèé çàõèðñàí “Àçèéí ìîðèí äèâèç" ãýã÷ áàéâ. Îðîñ îðíûã õàìàðñàí öàãààíòíû õºäºë㺺í äàðàãäàæ, èðãýíèé äàéí òºãñãºë人 îðñîí 1919 îíû ýöñýýð Ñåìåíîâ, Óíãåðí íàð Ìîíãîëä øóóä öºìðºõ áîäîëòîé1 áàéñàí ÷ õÿòàä ãåíåðàë Ñþé Ø¿æàí Ìîíãîëûã ýçýëæ, àâòîíîìèò çàñãèéã óñòãàñàíààð òýäíèé òºëºâëºãºº á¿òýëã¿éòýâ. Ãýâ÷ óíàñàí çàñãèéã ñýðãýýõ íýðèéäëýýð Ìîíãîëä öºìðºõ áîëîìæèéã ¿ëäýýñýí áàéâ. Êîë÷àêèéí çàñãèéí ãàçàð óíàæ, Óëààí àðìè ªâºð Áàéãàëèéã çºâëºëòèéí óäèðäàã÷èä ÀÄÁÍÓ-ûã 1920 îíû äºðºâä¿ãýýð ñàðä áàéãóóëñàí íü ×èòà õîò áà Õÿòàäûí õèëèéí õîîðîíä îðøèõ Äàóð ñòàíöèä áàéñàí Ñåì¸íîâ, Óíãåðí íàðûã óëààíòíààñ çóãàòàõ ãàðö õàéõàä õ¿ðãýâ. Ñåì¸íîâ Ìàíæóóðûã ÷èãëýí õºäºëìºãö áàðîí Óíãåðí Ìîíãîëä õ¿÷ýý çóçààòãàí áîëüøåâèçìûí ýñðýã òýìöýõ çîðèëãî àãóóëàí òóñ îðîíä íýâòýð÷ýý. Ìîíãîë îðíû óëñ òºðèéí áàéäàë, íèéãìèéí ñýòãýëãýý áàðîí Óíãåðíä òààòàé áîëîìæèéã îëãîñîí þì. Òóñãààð áàéäàë, õààíò ¸ñíû èëýðõèéëýë áîëæ áàéñàí àâòîíîìèò çàñãàà óñòãóóëñàí ìîíãîë÷óóä òóñëàìæ ýðýëõèéëæ, õýíä ÷ õàíäàõàä áýëýí áàéñàí íü ýçýí õààíò çàñãèéã íèéãìèéí áàéãóóëëûí äýýä õýëáýð õýìýýí ø¿òýí áèøðýã÷ Óíãåðíä ¿çýë áîäëîî õýðýãæ¿¿ëýõ îðîí çàéã áóé áîëãîâ. Óíãåðíèé õóâüä "Ìîíãîë íü Õÿòàä, Îðîñ, Åâðîïûí õààíò çàñãèéã ñýðãýýõ ãîë ò¿øèö ãàçàð áîëîõ ¸ñòîé…"1 áºãººä " ÷óõàìõ¿¿ òýíäýýñ ë øèíý åðòºíöèéí á¿òýýí áîñãîëò ýõýëíý"2 õýìýýí ìºðººäºæ áàéñàí ó÷ðààñ òóñ á¿ðäýý 150-200 õ¿íòýé ìîíãîë-áóðèàäûí, òàòààðûí, àòàìàí Àííåêîâûí ãýñýí ãóðâàí ìîðüò õîðîî, ïóëåì¸òûí êîìàíä á¿õèé Äàóðûí ìîðüò îòðÿä, á¿ðýí áóñ ãóðâàí áàòàðåé á¿õèé 800-ààä öýðãèéí õ¿÷ýýð Ìîíãîëä îðñíûãîî "äýëõèé äàõèíû à÷ õîëáîãäîëòîé ç¿éë"3 õýìýýí çºâòãºæ áàéâ. Óíãåðí "Áîãä ãýãýýíòíèéã õààí øèðýýíä çàëæ, àâòîíîìèò çàñãèéã áîñãîíî”, “ìîíãîë÷óóäûã õÿòàä öýðãýýñ ÷ºëººëíº", "Èõ Ìîíãîë óëñûã áàéãóóëíà" çýðýã ñ¿ðæèí ¿ã ãàðãàí, ìîíãîë÷óóäûí õ¿ñýë ýðìýëçëýë, ñ¿ñýã áèøðýëèéã àøèãëàí, õÿòàä öýðýãò äóðã¿éöñýí ìîíãîë íî¸äûã ººðèéí òàëä òàòàõûã õè÷ýýæ ç¿éë á¿ðýýð îðîëäæýý. 1

Ñ.Ê.Ðîùèí "Ïîëèòè÷åñêàÿ èñòîðèÿ Ìîíãîëèè. 1921- 1940. Ì., 1999. ñ-11 Ñ.Ê. Ðîùèí "Íýð äóðäñàí çîõèîë”. ñòð-10. 2 Ë. Þçåôîâè÷. Ñàìîäåðæàö ïóñòûíè. Ôåíîìåí ñóäüáû áàðîí Ð.Ô. Óíãåðí-Øòåíáåðãà. Ì. 1993. ñòð-14. 3 ̺í òýíä 1

97

Óíãåðíèé ¿éë àæèëëàãàà ýõýí ¿åäýý ìîíãîë÷óóäûã èòã¿¿ëæ ÷àäñàí ó÷èð íóòãèéí ýðõ áàðèã÷èä öàãààí öýðãèéã íóòàã õÿçãààðûí äîòîð ñýæèãã¿é îðóóëñíààð ¿ë áàðàì àãò ìîðüäûã íü àð÷ëàí, õ¿íñ õºðºí㺺ð òóñàëæ ýõýëæýý. Òýðýýð Ò¿øýýò õàí àéìãèéí Äàðõàí ÷èí âàíãèéí õîøóóíû òýðã¿¿í çýðãèéí òàéæ Ëóâñàíöýâýýí, ìýéðèí Äóãàðæàâ, òàéæ Òîãòîõ, áóðèàä Æàìáàëîí, áàðãà Ëóâñàí íàðûí òóñëàìæèéã àâ÷ 200-ààä ìîíãîë÷óóäûã öýðýãòýý ýëñ¿¿ëæýý. Èéíõ¿¿ õ¿÷ íýìñýí Óíãåðí öýðãèéí íýëýýäèéã à÷àà õºñãèéí õàìò Îíîí ãîëä ¿ëäýýãýýä 300-ààä öýðýã àâ÷ Áýðýýâýí õèéäýýñ õîéãóóð Çààí Òýðýëæ çýðýã ãàçðààð Íèéñëýë Õ¿ðýýíä äºõºæ î÷æýý. Óíãåðíèé öýðýã 1920 îíû Õ ñàðûí 26-íä àíõ óäàà õÿòàä öýðãèéã äîâòîëñîí áîëîâ÷ Õ¿ðýýã ýçëýõèéí òºëººíºº 1920 îíû ºâºë õèéñýí ò¿¿íèé õýä õýäýí óäààãèéí îðîëäëîãî õºñºðäºæ, Ãî Ñèëèí, ×ó Ëóæàí íàðûí õÿòàä öýðãèéã çàéëóóëæ ÷àäñàíã¿é. Îðîñûí öàãààíòàí Íèéñëýë Õ¿ðýýã ýçëýõýýð çàâäñàíû óëìààñ õÿòàä öýðãèéí ýðõòí¿¿ä Áîãä ãýãýýí òýðã¿¿òýé ìîíãîëûí ýðõ áàðèã÷äàä äàðàìò øàõàëò ¿ç¿¿ëýõ áîëæ, õÿòàä öýðãèéí äýýðýì òîíóóëààñ äàéæñàí ìîíãîë÷óóä Õ¿ðýýíýýñ ãàð÷ Ѻãíºãºð, Òýðýëæ çýðýã îéð õàâèéí óóëàíä á¿ãæýý. Õ¿ðýý, Õèàãòûí õîîðîíäûí óòñàí õîëáîî òàñàð÷, õóäàëäààíû àæèë çîãñ÷ýý. Õ¿ðýýíèé áàéäàë ýë õóëü áîëæ, Ãî Ñèëèíãèéí çàõèðñàí 3500-ààä öýðýã Ìîíãîëûí íèéñëýëèéã äàíãààð ýçýãíýæ áóñàä íü ºìíº ç¿ã ×îéð, Çàìûí-¯¿äýä áàéðëàæ áàéâ. Õÿòàä öýðãèéí óäèðäëàãà Õ¿ðýý, ò¿¿íèé îéð îð÷ìûí ãàçàðò áàéñàí õÿòàä èðãýä 3000 ãàðóéã öýðýãò äàé÷èëæ, õàðóóë õàìãààëàëòûã ÷àíãàòãàâ. Ìîíãîëûí íèéñëýëèéã ýçëýõ áýëòãýëýý øóóðõàéëàí õèéæ îëîí çóóí ìîíãîë÷óóäààð õ¿÷ýý çóçààòãàñàí Óíãåðí õÿòàä öýðãèéã õýä õýäýí óäàà àìæèëòòàé äîâòîëñíû ä¿íä 1921 îíû II ñàðûí 3-íä Íèéñëýë Õ¿ðýýã ýçëýí àâ÷ýý. Òýðáýýð Ìîíãîëûí öýðýã çàõèðãààíû “Ò¿ð çàñãèéí ãàçàð” ãýã÷èéã áàéãóóëàí åðºíõèé ñàéäàä Ñýöýí õàí àéìãèéí áààòàð áýéë Æàìúÿí, ãèø¿¿äýä íü çîðèãò áýéñ Ìèøèãäîðæ, ã¿í Öýðýíäîðæ, ñýðãýëýí ã¿í Äóãàðñ¿ðýí, ìýðãýí ã¿í Öýðýíâàíäóéáàâóóäîðæ íàðûã òîõîîæýý. Áàðîí Óíãåðí ººðºº åðºíõèé æàíæèí áîëæ, ìîíãîë öýðãèéí æàíæèíä Ëóâñàíöýâýýí, äýä æàíæèíä Æ.Æàìáàëîí, öýðãèéí ëàìä Ýðýí÷èíñàìáóó, Äýðýí ×îéæèí íàð òîìèëîãäæýý. Õ¿ðýýíèé òºëººõ áàéëäààíààñ áàðîí Óíãåðíèé çàõèðñàí öýðã¿¿ä òºðºë á¿ðèéí áóó çýâñýã 4000 ãàðóé, èõýýõýí õýìæýýíèé õîîë õ¿íñ, õóâöàñ õýðýãëýë, áîëîí áàðàã 9 ñàÿ äîëëàðûí íººöòýé Õÿòàäûí öýðãèéí ìºíãºí ñàíã îëçîëæýý" 1. Èéíõ¿¿ Óíãåðí ººðººñºº õýä äàõèí äàâóó õ¿÷èéã õººí çàéëóóëæ, Õ¿ðýýã ýçëýí àâàõàä õÿòàä öýðãèéí óäèðäëàãà çîõèîí áàéãóóëàëò, áàéëäàõ ÷àäâàð, ñýòãýë ç¿éí äîðîé áàéäàë íºëººëñºí õýäèé ÷ óëñ ¿íäýñ, Áîãä ýçíèéõýý òºëºº Óíãåðíèé åðºíõèé óäèðäëàãûí äîð ãàìèíãèéí ýñðýã áààòàðëàãààð òýìöñýí ìîíãîë÷óóä óã ÿëàëòàä îíöãîé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí þì. 1921 îíû II ñàðûí 21-íä Óíãåðíýýñ Áîãä ãýãýýíèéã õààí øèðýýíä çàëæ, òàâàí ÿàìûã áàéãóóëàâ. Çàñãèéí ãàçðûí åðºíõèéëºí øèéòãýõ ñàéä áºãººä äîòîîä ÿàìíû òýðã¿¿í ñàéäàä Æàëõàíç õóòàãò Äàìäèíáàçàð, Ãàäààä ÿàìíû òýðã¿¿í ñàéäàä øàíçóäáà Äàøçýâýã, Öýðãèéí ÿàìíû òýðã¿¿í ñàéäàä áèøðýëò âàí Äîðæöýðýí, Ñàíãèéí ÿàìíû òýðã¿¿í ñàéäàä Ëóâñàíöýâýýí, Ø¿¿õ ÿàìíû òýðã¿¿í ñàéäàä áýéñ ×èìèääîðæ, ìîíãîë öýðãèéí æàíæèíä Õàòàíáààòàð Ìàãñàðæàâûã òóñ òóñ òîõîîí òîìèëæýý"2 1 2

Ë.Ôîðáàò ªð㺺 äýõ öóñò õÿäëàãà. ÓÁ., 1992. òàë-89. Í.Ìàãñàðæàâ. Ìîíãîë óëñûí øèíý ò¿¿õ" ÓÁ., 1994. òàë-192.

98

Èéíõ¿¿ Áîãä õààí òýðã¿¿òýé, ìîíãîë íî¸äîîð á¿ðýëäñýí çàñãèéí ãàçàð áàéãóóëàãäñàíààð Ìîíãîëûí òºðèéã ñýðãýýñíýý çàðëàâ. Áàðîí Óíãåðí III ñàðûí ýõýýð Íèéñëýë Õ¿ðýýã äàõèí äàéðñàí õÿòàä öýðýãòýé òóëàëäàí, 3 õîíîãèéí äàðàà áóóëãàí àâñàí áà óëìààð ×îéð, Õààëãàíû áàéëäààíû àæèëëàãààã áèå÷ëýí óäèðäæýý. Óëààí õàäíû áàéëäààíä Áàëæèííÿì áýéñ, Ñóíäóé ã¿íèé çàõèðñàí 1200 îð÷èì ìîíãîë öýðýã õÿòàä öýðãèéã áóò öîõèæ èõýýõýí õîõèðîë ó÷ðóóëñàí áîë III ñàðûí ýöñýýð ×îéðûí ñ¿ìèéí îéðîëöîî ãàìèí öàãààíòíû õîîðîíä ñ¿¿ë÷èéí òóëàëäààí áîëæýý. Õÿòàä öýðãèéí çàõèðàã÷èä õèë äàâàí íóòàãò çóãàòàæ, õÿòàä öýðýã 4000 ìÿíãà îð÷èì õ¿íýýð õîõèð÷ýý. Õÿòàä öýðãèéã õººí çàéëóóëñàí Óíãåðíä Áîãä ãýãýýí õîøîé ÷èí âàí öîë øàãíàæ, äàãàëäàãñäûã ÷ íýãýí àäèë õºõ¿¿ëæýý. Áàðîí Óíãåðí ºìíº ç¿ãèéí áàéëäààíû ¿åä Õÿòàäûí õèëä òóëæ î÷ñîí ÷ Áýýæèí ç¿ãëýñýíã¿é, Õ¿ðýýíä áóöàæ, Ìîíãîë îðíûã "òºâõí¿¿ëýõ" ¿éë àæèëëàãààãàà ýõëýâ. Ìîíãîë öýðãèéí õ¿÷ýýð ÿëàëò áàéãóóëñàí áàðîí Óíãåðíèé íýð õ¿íä ºñ÷, çýâñýã õýðýãñýë, ìºí㺠ñàíõ¿¿ãèéí àðâèí íººöòýé áîëñíû ä¿íä Ìîíãîë îðîíä ººðèéí äýãëýìýý òîãòîîâ. Òýðáýý𠺺ðèéí íºëººãºº áýõæ¿¿ëýõ õèéãýýä öýðãèéíõýý õ¿÷èéã çóçààòãàõ çîðèëãîîð çàðèì íýãýí àðãà õýìæýýã àâ÷ýý. Þóíû ºìíº ò¿¿íèé çºâëºñºí ¸ñîîð Áîãäûí çàñãèéí ãàçà𠺺ðèé㺺 ãàäààäûí óëñóóäààð õ¿ëýýí çºâøººð¿¿ëýõèéã îðîëäñîí áîëîâ÷ íààøòàé õàðèó àâñàíã¿é. ¯¿íèé õàìò óëñûí ñàíõ¿¿, õóäàëäààã òîãòâîðæóóëàõ çîðèëãîîð áàíê áàéãóóëæ, 250,000 äîëëàðûí áîãèíî õóãàöààíû "áîëçîîò ìºíãº"-èéã ãàðãàí1 Õ¿ðýýíä î¸äîë, çàñâàðûí ãàçàð íýýæ, Íàëàéõûí óóðõàéã ñýðãýýí àæèëëóóëàâ. Ãýâ÷ ýäãýýð àðãà õýìýýí¿¿ä íü Óíãåðíèé äýãëýìèéí ìºí ÷àíàð, ¿íýí í¿¿ð öàðàéã îãòõîí ÷ äàëäàëæ ÷àäñàíã¿é. ªã¿¿ëýí áóé ¿åä àëëàãà õÿäëàãà öàãààí öýðãèéí ºäºð òóòìûí òîãòìîë ¿éë àæèëëàãàà áîëæ, ò¿¿íä çºâõºí åâðåé, áîëüøåâèê ¿çýëòýé îðîñóóä òºäèéã¿é ìîíãîë÷óóä ÷ ºðòºõ áîëæýý. Á¿òýí õî¸ð æèëèéí òóðø õÿòàä öýðãèéí äýýðýì òîíóóëä òóéëäàæ ÿäàðñàí Ìîíãîë îðíûã Óíãåðí ººðèéí äýãëýì, äàé÷èëãàà àëáàäëàãà, ñ¿ðä¿¿ëãýýðýý ¿íýõýýð çóòðààæýý. Íèéñëýë Õ¿ðýýíýýñ öààøëàõ òóñàì öàãààíòíóóä á¿ëýã äýýðýì÷èä áîëîí õóâèð÷, áýë÷ýýð óñûã ñ¿éòãýí, æèíãèéí öóâààã äýýðýìäýæ áàéâ. Îëîí çóóí ýð÷¿¿äèéã öýðýãòýý äàé÷ëàõ, ýìýãòýé÷¿¿äýýð öýðãèéí õóâöàñ õýðýãëýë î¸óëàõ çýðãýýð ìîíãîë÷óóäûã äàðëàí çîâîîæ áàéñàí íü Ìîíãîëûí ýðõ áàðèã÷èäàä ÷ íýãýí àäèë äàðàìòòàé áàéâ. Óíãåðíèé äýãëýì Ìîíãîëä òîãòñîíîîð òóñ îðíû áàðóóí áà óìàðä õèë, ç¿¿í òàëààð öàãààíòíû ç¿ñýí ç¿éëèéí õýñýã á¿ëã¿¿ä Ẻãíºð÷ ýõëýâ. Ýíý ¿åä Õºâñãºë íóóðûí îð÷èìä Êàçàãðàíäûí òóñãàé áðèãàä, À. Øóáèíû àíãè, Óëèàñòàéä Êàçàíöåâèéí îòðÿä, Âàíäàíîâ, Øòåéí íàðûí á¿ëýã, Óðèàíõàéí õÿçãààðò Êàéãîðîäîâûí áðèãàä, Õýðëýí Îíîíãèéí ñàâ ãàçàðò Òóâàíîâ, Î÷èðîâ íàðûí á¿ëýã, íèéò 2300-2500 îð÷èì öàãààíòàí áàéæ Óíãåðíòýé íýãäýõ, õ¿÷èí õàâñðàõûã çîðüæ áàéëàà. ×óõàì ýíý ¿åýñ Óíãåðíèé öýðýã äàéíû áýëòãýë èëò ýð÷èìæèâ. Òýðýýð Ìîíãîë íóòàãò öºìðºí îðñîí öàãààñàà ìîíãîë÷óóäûã öýðýãòýý ýëñ¿¿ëæ áàéñàí áºãººä Áîãä ãýãýýíèé çàñãèéí ãàçðûã äàõèí áîñãîìîãö ò¿¿ãýýð äàìæóóëàí äàé÷èëãàà ÿâóóëàõ áîëæýý. 1

È.Ä. Ïåðøèí "Áàðîí Óíãåðí, Óðãà è Àëòàí áóëàê" Ñàìàðà 1999. ñòð-138.

99

Ìîíãîëûí ýðõ áàðèã÷èä ÷ Óíãåðíèé òóøààë, Áîãä ãýãýýíèé ë¿íäýíã áèåë¿¿ëæ, Ò¿øýýò õàí, Ñýöýí õàí, Øàâü ãóðâàí ãàçðààñ òóñ á¿ð íýã ìÿíãàí öýðýã òàòàõààð òîãòñîí áºãººä çºâõºí Ò¿øýýò õàí àéìãèéí 20 õîøóóíààñ 1400 öýðýã òàòàí äàé÷èëæ, Òîñîí, Çààìàð, Õ¿é çýðýã ãàçàð ñóóëãàí áýëòãýæýý. 1921 îíû IY ñàðûí 14-íä Óíãåðíýýñ 19-45 íàñíû áóðèàäóóäûã ººðèéí öýðýãò òàòàõ òóøààë ãàðãàæ, ¿ë äàãàãñäûã õàòóó øèð¿¿íýýð çàëõààí öýýðë¿¿ëýõýýð çààæýý. Ýíý á¿õíèé ä¿íä òýðáýýð ìîíãîë÷óóäààð öýðãèéí õ¿÷èéã çóçààòãàõ çîðèëãîäîî õ¿ð÷ ÷àäñàí áºãººä 1921 îíû äóíä ¿åèéã õ¿ðòýë Óíãåðíèé óäèðäëàãàä Ëóâñàíöýâýýí òýðã¿¿í, Ñóíäóé ã¿í, Áàëæèííÿì ã¿í, Áàÿð ã¿í, áýéñ Äóãàðæàâ, Íàéäàí âàí, Äàðü ýõ ëàì, ò¿øìýë Ãýëýã- ¨íäîí íàðûí 4000-ààä ìîíãîë öýðýã çàõèðàãäàæ ÿâæýý. Õýñýã á¿ëãýýðýý öàãààí öýðýãò íýãäýí íèéëýãñýä ÷ ìºí öººíã¿é áàéâ. Ýíý ¿åä Óíãåðíèé øàõàëò òóøààëààð Õàòàíáààòàð Ñ.Ìàãñàðæàâûã áàðóóí õî¸ð àéìãèéí öýðãèéã äàé÷ëàí çàõèðàõ ñàéäààð, ã¿í Ë. Ãîìáî-Èäøèíã ç¿¿í õÿçãààðûí ñàéäààð òóñ òóñ òîìèëîí èëãýýæýý. Èéíõ¿¿ öàã ¿å, ¿éë ÿâäàë, íºõöºë áàéäëûí íºëººãººð ìîíãîë÷óóäûí çàðèì íýã íü áàðîí Óíãåðíä õ¿÷èí ç¿òãýõ áîëæýý. Ìîíãîëûí àâòîíîìèòèéã óñòãàñàí õÿòàä öýðãèéã õººí çàéëóóëàõàä Óíãåðí òîäîðõîé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí õýäèé ÷ ò¿¿íèé öààøäûí çîðèëãî, ¿éë àæèëëàãàà, íýí ÿëàíãóÿà ìîíãîë÷óóäûã ººðòºº òàòàõ áîäëîãî íü ýðõ ÷ºëººíèé òýìöýë, ¿íäýñíèé ýâ íýãäëèéã õàãàëãàí áóòàðãàæ, ìîíãîë÷óóäûã ººð õîîðîíä íü òýìöýëä¿¿ëýõ õîð óðøèãòàé áàéâ. Óíãåðíèé ¿íýí í¿¿ð öàðàéã ìîíãîë÷óóä òóí óäàëã¿é îéëãîæ ýõýëæýý. Ìîíãîëûí òºð, øàøíû òýðã¿¿í Áîãä ãýãýýí áà Óíãåðíèé õîîðîíäûí õàðüöààíä àí öàâ ãàð÷, Áîãäîîñ Óíãåðíèé ¿éë àæèëëàãààíä èõýýõýí áîëãîîìæòîé õàíäàõ áîëæýý. Ìîíãîëûí òºðèéí ýðõ áàðèã÷èä ÷ á¿ãä äóóëãàâàðòàé ã¿éöýòãýã÷èä áàéñàíã¿é. ͺ㺺òýéã¿¿ð Ìîíãîëûí óìàðä õýñýãò ýðõ ÷ºëºº, òóñãààð òîãòíîëûí òºëºº ìîíãîë÷óóäûí òýìöýë õýäèé íü ýõýëæ, Óíãåðíä áóò öîõèãäîí î÷ñîí õÿòàä öýðãèéã Õèàãòààñ õººí çàéëóóëæ, ¯íäýñíèé õóâüñãàëò ò¿ð çàñãèéí ãàçðûã áàéãóóëæ, ýõ îðíîî á¿ðýí ÷ºëººëºõ òýìöýëä áýëòãýæ ýõýëñýí áàéâ. Ýäãýýð ¿éë ÿâäëóóäûí íºëººãººð Óíãåðíèéã "Ìîíãîë îðíûã àâðàí ÷ºëººëºã÷" ãýõýýñýý èë¿¿òýéãýýð ò¿¿íýýñ õîëäîí ñàëæ, õºíäèéðºõèéã ýðìýëçýõ áîëîâ. Óíãåðí ÷ ººðºº ò¿¿íèé áàéð ñóóðü òºäèéëºí áàò áýõ áóñ áîëñíûã ìýäýð÷ ýõýëñýí áºãººä ¿éë àæèëëàãààíûõàà ÷èãëýëèéã ººð ç¿ãò õàíäóóëàõààð øèéäæýý. Óíãåðíýýñ 1921 îíû Y ñàðûí 20-íä Áýýæèí äýõ àãåíò Ãðåãîðèä áè÷ñýí çàõèäàëäàà "…Áè îéðûí ¿åä áîëüøåâèêóóäûí ýñðýã öýðãèéí ¿éë àæèëëàãàà ýõýëíý. Êîììóíèçìòýé òýìöýõèéã ìºðººäºã÷ á¿õ îòðÿäóóäàä øèéäâýðëýõ ò¿ëõýö ºãñíèé äàðààãààð Îðîñò áîñëîãî ýõýëæ, ò¿¿íèé òîëãîéä èòãýëòýé ¿íýí÷ õ¿ì¿¿ñèéã òàâèìàãö ¿éë àæèëëàãààãàà Ìîíãîëä øèëæ¿¿ëæ, ×èí óëñûã ñýðãýýõýä ÷èãë¿¿ëíý…"1 õýìýýí áè÷ñýíýýñ ¿çýõ¿ë õýäèéâýýð òýðáýýð áîëüøåâèçìòàé òýìöýõ ãîë õýðãýý ýõýëñýí ìýò áîëîâ÷ ¿íýí õýðýãòýý Ìîíãîëä ºäðººñ ºäºðò óíàæ áàéñàí íýð òºðºº ÷ íýãýí àäèë àâðàõûã õ¿ñýæ áàéæýý. Òèéì ÷ ó÷ðààñ 1921 îíû Y ñàðûí 21-íä Ǻâëºëò Ñèáèðèéí íóòàãò áàéñàí öàãààíòíû á¿õ îòðÿäóóäàä õàíäàæ íýãäýõèéã óðèàëñàí "15-ð òóøààë”-àà ãàðãàæ ÇÎÓ-ûí ýñðýã äîâòîëãîîãîî ýõëýõýýð Íèéñëýë Õ¿ðýýíýýñ ìºí ºäºð óìàð ç¿ãèéã ÷èãëýí õºäºëæýý. 1

Ë.Þçåôîâè÷ “Ñàìîäåðæàö ïóñòûíè” Ì., 1993. ñòð-26.

100

Èéíõ¿¿ 1921 îíû II ñàðûí ýõýýð òîãòñîí Óíãåðíèé äýãëýì íü Ìîíãîëûí íèéãìèéí óëñ òºðèéí õÿìðàëûã ã¿íçãèéð¿¿ëýýä çîãññîíã¿é ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ýðõ ÷ºëººíèé òýìöýëä òîìîîõîí ñîðèëò áîëîõ ºðãºí õýìæýýíèé áàéëäààíû àæèëëàãàà òóñ óëñûí íóòàã äýâñãýðò ÿâàãäàõ ýõëýëèéã òàâüñàí þì. Õóâüñãàëûí óäèðäàõ áàéãóóëëàãóóäûã áàéãóóëñàí íü Ìîíãîëûí òºâ çàñãèéí ýðõ õàðèéí ò¿ðýìãèéëýã÷äèéí ãàðò ýýëæëýí øèëæèæ, õÿòàäûí õàðãèñëàë Óíãåðíèé äýãëýìýýð ñîëèãäñîí ÷ Óíãåðíèé áîñãîñîí àâòîíîìèò çàñàã íü óëñ áîëîí òîãòîæ ÷àäàõã¿é íü èëò áîëæ, Áîãä ãýãýýíèé òºâ çàñãèéí ãàçàð öàãèéã õ¿ëýýí, áàéäëûã àæèãëàí ñóóñàí íü óìàð ç¿ãò ¿éë ÿâäàë ò¿ðãýí ºðíºõºä íºëººëºâ. Õèàãò ò¿¿íèé îéð îð÷ìûí íóòàã õàðóóëóóäàä õóâüñãàë÷äûí ¿éë àæèëëàãàà èäýâõæèí, ÀÆÖ ýëñ¿¿ëýõ àæëûã ýõýëñýí ÌÀÍ-ûí õóâüä ÷ áóé áîëñîí íºõöºë áàéäëûã ¿íýëæ, òýìöëèéí çîðèëãîî òîäîòãîæ, àðãà òàêòèêàà áîëîâñðóóëàõ íü çàéëøã¿é áàéñíû äýýð ÌÀÍ õýìýýõ áàéãóóëëàãûí ¿çýë áàðèìòëàëä ÷ áàãàã¿é ººð÷ëºëò ãàð÷, ÎÊ (á) Í, Êîìèíòåðíû ç¿ãýýñ ¿ç¿¿ëæ áàéñàí óëñ òºð, çîõèîí áàéãóóëàëòûí íºëºº ºñ÷ áàéâ. Ýíý á¿õýí íü ¿íäýñíèé ýðõ àøãèéí ¿¿äíýýñ îëîí ò¿ìíèé òýìöëèéã óäèðäàõ òºâ áàéãóóëëàãóóäûã áàéãóóëàõ òóëãàìäñàí çîðèëòûã äýâø¿¿ëýâ. 1921 îíû III ñàðûí 1-3-íä Îðîñûí Äýýä Øèâýý áóþó Òðîèöêîñàâñê õîòíîî ÌÀÍ-ûí òºëººëºã÷èä, àðäûí íàìûí öýðãèéí óäèðäàõ á¿ðýëäýõ¿¿í, öýðãèéí àíãè áà õèë õàâèéí çàðèì õîøóóäûí òºëººëºã÷èä áîëîí Êîìèíòåðíû ÀÄÍÁÄÍÃ-ûí òºëººëºã÷ Áåãçååâ (Æ.Öýâýýí-Í.Õ), Ñ.Ñ. Áîðèñîâ, ÇÎÓ-ûí ÃÕÀÊ-ûí Òðîèöêîâñàâñê äàõü á¿ðýí ýðõò òºëººëºã÷ Î.È.Ìàêñòåíåê íàð îðîëöñîí çºâëºë㺺í áîëîâ. Ýõíèé ºäðèéí õóðëûí äàðãàä Ñ.Äàíçàí, áè÷ýý÷èä Ö.Äàìáàäîðæ, Ä.Äàøçýâýã íàðûã ñîíãîí, õýëýëöýõ àñóóäàëä, 1. öàãèéí áàéäàë áà ã¿éöýòãýõ àæëóóä, 2. Àðäûí íàìûí öýðãèéí á¿õ õýðãèéã åðºíõèéëºí çàõèðàõ ãàçðûã áàéãóóëàõ áà ä¿ðìèéí òóõàé, 3. Àðäûí íàìûí ñóðòëûã óõóóëàí òàíèóëàõ"1 çýðãèéã òºëºâëºæýý. Òóñ õóðàëäààíä Ñ.Äàíçàíãààñ Ìîíãîë îðíû áàéäàëä ¿íýëýëò ºã÷, õóâüñãàë÷äûí áàéð ñóóðèéí òàëààð òîäîðõîé èëòãýæýý. Òýðáýýð õóâüñãàë÷äûí òóõàéí ¿åèéí ãîë çîðèëòûã "õàðúÿàò óëñûí äîòîðõè õàðãèñ ñàìóóíûã óñòãàí õóðààæ, ººðñäèéí øàøèí ñóðòàë, íóòàã ¿íäñýý àðèóòãàí õàìãààëæ, òóñãààð íýãýí óëñ áîëîí òîãòíîõ ÿâäàë" õýìýýí òîäîðõîéëæ ýë òýìöýëäýý ìîíãîë÷óóä Óíãåðíèéã áóñ, õàðèí ÇÎÓ-ûã ò¿øèãëýõ íü ÷óõàë áîëîõûã îíöëîí òýìäýãëýâ. Ìºí ºäºð çºâëºë㺺íä îðîëöîãñîä ÇÎÓ-ä òóñëàìæèéí õýðãýýð îäñîí ÌÀÍ-ûí òºëººëºã÷äèéí àæëûí ä¿íã ñîíñ÷ýý. Òóñ ºäðèéí õóðàëäààíä 17 õ¿í îðîëöæýý. Õî¸ð äàõü ºäðèéí õóðàëäààíààð òºëººëºã÷èä Ñ.Äàíçàíãèéí ñàíàëûí ¸ñîîð ÇÎÓ-ûí òóñëàìæèéã õ¿ëýýõèéí õàìò öàãààíòíààñ ýðñ òýñ õàãàöàí ñàëàõ õýìýýí òîãòñîí áºãººä Àðäûí íàìûí öýðãèéí õýðãèéã çàõèðàõ ãàçðûã /øòàá/ 5 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýéãýýð áàéãóóëæ, Á¿õ öýðãèéí åðºíõèéä Ä.Ñ¿õáààòàðûã òîõîîí òîìèëæýý. Õóðëûí òºãñãºëä Ñ.Äàíçàí, Ä.Ñ¿õáààòàð íàðààñ íàìä ãèø¿¿í ýëñ¿¿ëýõ òóõàé àñóóäëûã äýâø¿¿ëýí òàâüæ, íèéò 24 õ¿í íàìûí ñóðòëûã äàãàæ ãèø¿¿íýýð ýëñýõýý èëýðõèéëýí á¿ðòã¿¿ëæýý. Èéíõ¿¿ õàìòàðñàí çºâëºë㺺íèé ýõíèé õî¸ð ºäðèéí õóðàëäààíààð Ìîíãîë 1

Ìîíãîëûí õóâüñãàë÷äûí ò¿¿õò çºâëºë㺺í. 1921 îíû ãóðàâäóãààð ñàðûí 1-3 (¯íäñýí áàðèìò áè÷èã). ÓÁ. 1996. òàë-3-4.

101

îðíû óëñ òºðèéí áàéäàëä ä¿í øèíæèëãýý õèéæ, óëñ îðíûã ÷ºëººëºõ òýìöëèéí åðºíõèé àñóóäëûã õýëýëöæýý. Õàðèí ãóðàâäàõü äàõü ºäºð íü çºâõºí íàìûí äîòîîä àñóóäàë õýëýëöýæ, áàðèìò áè÷ãèéã "ÌÀÍ-ûí õóðëûí áè÷èã" õýìýýí ÿëãàâàðòàéãààð ãàð÷èãëàæýý. Õóðëûí äàðãàä Ä.Ñ¿õáààòàð, äýä äàðãàä Æ.Öýâýýí, íàðèéí áè÷ãèéí äàðãàä Ö.Äàìáàäîðæ, Ö.Áàëàìñóó, Æ.Äýæèä-Îñîð íàðûã òóñ òóñ ñîíãîæ, õýëýëöýõ àñóóäàëä 1. ÌÀÍ-ààñ ò¿ìýíä òóíõàãëàí çàðëàõ áè÷èã, ò¿¿íèé îðøëûã õýëýëöýæ áàòëàõ, 2. Íàìûí Òºâ Õîðîîíû ãèø¿¿äèéã ñîíãîõ ãýñýí õî¸ð àñóóäëûã òºëºâëºñºí áàéâ. Õóðëûí ýõýíä Æ.Öýâýýíýýñ Êîìèíòåðíû çîðèëãî áîäëîãûã òàéëáàðëàí èëòãýæ, ÇÎÓ-ûí ÃÕÀÊ-ûí Òðîèöêîâñàâñê äàõü á¿ðýí ýðõò òºëººëºã÷ Î.È. Ìàêñòåíåê õóðàëä áàÿð õ¿ðãýæ ¿ã õýëæýý. Ò¿¿í÷ëýí õóðëààñ äýëõèéí îëîí óëñûí íàìóóäòàé íàéðàìäëûã èëýðõèéëñýí áàÿðûí öàõèëãààíûã ÊÈ-íû á¿ðýí ýðõò òºëººëºã÷ Á. Ç. Øóìÿöêèéí íýð äýýð èëãýýæýý. Õóðàëä íàìûí ãèø¿¿í 26 õ¿í îðîëöîæ, Æ. Öýâýýíèé áîëîâñðóóëñàí "ÌÀÍ-ààñ ò¿ìýíä òóíõàãëàí çàðëàõ áè÷èã" òºñëèéã õýëýëöýæ íèëýýä ñàíàë ãàðãàí áàãà ñàãà çàñàìæëàí áàòàëæýý. Òóíõàãëàí çàðëàõ áè÷ãèéí îðøèëä òóõàéí ¿åèéí äýëõèé äàõèíû õºãæèë, óëñ òºðèéí áàéäëûí òóõàé èõýä äýëãýðýíã¿é ºã¿¿ëýõäýý õ¿÷èðõýã óëñóóä íü ãàçàð íóòàã, õàðààò îðîí óëñûí òºëºº ºâºð çóóðàà òýìöýëäýí äýëõèéí äàéíä õ¿ðã¿¿ëñýí ñóðâàëæ, ó÷èð øàëòãààí, äàéíû õîð õîõèðîë, óðøãèéã òîäîðõîé õàðóóëæýý. ¯¿íèé õàìò äýëõèé äàõèíû óëñ òºðèéí àìüäðàëûí ãîë øèíæ íü õºäºëìºð÷èí îëíû òýìöýë ºðíºæ, òýäíèé àøèã ñîíèðõëûã õàìãààëàã÷ íàìóóä ¿¿ñ÷, óëìààð îëîí óëñóóäûí ýâ õàìò íàìóóäûí õîëáîî III Èíòåðíàöèîíàëûã áàéãóóëñíûã ÷ äóðäààä, äýëõèéí æèøãýýð Ìîíãîëä ÷ ìºí øèíý÷ëýë ÷óõàë áîëîõûã ñàíóóëæýý. Ýíýõ¿¿ åðºíõèé îðøëîîñ ãàäíà æèíõýíý ýðìýëçýõ 10 ç¿éë íü ìºí òîâ÷ îðøèëòîé áºãººä ò¿¿íä íàìûí ýðìýëçýõ ç¿éë¿¿äèéã: 1. Àðä îëíû ýðõ ìýäëèéã ìàíäóóëæ, áóñàä óëñóóäûí àäèë ýðäýì áîëîâñðîëûí çàìààð õºãæèí, íèéòýýð òýãø æàðãàõ, 2. Ìîíãîë ¿íäýñòíèé íýãýí ãýð óëñ áàéãóóëàõ, ò¿¿íèé òóëä äàðóé õÿòàäûí äàðëàëààñ àíãèæèð÷, àâòîíîìèò òºðèéã øèíý÷ëýí áîñãîõ, àëñäàà Ìîíãîë ¿íäýñòýí á¿ãäýýð íèéëæ íýãýí óëñ áîëîõ, 3. Øóäàðãà çàñàã áàéãóóëàí òóñãààð òîãòíîîä á¿ãä õîîðîíäîî íýãýí õýëõýý áàòàëæ õîëáîîò óëñ (ôåäåðàöè-Í.Õ) áàéãóóëàõ, 4. Ìîíãîëûí àðä îëíû ýðõèéã ýðõýìëýõ, òºðèéã áîñãîõ ãýñýí õî¸ð ç¿éëèéí çîðèëãîî ã¿éöýòãýõýä ÌÀÍ íü áîøãèéã õàëàõ æóðìûã áàðèìòëàõ, 5. Õýðýâ Ìîíãîëûí ººð íàìóóä áóé áîëæ ÌÀÍ-ûí õýðýãò òóñëàõ àâààñ òýäýíòýé õ¿÷èí õàâñðàõ, ñààä õèéâýýñ äàéñàíä ¿çýõ, ¿íäýñíèé ýðõ àøãààñ óðâàã÷äûã íýãýí àäèë çàíàí ¿çýõ, 6. Äîòîîä çàñàã, øàøèí, çàí ñóðòàë, àæ òºðºõ ¸ñ, äýëõèéí îëîí óëñûí áàéäàë, èðýýä¿é õîé÷èéã õàðãàëçàí óëñ ¿íäñýýðýý óðàãø äýâøèí õºãæèõ, îëîíä õîðëîëòîé áà öàãèéí áàéäàëä íèéöýýã¿é ç¿éë¿¿äèéã óñòãàõ, 7. ÌÀÍààñ Îðîñ, Õÿòàäûí çýðýã îëîí óëñûí íàìóóäòàé õîëáîî òîãòîîæ õàðèëöàõ, 8. Äàðëàãäñàí áóóðàé óëñóóäòàé ýâ ñàíààíû íýãäýëòýé äýìæèí òóñëàõ, 9. Äîòîîä çàñàã çàñëàë, òºð èðãýíèé õîëáîãäîëòîé ç¿éë¿¿äèéã õýðõýí øèéòãýõèéã ÌÀÍ-ààñ íÿãòëàí õÿíàæ ç¿é÷ëýí áè÷ýýä äàðààãààð çàðëàõ, 10. Ìîíãîë ¿íäýñíèé òºëºº ç¿òãýõèéã õ¿ññýí øóäàðãà ¿íýí÷ õýíèéã ÷ áîëîâ÷ íèéãìèéí ãàðàë, õ¿éñ ¿ë õàðãàëçàí íàìä ýëñ¿¿ëýõ çýðýã 10 ç¿éëèéã Ìîíãîëûí îëîí ò¿ìýíä òóíõàãëàí çàðëàæýý. Óëàì óëìààð òàðààõûã óðèàëñàí òóíõàã áè÷èãò ýõ îðíîî ÷ºëººëæ, Ìîíãîëûí òºðèéã áîñãîõ, àðä

102

îëíû ýðõ ìýäëèéã ýðõýìëýñýí àðäûí çàñàã áàéãóóëàõ õýìýýñýí ¿íäñýí õî¸ð çîðèëòûã ýðýìáý äàðààòàéãààð øèéäâýðëýõ àðãà çàìûã òîäîðõîéëîí çààæ, õóâüñãàëûí ãîë çîðèëòûã äýëõèé äàõèíû, þóíû ºìíº äàðëàãäñàí îðíóóäûí ¿íäýñíèé ýðõ ÷ºëººíèé òýìöýëòýé õîëáîõûí ÷óõëûã èëýðõèéëæýý. Õóðëààñ íàìûí òàíãàðàã áè÷èãò çàðèì íýãýí ººð÷ëºëò îðóóëæ, Íàìûí Òºâ Õîðîîã áàéãóóëàõ àñóóäàë õýëýëöæýý. Ìîíãîë äàõü óëñ òºðèéí ¿éë ÿâäëûí ºðíºëòººð íàìûí õ¿÷íèé áàéðøèë ººð÷ëºãäºæ, óëñûí õîéò õèëèéí îð÷èìä òºâëºðºõ áîëñîí íºõöºëä ÌÀÍ-ûí ¿éë àæèëëàãààã îðîí äàÿàð äýëãýð¿¿ëýõèéí òóëä íàìûí óäèðäàõ òºâ áàéãóóëëàãà- Òºâ Õîðîîã 4 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýéãýýð ñîíãîõîîð øèéäâýðëýâ. Íàìûí Òºâ Õîðîîíû äàðãàä Ñ.Äàíçàí, ãèø¿¿äýä Ö.Äàìáàäîðæ, Ä.Ëîñîë íàðûã ñîíãîæ, 4 äýõ ãèø¿¿íèéã Êîìèíòåðíû ÀÄÍÁÄÍÃ-ààñ ñîíãîí ñóóëãàõààð òîãòæýý. Òºâ Õîðîîíû áè÷èã õýðãèéí ýðõëýã÷èä Ä.Áàäàð÷èí, Æ.Äýæèä-Îñîð íàðûã òîìèëæ, Òºâ Õîðîîíû á¿ðýí ýðõèéã Õèàãòûã ÷ºëººëñíèé äàðààãààð çàðëàí õóðàëäóóëàõ áàãà õóðàë õ¿ðòýë õ¿÷èíòýé õýìýýí çààæýý. Ãóðàâ äàõü ºäðèéí õóðàëäààíààð ÌÀÍ-ûí Òºâ Õîðîîã ñîíãîí áàéãóóëæ, ÌÀÍ-ûí ¿íäñýí áàðèìò áè÷ã¿¿äèéã õýëýëöýí áàòàëñàí ò¿¿õýí à÷ õîëáîãäîëòîé ¿éë ÿâäëóóä áîëñîí ó÷èð õîæèì íü, 1924 îíä ÌÀÍ-ûí àíõäóãààð “Èõ õóðàë” õýìýýí íýðëýõýýð òîãòæýý. Èéíõ¿¿ ýðõ ÷ºëººíèé òýìöëèéí áîäëîãî òàêòèêèéã òîäîðõîéëñíû äàðààãààð ïðàêòèê ¿éë àæèëëàãààíû òºâ áàéãóóëëàãûã áóé áîëãîõ ýýëæèò çîðèëò òóëãàðàâ. Õýäèéâýýð Èõ Õ¿ðýýíä àâòîíîìèéí çàñãèéã ñýðãýýí áîñãîñîí òóõàé òóíõàãëàæ, Áîãäûí çàñãèéí ãàçàð îðøèí òîãòíîæ áàéñàí ÷ Óíãåðíèé áîñãîñîí çàñãèéí ãàçàð íü ýðõ ÷ºëººíèé òýìöýëä áîññîí ìîíãîë÷óóäûí õ¿ññýí çàñàã áèø áàéâ. ͺ㺺òýéã¿¿ð òºð ¸ñíû îëîí çóóí æèëèéí óëàìæëàë ¸ñîîð çàñàã òºðèéí íýð õ¿íä, ñ¿ð ñ¿ëäýíä áèøðýí ø¿òýæ èðñýí ¿íäýñíèé õóâüñãàë÷èä “…àíõ çàñãèéã ¿¿ñãýí òîãòîîõã¿éãýýð èõ öýðãèéã õºäºëãºí Õèàãò õîòíîî áàéëäààð îðîõîä íýð ñ¿ðèéã îëîí ò¿ìýí áà äîòîîä äàõèí, ãàäààä äàõèíä äóóðñãàí ÿâóóëàõ àæèëä äóòàãäàëòàé…"1-ã õàðãàëçàí ¿çæýý. Ò¿¿í÷ëýí ÌÀÍ-ûí òºëººëºã÷äèéí çºâøººðºí õ¿ëýýõ áîëñîí õóâüñãàëò îíîë ¿çýëä ÷ çàñãèéí ýðõèéí àñóóäàë îíöãîé áàéð ñóóðèéã ýçýëæ áàéñàí íü òîäîðõîé. Ýíý á¿õýí íü çàñãèéí ãàçðûí òóõàé àñóóäëûã õóâüñãàë÷äûí ºìíº äýâø¿¿ëýâ. 1921 îíû III ñàðûí 13-íä Íàìûí Òºâ Õîðîîíû ãèø¿¿í Ö.Äàìáàäîðæ, Ä.Ëîñîë, Á¿õ öýðãèéí åðºíõèé Ä.Ñ¿õáààòàð, Öýðãèéí øòàáûí Í.Áèëèãñàéõàí, ÌÀÍ-ûí òºëººëºã÷èä Ä.×àãäàðæàâ, Õ. ×îéáàëñàí íàð õóðàëäàæ Á¿ãä Ò¿ð Åðºíõèéëºí çàõèðàõ ãàçðûã (ÀÒÇÃ) 7 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýéãýýð áàéãóóëàâ. Çàñãèéí ãàçðûí äàðãàä Ä.×àãäàðæàâ, ãèø¿¿äýä Ä.Ñ¿õáààòàð, Ë.Ñóìúÿà, Í. Áèëèãñàéõàí, Ä.Áîäîî, Õ.×îéáàëñàí íàðûã ñîíãîæ íýã ãèø¿¿íèéã Óðèàíõàéãààñ ñîíãîí ñóóëãàõààð òîãòîí, õîëáîãäîõ õýëòýñ ãàçðóóäûã áàéãóóëàõûã äààëãàæýý. Øèíý òóâòàì áàéãóóëàãäñàí ÀÒÇÃ-ûí çîðèëãî íü "…ººðèéí ãàçàð îðíûã õÿòàäûí ýçýðõýã ìýäëýýñ ñàëãàæ áóñàä ãàäààä óëñûí õ¿÷ýýð îðîãñäûã àðèëãàõ, …ò¿ìýí àðäûí àøèã òóñûã ¿íýõýýð õàìãààëàí…ç¿éë á¿ðèéí ýðäìèéã áîëîâñðóóëàí äýëãýð¿¿ëýõ çàñãèéã ÿâóóëàõ…."2 -ä îðøèæ áàéâ. Çàñãèéí ãàçàð íü íýãýíò ò¿ð çàñãèéí ãàçàð òóë öààøèä áàéíãûí çàñãèéí ãàçàð áàéãóóëàõ á¿õèé ë 1

Õ.×îéáàëñàí, Ä.Ëîñîë, Ã.Äýìèä "Ìîíãîë àðäûí ¿íäýñíèé õóâüñãàëûí àíõ ¿¿ñ÷ áàéãóóëàãäñàí òîâ÷ ò¿¿õ" 2 äàõü õýâëýë. ÓÁ. 1979. òàë-187. 2 Ö.Íàñàíáàëæèð. 1921-1924 îíä àðäûí çàñãààñ àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí õóâüñãàëò àðãà õýìæýýí¿¿ä” ÓÁ.,

103

íºõöëèéã áóé áîëãîõ àæëûã á¿ðä¿¿ëýõ çîðèëãûã ¿íäýñëýí Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé òºëººëºã÷äèéí õóðëûã õóðàëäóóëàõ, ¿íäñýí õóóëü öààçûã áîëîâñðóóëàí òîãòîîõ ¿¿ðãèéã ÷ ìºí õ¿ëýýëãýæýý. Äýýðõè çºâëºë㺺íèé áàðèìò áè÷èãò ÀÒÇà íü Ìîíãîë îðîíòîé õºðø çýðãýëäýý óëñóóäòàé íàéðàìäàëò õàðèëöàà òîãòîîæ áýõæ¿¿ëýõèéã íýãýí àäèë çààæýý. Èéíõ¿¿ ÀÒÇÃ-ûí ¿¿ðýã çîðèëò íü áóñàä îðíû ò¿¿õýíä îëîíòàà òîõèîëääîã “ò¿ð øòàá” áóñ õàðèí íèëýýä ºðãºí öàð õ¿ðýýòýé, ã¿í àãóóëãàòàé áàéñíààðàà îíöëîã þì. Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ýõ îðíîî ÷ºëººëæ, çàñàã òºðºº ìàíäóóëàõ òýìöëèéã óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëæ ÿëàëòàíä õ¿ðãýõ áîäëîãî ¿éë àæèëëàãààíû òºâ áàéãóóëëàãóóäûã, òóõàéëáàë ÌÀÍ-ûã áýõæ¿¿ëæ, Àðäûí öýðãèéí øòàá áà ÀÒÇÃ-ûã áàéãóóëñíààð çýâñýãò áîñëîãîä áýëòãýõ àæëûã øóóðõàéëàõ, óëìààð ò¿¿íèéã ýõëýõ íºõöºë á¿ðäýâ. Àðäûí æóðàìò öýðýã áàéãóóëàãäàæ, Õèàãòûã ÷ºëººëñºí íü Ìîíãîëûí õóâüñãàë÷èä 1920 îíû XII ñàðûí 19, 1921 îíû I ñàðûí 18, 19-íä õèéñýí çºâëºëãººíººðºº õèë îð÷ìûí öýðýã óëñ òºðèéí áàéäëûã ñóäëàõ, çýâñýãò õ¿÷èéã á¿ðä¿¿ëýõ àñóóäëûã õýëýëöýýä, Õèàãòûí 50 öýðýã, Ò¿øýýò õàí àéìãèéí Ýðäýíý âàí, Ñóìúÿà áýéñèéí õîøóóäààñ ýõëýí öýðýã ýëñ¿¿ëýõ àæëûã õèéõýýð òîãòæýý. Öýðýã ýëñ¿¿ëýõ àæëûã ò¿ðãýòãýõ çîðèëãîîð öýðãèéí õýðýãò áîëîâñîðñîí Ä.Ñ¿õáààòàðò óã àæëûã äàãíàí õàðèóöóóëàâ. Àæèë òºðëèéí õóâààðèëàëòûí äàãóó Ä.Ñ¿õáààòàð òýðã¿¿òýé õýñýã Õèàãòûí ç¿¿í õàðóóëóóäàä, Õ.×îéáàëñàí, Ä.×àãäàðæàâ íàð Ñóìúÿà áýéñ, Äàé÷èí âàí, Õàòàíáààòàð âàíãèéí çýðýã õîøóóäàä àæèëëàí Õèàãòûí 50 öýðãèéí äàðãà Á.Ïóíöàãòàé õîëáîî áàðüæ öýðýã ýëñ¿¿ëýõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëæýý. 1921 îíû II ñàðûí 13-íä Õÿðààí õàðóóëä õ¿ð÷ èðñýí Ä.Ñ¿õáààòàð íàð õàðóóë çàíãè Äàìäèíñ¿ðýíòýé óóëçàí ººðñäèéí çîðèëãûã òàíèóëàí òàéëáàðëàæ, óëìààð Óÿëãà, Õ¿äýð õàðóóëààñ íèéòäýý 19 õ¿í öýðýãò ýëñýæ, Õÿðààí õàðóóëûí çàíãè Äàìäèíñ¿ðýíãèéíä èðæ õóàðàãíàñàí íü Àðäûí íàìûí öýðýãò ýëñýã÷äèéí ò¿ð¿¿÷ áîëîâ. Ìºí ¿åýð Õèàãòàä áàéñàí Á.Ïóíöàã, Äàëàé íà𠺺ðñäèéí ýëñ¿¿ëñýí öýðãèéã àâ÷ II ñàðûí 17-íä õèë íýâòðýí, Äýýä Øèâýýíä î÷æýý. 1921 îíû II ñàðûí 21-íä Ä.Ñ¿õáààòàð òýäãýýð öýðã¿¿äèéã íýãòãýí íýãýí õîðîî áîëãîæ, äàðãàä Á.Ïóíöàã, öýðãèéí ëàìä Ö.Õàñáààòàð, ïóëåì¸ò áóóíû äàðãàä "áºãòºð" õýìýýõ Äàìäèíñ¿ðýíã òîõîîí òîìèëæýý. Ýíýõ¿¿ àíõíû öýðýã íü 31 õ¿íýýñ á¿ðäýæ áàéâ. Ìºí ¿åýð Õ.×îéáàëñàí, Ä.×àãäàðæàâ íàðûí ¿éë àæèëëàãààíû ä¿íä Ñóìúÿà áýéñèéí õîøóóíààñ ýëññýí Î.Öýðýíäîðæ äàðãàòàé 50 ãàðóé öýðýã Ýðýýíä, Áàçàðñàä çàíãèàð çàõèðóóëñàí Ýðäýíý âàíãèéí õîøóóíû 70 öýðýã Ýðýýíèé àðàëä áàéðëàæ áàéãààä III ñàðûí ýõýýð Àëòàíä î÷æýý. Òýäýíòýé Õÿðààíààñ Á.Ïóíöàãèéí öýðã¿¿ä èðæ íèéëñíýýð Àëòàí íü àðäûí íàìûí öýðãèéí áàéðëàõ ãîë ò¿øèö ãàçàð áîëîâ. Ãóðàâäóãààð ñàðûí ýõ ãýõýä öýðãèéí òîî 400 ãàðóéä õ¿ð÷ýý. 1921 îíû III ñàðûí 1-3-íû çºâëºë㺺íèé õî¸ð äàõü ºäðèéí õóðàëäààíààñ öýðýã íýìýí ýëñ¿¿ëæ õ¿÷èéã çóçààòãàõ, "Àðäûí íàìûí öýðãèéí õýðãèéã çàõèðàõ ãàçàð" -ûã áàéãóóëàõ àñóóäàë õýëýëöæýý. Øòàáûã 5 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýéãýýð áàéãóóëàõààð òîãòñîíû äàãóó 3-ûã ÌÀÍ-ààñ, 2ûã íü Êîìèíòåðíîîûñ òîìèëîãäñîí õ¿ì¿¿ñýýð á¿ðä¿¿ëýõýð öýðãèéí åðºíõèéä Ä.Ñ¿õáààòàð, ãèø¿¿äýä Ñ.Äàíçàí, Í.Áèëèãñàéõàí íàðûã

104

ñîíãîæýý. Í.Áèëèãñàéõàíä áè÷èã õýðãèéã ýðõë¿¿ëæ, Ñ.Äàíçàíã ò¿ð ñîíãîñîí áºãººä çîõèõ õýëòñ¿¿äèéã áàéãóóëàõ, äàãàæ ìºðäºõ çààâðûã çîõèîõ, ÊÈíýýñ øààðäëàãàòàé õ¿ì¿¿ñèéã óðüæ àæèëëóóëàõààð áîëæýý"1. Öýðãèéí óäèðäëàãàä ººð÷ëºëò õèéæ øòàáûí ãèø¿¿íä ò¿ð ñîíãîãäñîí Äàíçàíãèéí îðîíä öýðãèéí õýðýãò äàäëûã îëñîí áýéñ Ë. Ñóìúÿàã òîìèëñîí áàéíà. Öààøèä öýðýã ýëñ¿¿ëýõ àæëûã øóóðõàéëàí ÿâóóëæ öóãëàðñàí öýðãèéã Àëòàí, Õóæèð íóãà, Ýðýýíýýñ Ñýëýíãý ìºðíèé áàðóóí ãàðò îðøèõ Õàíûí õºíäèé, Øàð õàä õýìýýõ ãàçàð øèëæ¿¿ëýí 4 õîðîîíä õóâààí áàéðëóóëæýý.1921 îíû III ñàðûí 10-íä õèéñýí çîõèîí áàéãóóëàëòààð öîîõîð öýðãèéã òýðã¿¿í õîðîî áîëãîæ äàðãàä Á.Ïóíöàãèéã õýâýýð, áýéñ Ë. Ñóìúÿàãèéí õîøóóíû öýðã¿¿äèéã õî¸ðäóãààð õîðîî áîëãîí äàðãàä çàõèðàã÷ Î.Öýðýíäîðæ, ç¿¿í õàðóóëóóäûí öýðãèéã ãóðàâäóãààð õîðîî áîëãîí äàðãàä Ä¿éíõîðûí äà ëàì Ö. Õàñáààòàðûã, Ýðäýíý âàíãèéí õîøóóíû öýðã¿¿äýýð äºðºâä¿ãýýð õîðîî áàéãóóëàí äàðãàä çàíãè ×. Áàçàðñàäûã òîõîîæ àíãèéí äàðãà íàðò Íàíçàä, Ñîäíîìäàø, Äàìäèíñ¿ðýí, Áóìöýíä, Áàëüäèð, Òîõíîî íàðûã òóñ òóñ òîìèëæýý. ¯¿íèé õàìò "Ñóðòëûã íîìëîã÷"-èéí îðîí òîîã áóé áîëãîæ óõóóëãà, óëñ òºðèéí àæëûã ýðõëýõ òýðõ¿¿ àëáàí òóøààëä Õ.×îéáàëñàí, Ö.Äàìáàäîðæ íàðûã òîõîîæýý. Èéíõ¿¿ íèéò öýðãèéã õîðîî, àíãèä õóâààðèëàí çîõèîí áàéãóóëñíû äàðààãààð III äóãààð ñàðûí 12-íä àðäûí öýðãèéí øòàáûã íýãýí àäèë øèíý÷ëýí äàðãàä Ï.È. Ëèòâèíöåâ, òóñëàõàä Ëÿòòå, Áåðåòòè íàðûã, äýä æàíæèíä Ë.Ñóìúÿàã òîõîîí öýðãèéí íýðèéã "Àðäûí æóðàìò öýðýã" õýìýýí ººð÷ëºí íýðëýõýýð òîãòîîõ òóõàé òóøààëûã õîðîî àíãèóäàä õ¿ðã¿¿ëæýý."2 Äýýðõè ººð÷ëºëòººð öýðýã íü ÀÒÇÃ-ûí ìýäýëä øèëæèí çàõèðàãäæýý. Àðäûí æóðàìò öýðãèéí îëîíõ íü Ò¿øýýò õàí àéìãèéí õîøóóäûí õàðúÿàò áºãººä õóâèéí óíàëãà ìîðü, çýð çýâñýãòýéãýý öýðýãò ñàéí äóðààð ýëñýã÷èä áàéâ. ªã¿¿ëýí áóé ¿åä ÌÀÍ, ÀÒÇÃ-ààñ öýðãèéã ñóðãàõ, õýðýãöýýò ç¿éëýýð õàíãàõ, áàéëäààíû áýëýí áàéäëûã äýýøë¿¿ëýõýä îíöãîé àíõààð÷ èðæýý. Ýë àæëûã ÇÎÓ-ààñ óðèãäàí èðñýí ñóðãàã÷ íàð áà Áîãä õààíò Ìîíãîë óëñûí ¿åèéí äàäëàãà òóðøëàãàòàé öýðãèéí äàðãà íàð óäèðäàí ÿâóóëæ áàéæýý. Õèàãòûí áàéëäààíûã õ¿ðòýë æóðàìò öýðã¿¿ä ºäºðò 2-3 óäàà áýëòãýë ñóðãóóëü õèéæ, ãàð áºìáºã øèäýõ, çýâñýãòýé õàðüöàõ, äàéðàõ íóóãäàõ çýðýã áàéëäààíû àðãà òåõíèêò ñóðàëöàæ áàéæýý. Õàðèí ÀÆÖ-èéí àíõíû õîðîîäûí áàéðëàæ áàéñàí ãàçàð îðîí, öàã ¿åèéí íºõöºë, ñóì õýðýãëýëèéí õ¿ðýëöýý, ìºí ò¿¿í÷ëýí öýðã¿¿äèéí áóó ýçýìøèõ, õýðýãëýõ ºíäºð ÷àäâàðûã õàðãàëçàí áóóäàõ äàñãàëûã òýð á¿ðèé õèéäýãã¿é áàéñíûã òýìäýãë¿¿øòýé. Ñóðãàëòûí çýðýãöýýãýýð ÀÆÖ-èéã çýð çýâñýã, àãò ìîðü, áóñàä õýðýãöýýò ç¿éëñýýð õàíãàõ àæèë øàðãóó õèéãäæýý. Öýðãèéã çýâñãýýð õàíãàõ çîðèëòûã òóñëàìæèéí çýâñãýýð õàíãàõ , õóâèéí çýâñãèéã õýðýãëýõ, îëçíû çýâñýã àøèãëàõ ãýñýí 3 ¿íäñýí çàìààð øèéäâýðëýñíýýñ ãîë õýëáýð íü ÇÎÓûí ç¿ãýýñ ¿ç¿¿ëñýí çýâñýã õýðýãñëèéí òóñëàìæ áîëíî. Öýðýãò ýëñýã÷äèéí áàãàã¿é õýñýã íü õóâèéí áóó çýâñýãòýéãýý èðæ áàéñàí íü ÀÆÖ-èéã çýâñãýýð õàíãàõ áàñ íýã àðãà çàì áîëæýý. Ãóðàâ äàõü íü îëçíû çýâñýã áàéâ. Á¿ð Õèàãòûã ÷ºëººëºõººñ ºìíº ãàìèí öýðýãòýé õèéñýí æèæèã òóëààí áîëîí õýñýã á¿ëãýýð ÿâñàí õÿòàä öýðãèéã óñòãàõ ÿâöàä ÀÆÖ íü áàãà áóñ çýâñýã õýðýãñýë îëçëîí àâ÷, àøèãëàæ áàéæýý. Òóõàéëáàë 1 2

"Ìîíãîëûí õóâüñãàë÷äûí ò¿¿õò çºâëºë㺺í" ÓÁ. 1996. òàë-5. Õóâüñãàëò óëààí öýðãèéí áîäëîãî. 1928 îí. ¹4. òàë-31-32.

105

Øààìàðûí Øàð òîõîéä III ñàðûí 10-íä õÿòàäûí 100 ãàðóé öýðýãòýé Ä.Ñ¿õáààòàð, Ë.Ñóìúÿà íàðûí öýðã¿¿ä áàéëäàí 50 ãàðóé ãàìèíã àëæ, 2-3 õ¿íèéã àìüäààð áàðèâ÷ëàí, óíàëãûí ìîðü äº÷ººä, 200-ààä öýðýã, 10-ààä áóó ñýëýì çýðãèéã îëçîëæýý"1 Òóõàéí ¿åä ÌÀÆÖ-èéí çýâñýãëýëä îðîñ, õÿòàä, ÿïîí âèíòîâ, áèðäààí, óñàí áàéìëèé, ÿìààí ñ¿¿ëò, ñèñàíëè çýðýã áóóíóóä, ìºí õ¿íä, õºíãºí ïóëåì¸ò, èõ áóó áàéæýý. Óíàëãà, õ¿íñ õýðýãëýë, ãýð ìàéõíû õóâüä ãîë òºëºâ àðä îëíû òóñëàìæààð øèéäýãäýæ áàéâ. ̺í õóäàëäàí àâàõ çàìààð ÷ àãò ìîðüä, õ¿íñ õýðýãñëýýð õàíãàõ áîëæýý. Çýâñýãò áîñëîãîä áýëòãýõ àæëûí íýí ÷óõàë õýñýã íü ÀÆÖ-ò òýìöëèéí çîðèëòûã îéëãóóëàõ, òýäíèé óëñ òºðèéí áýëòãýëèéã ñàéæðóóëàí, õàòóó ñàõèëãà áàòûã áóé áîëãîõîä îðøèæ áàéâ. Àðäûí íàìûí ñóðòëûã íîìëîã÷ Õ. ×îéáàëñàí, Ö.Äàìáàäîðæ, óëààí öýðãèéí óëñ òºðèéí àæèëòàí Ã.È. Äåìêî íàð àíãè õîðîîäîä áàéíãà àæèëëàí, òýìöëèéí çîðèëãî, öýðãèéí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðãèéã òàéëáàðëàí òàíèóëàõ, òóõàéí öàãèéí ¿éë ÿâäëóóäûí òàëààð òîäîðõîé ìýäýýëýë ºãºõ, ñîíèí õýâëýë óíøèõ çýðýã óõóóëãà ñóðòàë÷èëãààíû èõýýõýí àæèë çîõèîí ÿâóóëñàí íü æóðàìò öýðã¿¿äýýñ ýõ îðíîî ÷ºëººëºõ òýìöýëä îðîëöîõ ñýòãýë ç¿éí áýëòãýëèéã õàíãàõàä ÷óõàë äºõºì áîëæýý. Èéíõ¿¿ 1921 îíû II-III ñàðûí òýðõ¿¿ áîãèíî õóãàöààíä ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé òýìöëèéí ãîë õ¿÷ áîëîõ ÀÆÖ áàéãóóëàãäàí óëñ òºð áàéëäààíû áýëòãýëýý õàíãàí, õàðèéí ò¿ðýìãèéëýã÷äýýñ ýõ îðíîî ÷ºëººëºõ òýìöýëä áýëýí áîëîâ. Ýíý ¿åä ÀÆÖèéí áèå á¿ðýëäýõ¿¿í íü óëñ òºð, ñòðàòåãèéí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîë á¿õèé Õèàãòûã ÷ºëººëºõ áàéëäààíû ¿¿ðãèéã õ¿ëýýí àâ÷ýý. 1921 îíû III ñàðûí 6-íä Õèàãòûã ÷ºëººëºõ øèéäâýð ãàð÷ öýðãèéí øòàáààñ áàéëäààíû òºëºâëºãººã áýëòãýí, öýðãèéã øèëæ¿¿ëýí áàéðëóóëàâ. Æóðàìò öýðãèéí áàéëäààíû áýëòãýë õàíãàãäìàãö óðüä òîãòñîí ¸ñîîð õÿòàä öýðãèéí ýðõ áàðèã÷äàä òóëãàí øààðäàõ áè÷ãèéã III ñàðûí 17 -íä Òðîèöêîñàâñê äàõü ÇÎÓ-ûí ÃÕÀÊ-ûí òºëººëºã÷ Î.È.Ìàêñòåíåêýýð äàìæóóëàí ºã÷ýý. Ýíý íü äàâóó õ¿÷òýé äàéñàí ýòãýýä õîðèãëîñîí îëîí õºëèéí áîîìò ãàçðûã ýçëýí àâàõ íü ÀÆÖ-èéí õóâüä òºäèéã¿é ýíãèéí èðãýä, õîòûí îðøèí ñóóã÷äûí àìü íàñ ñ¿éäýæ, èõýýõýí õîõèðîë ó÷èð÷ áîëçîøã¿é íºõöºë áàéäëûã õàðãàëçàí ¿çñýí õýðýã áàéâ. ÌÀÆÖ-èéã á¿ãä åðºíõèéëºí çàõèðàõ æàíæèí Ä.Ñ¿õáààòàðûí íýðýýð èëãýýñýí òýðõ¿¿ áè÷èãò: “…Ìîíãîëûí Õèàãò õîòíîî á¿õèé õÿòàä öýðãèéí çàõèðàëä ìýäò¿ãýé õýìýýí öàã áîëçîîëîí ÿâóóëàõ ó÷èð. Ìàíàé Ìîíãîë àðäûí æóðàìò öýðýã, Õèàãò õîòûã øóóä äàéðàí îðæ ýçëýõýýð çàâäàí áóé ó÷èð ç¿é íü îëîí àìüòíû àìèéã ýíýðýí õàéðëàæ, áàñ õÿçãààð áîîìò ãàçàð áàéëäâààñ ýðõáèø áóäëèàí ãàðàõ áîëçîøã¿é òóë ýíý áè÷ãèéã àâñàí äàðóé òàíàé õàðüÿàò öýðã¿¿ä çýâñãèéã öºì õóðààëãàæ, Ìîíãîëûí Õèàãò õîòûã õàìò áèäýíä òóøààâàë çîõèíî. Õýðýâ èéíõ¿¿ ñàéíààð çºâøººðºí õ¿ëýýâýýñ òàíàé õÿòàäûí õàðüÿàò íàðûí àìèéã áàòëàí õàìãààëæ, óóë îðîí íóòàãò áóöààæ áîëíî. Õýðýâ ìàíàé ýíý áè÷èãò õàðèó ºãºõã¿é áóþó ýñ õ¿ëýýõ áîëáîîñ ìàíàé ìîíãîëûí öýðýã øóóä áàéëäàõààñ ººð ¿ã¿é, ¿¿íä ñ¿éòãýñýí çýðýã àëèâàà áóðóó ÿâäëûã òàíàé ãàçàð öºì õ¿ëýýâýýñ çîõèíî"1 õýìýýæýý. Õÿòàä öýðãèéí êîìàíäëàëààñ õàðèó ºãººã¿é òóë õîòûã áàéëäàí àâàõàä õ¿ð÷, 1921 îíû III ñàðûí 17-íû îðîé ÀÆÖ Àëòàíãààñ õºäºëæ, 1 1

ÀÆÖ-èéí äóðäàòãàëóóä. 3-ð äýâòýð. ÓÁ., 1986, òàë-385. Ñ¿õáààòàð. Áàðèìò áè÷ã¿¿ä. ÓÁ., 1983. òàë 32-33.

106

Õàíûí õºíäèé㺺ð ºãñºí øºíºæèí ÿâñààð Ø ñàðûí 18-íû ºã뺺 Õèàãòàä òóëæ î÷æýý. Ýíý ¿åä Õèàãòàä õÿòàä öýðãèéí 25 äóãààð ìîðüò äèâèçèéí øòàá, 500 õ¿íòýé ìîðüò õîðîî, 40 õ¿í á¿õèé õîòûí êîìåíäàíò, Óëààí áóðãàñàíä 600 õ¿íòýé 1,2 äóãààð ìîðüò õîðîîä, Èâöýã áà Õèàãòûí õîîðîíä 300 õ¿íòýé 4 ä¿ãýýð õîðîî, Èâöýãò 500 õ¿íòýé 3 äóãààð ìîðüò õîðîî áóþó 1940 öýðýã"2, 12 ïóëåì¸ò, 7 èõ áóó áàéâ. Õÿòàä öýðãèéí ýíý õ¿÷íèé ýñðýã 400 îð÷èì õ¿íòýé, 2 èõ áóó, 4-5 ïóëåì¸ò áîëîí áóóäëàãûí áóñàä çýâñãýýð çýâñýãëýñýí ÀÆÖ-èéí àíãèóä ñºðºí çîãñîæ áàéâ. Áàéëäààíû òºëºâëºãºº ¸ñîîð öýðãèéí óäèðäëàãààñ õîðîî àíãèóäûã ãóðâàí á¿ëýã áîëãîí ãàçàð äýýð íü áàéðëóóëæ, Øèðýý áóðõíû ñ¿ì õýìýýõ ãàçàð ïóëåì¸ò áóóíóóäûã çîîñîí áà õîòûã áàðóóí, áàðóóí õîéä, õîéä òàëààñ íü äîâòëîõîîð çîõèöóóëæýý. Õèàãò õîòûã ÷ºëººëºõ áàéëäààí õÿòàä öýðãèéí õàðóóëûí 2 õ¿íèéã áóóäàí õºíººñíººð ýõýëæýý. Æóðàìò öýðãèéí àíõíû äîâòîëãîî àìæèëòòàé ºðíºæ, õîòûí äîòðîîñ õÿòàä öýðýã îëíîîð çóãàòàí ãàð÷, öýðãèéí ýðõòí¿¿ä íü Îðîñûí õèëèéí ç¿ã õàìãààëàë ýðýí îäæýý. Ãýâ÷ õÿòàäûí ìîðüò öýðãèéí ýñýðã¿¿öýë ¿ðãýëæëýí, øèð¿¿íýýð äàéð÷ áàéñíû óëìààñ ñóì õýðýãñýë íü äóóññàí ÀÆÖ-èéí õ¿÷èí ìºõºñäºæ, ¿äèéí õèðä õîòîîñ õîëäîí óõàð÷ýý. Ýíý äîâòîëãîîíä ìîíãîë öýðãýýñ àëàãäñàí 7, øàðõàäñàí 6 õ¿í áàéâ. Ñóì õýðýãñëýý òàòàæ, 2 èõ áóóã àâ÷ðàí ãàëò áàéð ýçë¿¿ëæ îðîéí 4 öàãèéí ¿åä ÀÆÖ-èéí õî¸ð äàõü äîâòîëãîîí ýõýëæ èõ áóóíû ãàëûí äîð õîðîî àíãèóä àìæèëòòàé äàâøèí, õÿòàä öýðãèéã õîòîîñ øàõàí ãàðãàñàíä äàéñàí ýòãýýä Èâöýã, Áºõ뺺 çýðýã ãàçðûã ÷èãëýí çàéëàí ÿâæýý. Øºíº õàðàíõóé áîëìîãö ãàë çîãñîîñîí áºãººä ¿¿ãýýð Õèàãòûí òºëºº áàéëäààíû ¿éë àæèëëàãàà ¿íäñýíäýý äóóñãàâàð áîëæýý. Õèàãòûí áàéëäààíû àæèëëàãààã óëààí öýðãèéí ñóðãàã÷ íàð Ýðýýí íàðñíû íóðóóí äàõü õÿíàõ áàéðíààñ àæèãëàæ áàéñàí áºãººä ÀÒÇÃ-ààñ õîòîä îðîõ õóãàöààã õîéøëóóëàõ òóõàé ìýäýãäýí èðñýí ¸ñîîð æàíæèí Ñ¿õáààòàð õîòûí ãàäóóð 90 öýðãýýð õàðóóë ìàíàà òàâüæ õîíîîä ìàðãààø ºäºð íü III ñàðûí 19-íä ºã뺺 ýðò õîòîä îðæýý. Õèàãòûí îéð îð÷èìä Ã.Áóìöýíä, Ä.Íàíçàä íàðûí óäèðäñàí öýðã¿¿ä ãàìèíã õººí áàéëäàæ áàãàã¿é õîõèðîë ó÷ðóóëæýý. ¯¿ãýýð ÀÆÖ ýõ îðíîî ÷ºëººëºõ òýìöýëäýý àíõíû ÿëàëò áàéãóóëàâ. Õ¿í õ¿÷, çýâñãèéí õóâüä ººðººñºº õýä äàõèí èë¿¿ äàéñíûã õîõèðîë áàãàòàéãààð ÿëæ äèéëýõýä àðäûí æóðàìò öýðãèéí çîðèã õ¿÷, áàéëäàõ ÷àäâàð, Ä.Ñ¿õáààòàð òýðã¿¿òýé öýðãèéí äàðãà íàðûí óäèðäàõ àâúÿàñ ãîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñíèé çýðýãöýýãýýð ÇÎÓ-ûí óëààí öýðãèéí ç¿ãýýñ ¿ç¿¿ëñýí òóñëàìæ ÷óõëààð íºëººëñºí þì. Õèàãòûí áàéëäààíä ÀÆÖ-ò àæèëëàæ áàéñàí ñóðãàã÷ íàðààñ ãàäíà õèë îð÷èì áàéðëàæ áàéñàí óëààí öýðãèéí àíãèóäààñ àìüä õ¿÷ îðîëöñîí áºãººä ìºí Òðîèöêîñàâñê èõ áóóíû ãàëûí äýìæëýã ¿ç¿¿ëæýý. ¯¿íèé õàìò õÿòàä öýðã¿¿ä õýäèéâýýð òîîãîîð äàâóó áîëîâ÷ Óíãåðíèé öýðãèéí àíãèóä òýäíèé ºìíº ç¿ãò ÿâàõ çàìûã õààñàí áà ÀÆÖ-èéí îòðÿäóóä áîëîí îðîí íóòàã äàõü áàã öýðã¿¿äýýñ òýäíèéã óäàà äàðàà äîâòëîí áàéñíû óëìààñ áàéëäàõ ÷àäâàðàà àëäàæ, ñýòãýë ñàíààíû óíàëòàä îðñîí áàéñàí çýðýã íü ÷ íýãýí àäèë íºëººëñºí þì. Õèàãòûí áàéëäààíû äàðààãààð ãàìèí öýðãèéí õ¿÷ áóòðàí ñàðíèæ, öààøäàà Ìîíãîë íóòãààñ õººãäºí ãàð÷, òóñ îðîí äàõü õÿòàä öýðãèéí íî¸ðõîë ýöýñ áîëîâ. Èéíõ¿¿ á¿ãä åðºíõèéëºí çàõèðàõ æàíæèí 2

Ö.Ñàìäàíãýëýã “Ìîíãîëûí àðäûí àðìè ¿¿ñýæ áàéãóóëàãäñàíû òîâ÷ ò¿¿õ” /1921-1924/ ÓÁ., 1980. òàë-105.

107

Ä.Ñ¿õáààòàðûí óäèðäñàí ÀÆÖ àíõíû ÿëàëò áàéãóóëñíààð õàðèéí ò¿ðýìãèéëýã÷äèéã ýñýðã¿¿öýí òýìöýõ çýâñýãò õ¿÷ áîäèòîéãîîð áóé áîëñíûã èëòãýí õàðóóëàâ. ªã¿¿ëýí áóé ¿åä Áóóð Æèðýãòýýñ Õàâòãàé õ¿ðòýë Õèàãòààñ áàðóóí 5 õàðóóë, Õÿðààíààñ Õ¿äýð õ¿ðòýëõ ç¿¿í 4 õàðóóë áà ºìíº ç¿ãò Èâöýã, Öàãààí äàâàà, áàðóóí ºìíº ç¿ãò Øààìàðààñ Á¿ä¿¿í õ¿ðòýëõ íóòàã ÌÀÍ, ÀÒÇÃ-ûí ìýäýëä áàãòæýý. ¯¿íèé ä¿íä ýðõ ÷ºëººíèé òýìöýë öààøèä ºðíºí õºãæèõ ò¿øèö ãàçàð áóé áîëæ ÀÒÇÃ, Àðäûí íàìààñ îëîí ò¿ìýíä ººðñäèé㺺 òàíèóëàõ, áîäëîãî çîðèëòîî ñóðòàë÷ëàõ, ¿éë àæèëëàãààãàà áîäèò áàéäàë äýýð õàðóóëàõ, öàãààíòíû ýñðýã òýìöýëä áýëòãýõ áîëîëöîî á¿ðäýâ. § 3. ¯íäýñíèé àðä÷èëñàí õóâüñãàëûí ÿëàëò Äîòîîäûí õ¿÷í¿¿äèéí áàéð ñóóðü, õàíäëàãà. Õèàãòûí ÿëàëòààð ãàðààãàà ýõýëñýí ýõ îðíîî ÷ºëººëºõ ìîíãîë÷óóäûí òýìöýë ºðãºæèí äýëãýð÷ õºãæèõºä ìîíãîëûí íèéãìèéí àíãè äàâõðàà, òóõàéí ¿åèéí óëñ òºðèéí õ¿÷í¿¿äèéí áàéð ñóóðü, õàíäëàãà ÷óõàë íºëººòýé áàéëàà. Íèéãìèéí ñýòãýëãýý á¿õýëäýý õÿòàä öýðãèéí ýñðýã ÷èãëýæ áàéñàí íü ìîíãîë òºðèéí òóñãààð òîãòíîëûã ñýðãýýí, ýõ îðíîî õºãæèë äýâøëèéí çàìä õºòëºí îðóóëàõ õîñ çîðèëòûã äýâø¿¿ëñýí ¿íäýñíèé õóâüñãàëä íèéò îëíîîñ íààøòàé õàíäàõ õºðñ äýâñãýðèéã á¿ðä¿¿ëæýý. 1919 îíû ýöñýýñ Ìîíãîë îðíû óëñ òºðèéí áàéäàë ýðñ ººð÷ëºãäºæ, ò¿¿õýí ¿éë ÿâäëûí ºðíºëò ìîíãîë÷óóäûí ºìíº îðøèõ, ýñ îðøèõûí àñóóäàë òàâüñàí íºõöºëä Ìîíãîëûí èõýñ äýýäýñ íèéãìèéí ã¿íýýñ ¿¿ñýí ãàðñàí îëîí ò¿ìíèé òýìöýë õºäºë㺺íèé òàëààð õàðèëöàí àäèëã¿é áàéð ñóóðüòàé áàéñíû äîòðîîñ Áîãä ãýãýýí òýðã¿¿òýé ¿íäýñíèé ¿çýëòýé íî¸äûí á¿ëýã ÿëãàð÷ áàéâ. Ýíýõ¿¿ á¿ëýãò õÿòàäûí ýðõøýýëýýñ àíãèæðàí ñàëæ, àâòîíîìèò çàñãàà ñýðãýýõèéã ýðìýëçýã÷ Æàëõàíç õóòàãò Äàìäèíáàçàð, Äèëàâ õóòàãò Æàìñðàíæàâ, Æîíîí âàí Öîãáàäðàõ, Ýðäýíý øàíçóäáà Äàøæàâ, Äà ëàì Ïóíöàãäîðæ íàðûí Áîãäûí äýðãýäèéíõýí áîëîí Õàòàíáààòàð âàí Ìàãñàðæàâ, Ìàíëàéáààòàð Äàìäèíñ¿ðýí, ã¿í Ãîìáî-Èäøèí çýðýã öýðãèéí ç¿òãýëòí¿¿ä áàãòæýý. Àâòîíîìèò çàñãàà ñýðãýýõèéã õ¿ññýí òýäíèé îðîëäëîãóóä äèïëîìàòûí ò¿âøèíä íýãýýõýí ÷ ¿ð ä¿íã îëñîíã¿éí äýýð èõ õýðãèéí òºëºº ººðñ人 ÷ õ¿÷èí ìºõºñäºõèéã ¿çýæ îéëãîñîí òýäíèé çàðèì, òóõàéí ¿åä Íèéñëýë Õ¿ðýýíä áóé áîëñîí íóóö á¿ëãýìèéíõíèé ¿éë àæèëëàãààã ñóðâàëæëàí àæèãëàæ, òýäýíòýé õýëõýý õîëáîî òîãòîîõûã ýðìýëçýõ áîëæýý. Íóóö á¿ëãèéíõýí äîòîð íèéãìèéí äýýä äàâõàðãûí çàðèì íýãýíòýé äîòíî õàðèëöààòàé õ¿ì¿¿ñ ÷ áàñ áàéâ. Õýðâýý Áîãä ãýãýýíýýñ àâòîíîìèò çàñãàà ñýðãýýí øàøèí-òºðèéã õîñëîí áàðüñàí õààíûõàà ìýäëèéã ýðã¿¿ëýí àâàõ õýðýãòýý äîîðä àðäûí õ¿÷èéã ò¿øèãëýõèéã ýðìýëçñýí áîë îëîí ò¿ìíèéã òýìöýëä áîñãîõ, ¿íäýñíèé õýìæýýíä äýëãýð¿¿ëýõ, ãàäààä óëñûí òóñëàìæèéã îëîõîä Áîãä ãýãýýíèé íýð íºëººã àøèãëàõûí ÷óõëûã íàìûí íºõºä ìºí îéëãîæ áàéâ. Èéíõ¿¿ íèéãìèéí òîäîðõîé õýñýãò ¿íäýñíèé òóñãààð òîãòíîëûí àñóóäëààð ¿çýë áîäîë íèéëýõ áîëîìæ áóé áîëñîí íü ýðõ ÷ºëººíèé òýìöëèéã àìæèëòàä õ¿ðãýõ ýõ ñóðâàëæ áàéâ. Õàðèí òýðõ¿¿ ¿çýë áîäëûí íýãäëèéã ¿éë àæèëëàãàà áîëãîõ õ¿÷ íü ýõ îðîí÷èä, äýâøèëò ¿çýëòí¿¿äèéã íýãòãýñýí á¿ëãýìèéíõýí áàéëàà. Ýíý ¿åä Õàòàíáààòàð Ìàãñàðæàâ, Æàìúÿí ã¿í, äà ëàì Ïóíöàãäîðæ íàðûí èäýâõ îðîëöîîòîéãîîð á¿ëãýìèéõýí áà

108

Áîãäûí õîîðîíä äàì õàðèëöàà òîãòñîí íü öààøäûí õýðýãò èõýýõýí òóñûã õ¿ðãýæýý. Õàðèéí íî¸ðõîë òîãòñîíîîð Ìîíãîëûí íèéãìèéí àìüäðàë ýðñ ò¿ðãýí ººð÷ëºãäºæ, îëîí ò¿ìíèé ¿íäýñíèé óõàìñàð äàõèí ñýðãýæ èðñýí ¿åä Áîãä ãýãýýíýýñ õÿòàäûí äàðëàëààñ àíãèæðàõàä “äîîðä àðäóóä, óëààí íàì òóñ áîëîõ òóõàé“ Õàòàíáààòàð Ìàãñàðæàâ, Äèëàâ õóòàãò Æàìñðàíæàâ íàðûí ýõ îðîí÷äîä ñàíóóëàí õýëæ áàéñàí1 áºãººä Ìîíãîëûí òºëºº ç¿òãýõ íàìûí íºõäºä ø¿òýýí áîëãîí áóðõíû õºðºã òàðààí, ÌÀÍ-ûí òºëººëºã÷人ñ ÇÎÓ-ä àâ÷ î÷ñîí òóñëàìæ õ¿ññýí áè÷èãò ìóòðûí òàìãàà õàðàìã¿é äàðñàí çýðýã íü òýðáýýð ÌÀÍ òýìöëèéí óäèðäàõ õ¿÷ áîëîõûã õ¿ëýýí çºâøººð÷, òýäýíä íàéäàõ áîëñíû èëðýë áàéâ. ¯¿íèé õàìò á¿ð ýõíýýñýý “Áîãä ýçýí, áóðõàí øàøíàà” ãîë áîëãîí òýìöýëä áîññîí á¿ëãýìèéíõýí, ÌÀÍ áîëîí íýãäñýí ¿åäýý ÷ ÇÎÓ-ä îäñîí òºëººëºã÷äèéí ¿éë õýðãèéí òóõàé Õ¿ðýýíä, Áîãäîä ìýäýý ºã÷ áàéâ. ¯¿íèé õàìò Áîãäîîñ Ìîíãîëûí àâòîíîìèòûã ñýðãýýõ õýðýãò îðîñûí öàãààíòàí áàðîí Óíãåðíèéã ÷ íýãýí àäèë àøèãëàõûã çîðüæ òîäîðõîé õóãàöààíä ò¿¿íòýé õ¿÷èí õàâñàð÷ áàéâ. Áàðîí Óíãåðí Íèéñëýë Õ¿ðýýíýýñ õÿòàä öýðãèéã õººí çàéëóóëæ, Áîãäûã õààí øèðýýíä íü ýðã¿¿ëýí çàëæ, Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçàð áàéãóóëñíûã çàðëàí òóíõàãëàñàí õýäèé ÷ òýðõ¿¿ ñýðãýýí áîñãîñîí “àâòîíîìèò çàñàã” íü ¿íýí õýðýãòýý Óíãåðíèé ìýäëèéí òîãëîîìûí çàñàã òºäèé㺺ñ ¿ë õýòðýõ ç¿éë áàéâ. Áàðîí Óíãåðíèé ýëäýâ àìëàëò, ñ¿ðæèí óðèà õîîñîí îðõèãäîæ, öýðýã äàéíû áýëòãýëèéã øóóðõàéëàí õèéõ áîëñîí íü Ìîíãîë îðíû áàéäëûã ýðñ õ¿íäð¿¿ëýâ. Öàãààíòàí õ¿÷èðõèéëýë, äýýðýì, àëëàãà, õÿäëàãààðàà á¿õíèéã çàëõààæ, òýñýõèéí àðãàã¿é áîëãîñîí íºõöºëä Áîãä ãýãýýí ÷ ººðèéí õàðààò áàéäàëäàà äóðã¿éöýí Óíãåðíýýñ ñàëæ õºíäèéðºõèéã ýðìýëçýæ, ò¿¿íèéã íü áóñàä èõýñ äýýäýñ äàãàëäàâ. Þóòàé ÷ àòóãàé õàðèéí äàðëàëààñ àíãèæèð÷ ýðõ ÷ºëººãºº îëîõ òýìöëèéã ìîíãîë÷óóä ººðñäèéí õ¿÷ýýð õèéõ áîëæ, ò¿¿íä õ¿í á¿ð îðîëöîæ õ¿÷èí ç¿òãýõ õýðýãòýéã öàã õóãàöàà, íºõöºë áàéäàë äýýä àíãèéõàíä îéëãóóëñàí áîë íèéãìèéí äîîä õýñãèéíõíèé õóâüä òýìöëèéí çîðèëãî èë¿¿ òîäîðõîé áàéëàà. ¯íýõýýð òóñãààð òîãòíîëûí æèë¿¿äýä ýðõ ÷ºëººíèé àìòûã ìýäýðñýí ìîíãîë÷óóä õàðèéí äàðëàëä äàõèí îðîõûã îãòõîí ÷ õ¿ñýýã¿é áºãººä óëñ ¿íäýñíèé ýðõ àøãèéí ¿¿äíýýñ íèéòýýðýý ýâëýëäýí íýãäýõ áîëæýý. Öàã ¿åèéí øààðäëàãà íèéãìèéí õ¿÷íèé õàðüöààã ÌÀÍ-ä àøèãòàéãààð ýðã¿¿ëñýí íºõöºëä òóñ íàìààñ ýõ îðîí÷, äýâøèëò ¿çýëòí¿¿äýý𠺺ðèé㺺 õ¿ðýýë¿¿ëæ, òýäíèé íýð õ¿íä, õºðºí㺠õ¿÷èíä òóëãóóðëàí òýìöëèéí çîðèëãîäîî õ¿ðýõ áîäëîãûã áàðèìòëàâ. Ýðõ ÷ºëººíèé òºëºº òýìöýëä ¿íäýñíèé õýìæýýíä ýâëýëäýí íýãäýõ ýíýõ¿¿ áîäëîãî íü íàìûí àíõíû áàðèìò áè÷ã¿¿äýä òóñãàëàà îëæýý. ÇÎÓ-ä î÷ñîí ÌÀÍ-ûí òºëººëºã÷人ñ 1920 îíû ¯III ñàðûí 29-íä ÎÊ (á)Í-ûí Òºâ Õîðîîíû Ñèáèðèéí òîâ÷îîíû Äîðíî äàõèíû àðä ò¿ìíèé ñåêöèéí Ìîíãîë-Ò¿âýäèéí õýëòýñò ºðãºñºí áè÷èãò ººðñäèéí çîðèëãîî “… ñîíãîõ òóøààëòàí áóþó ò¿øìýä çýðýã íèéãìèéí áóñàä äàâõðààíä ò¿øèãëýí õàðèéí ýðõøýýëýýñ ãàð÷, õóòàãòûã õààí øèðýýíä ºðãºìæëºõ”1 õýìýýí òîìú¸îëæ ¿íäýñíèé ýâñëèéã áóé áîëãîõ çîðèëãîî íàìûí áîäëîãûí òºâøèíä äýâø¿¿ëýí òàâüñàí áàéâ. Óëìààð ÌÀÍ-ûí àíõíû ìºðèéí õºòºëáºðò “ õýðýâ Ìîíãîëûí ººð ñóðòëûí íàìóóä ãàð÷ èðýýä ìàíàé õî¸ð ç¿éë õýðýãò 1 1

ÌÀÍ-ûí ò¿¿õýíä õîëáîãäîë á¿õèé ç¿éë¿¿ä. ÓÁ., 1928. òàë-87. Êîìèíòåðí áà Ìîíãîë. Áàðèìòûí ýìõýòãýë. ÓÁ., 1996. òàë-24-25.

109

òóñàëìààð àâààñ ìºíõ¿¿ òýäãýýð íàìóóä ëóãàà òóõàé á¿ð õýëýëöýí õ¿÷èí õàâñàðñóãàé…”2 ãýæ çààñàí íü íàì, õóâüñãàëò õ¿÷íèé áîäèò áîëîìæîîñ øàëòãààëàí ÌÀÍ íü íèéãìèéí áóñàä õýñýã íàì á¿ëýãòýé ò¿ð õýëýëöýí òîõèð÷ òýäíèé õ¿÷ õºðºíãºä òóëãóóðëàí ýõ îðíîî ÷ºëººëºõ òýìöýëä õóâüñãàëûí òîäîðõîé øàòíû çîðèëòûã õàìòðàí øèéäâýðëýõýý èëýðõèéëñýí õýðýã áàéâ. Ãýâ÷ ºã¿¿ëýí áóé ¿åä ÌÀÍ-ààñ ¿íäýñíèé õóâüñãàëä äýâø¿¿ëñýí çîðèëò íü Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé íèéòëýã õ¿ñýë ýðìýëçëýëèéã èëýðõèéëæ áàéñàí ó÷èð ò¿¿íýýñ ººð íàì, óëñ òºðèéí õ¿÷èí òýìöëèéí òàâöàí äýýð ãàð÷ èðýýã¿é þì. Õàðèí áàðîí Óíãåðíèé öýðýãò àëáàäàí äàé÷ëàãäàæ, õóóðòàãäàí ìýõëýãäýãñäèéí çýðýãöýýãýýð Áîãä ãýãýýíèé çàðëèã ë¿íäýíãýýð çàõèðàãäñàí áàãàã¿é öýðãèéí õ¿÷ áàéñàí íü ìîíãîë÷óóä ºâºð õîîðîíäîî òýìöýëäýõ àþóëûã áóé áîëãîæ áîëçîøã¿é áàéâ. Èéìä ÌÀÍ-ààñ íèéãìèéí ñýòãýë ç¿éä áèé áîëñîí òààòàé íºõöºë áàéäàëä òóëãóóðëàí ¿íäýñíèé ýâñëèéí áîäëîãîî õýðýãæ¿¿ëýõäýý “ óëñ ¿íäñýý ÷ºëººëæ, øàøèí òºðºº ìàíäóóëàõ” óðèàí äîð óõóóëãà ñóðòàë÷èëãààíû ºðãºí àæèë çîõèîõ øààðäëàãàòàé áàéëàà. Ýíýõ¿¿ àæëûí ãîë õýëáýð íü óðèàëãà, òóíõàã ãàðãàõ, ¿íäýñíèé õýìæýýíä íýðòýé õ¿ì¿¿ñòýé õîëáîî òîãòîîõ, óëìààð òýäíèé íýð íºëºº, õºðºí㺠õ¿÷èéã àøèãëàõ çàìààð ¿íäýñíèé õóâüñãàëûí õºäºëãºõ õ¿÷èéã á¿ðä¿¿ëýõ ÿâäàë áàéâ. ªã¿¿ëýí áóé ¿åä ÌÀÍ-ààñ îëîí ò¿ìýíä çîðèóëñàí óõóóëàõ õóóäàñ, óðèà áè÷ãèéí îëîíõè íü õàðèéí öýðãèéí ýçëýëòýýñ àíãèæðàõ òýìöýëä íèéòýýð îðîëöîõûí ó÷èð óòãûã îéëãóóëàõàä ÷èãëýãäýæ áàéæýý. Á¿ð 1920 îíû ýõýýð Íèéñëýë Õ¿ðýýíä ãàðñàí íýãýí óðèàëãàä “…Ìîíãîë àðä îëîí, õàð, øàð, ýðäýìòýí ò¿øìýä, óóë ¿íäñýí Ìîíãîëûí èõ õýðýã, ÿðóó àëäàð, ýðõ ÷ºëººã õàìãààëàí ýã¿¿ëýõèéã õè÷ýýí ç¿òãýìæëýõèéã…1 ñàíóóëñàí áàéõàä “Ìîíãîëûí ¿íýí” ñîíèí “…ìàíàé Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí, ò¿øìýä, íî¸ä, õóòàãò, õóâèëãààä, õóâðàãóóä á¿ãäýýð íýãäýí õàìòàð÷ Óíãåðíèéã èëä ìýñèéí õ¿÷ýýð àðèëãàãòóí…”2 õýìýýí óðèàëæ áàéâ. ¯¿íèé õàìò íàìûí íºõ人ñ íºëºº á¿õèé òîìîîõîí íî¸ä ëàì íàðò çàõèäàë áîëîí áèå õ¿í èëãýýæ, òýäýíòýé õîëáîî òîãòîîõîä îíöãîé àíõààð÷ àæèëëàñíû ä¿íä Æàëõàíç õóòàãò Äàìäèíáàçàð, Õàòàíáààòàð Ìàãñàðæàâ, ã¿í Ãîìáî-Èäøèí íàðûí çýðýãöýýãýýð õîøóó íóòãèéí ýðõ áàðèã÷äûã ÷ ººðèéí òàëä òàòàæ õàìòðàí àæèëëàõ áîëñîí áàéíà. Ìîíãîë îðíû óìàðä õýñýãò õóâüñãàë÷èä õîøóó íî¸í Ñóìúÿà áýéñ, Ò¿øýýò õàí àéìãèéí ýðäýíý âàí Íàìñðàé, ã¿í Áèëèãñàéõàí íàðòàé õîëáîî òîãòîîñîí áîë Ö.Õàñáààòàð íàð àëñ áàðóóí õÿçãààðûí ĺðâºä àéìãèéí íî¸ä ¯íýí çîðèãò õàí Ñîäíîìæàìö, Äàëàé õàí Ò¿ìýíäýëãýðæàâ íàðûí òóñëàëöààòàéãààð õÿçãààð íóòãèéã öàãààíòíààñ ÷ºëººëºõ òýìöýëä àðä îëíûã òàòàí îðîëöóóëæ áàéâ. Èéíõ¿¿ õóâüñãàëûí õýðýãò òîìîîõîí íî¸ä äýýä ëàì íàðààñ îðîëöîæ ýõýëñýí áîë ò¿øìýäèéí äàâõðààíûõíû òýìöýëä íýãäýãñýäèéí áàãàã¿é õ¿÷ áîëæ áàéâ. Òóõàéí öàãèéí ìîíãîëûí ò¿øìýä íü íèéãìèéí îþóíû ãîë õ¿÷ áîëæ áàéñíû õóâüä îðøèí áóé áàéãóóëëûí ìºí ÷àíàð, õàðèéí ò¿ðýìãèéëýã÷äèéí õîð õîëáîãäëûã îéëãîí ìýäðýõèéí õàìò ýðõ ÷ºëºº, äýâøèë õºãæèëä óðèàëàí äóóäñàí õóâüñãàë÷äûí, ÌÀÍ-ûí ¿çýë áîäëûã õóâààëöàõ, öàã ¿åèéí øààðäëàãûã õ¿ëýýí àâàõ òàëààðàà íèéãìèéí áóñàä õ¿÷íýýñ äàâóóòàé áàéñàí íü òýäíèé òýðã¿¿íèé õýñãèéíõíèé ¿çýë áîäëîîð 2

ÌÀÕÍ-ûí ïðîãðàìì ä¿ðýì. ÓÁ., 1980. òàë-48. Ä.Äàø. ÌÀÕÍ 1921 îíû àðäûí õóâüñãàëûí òºëºº òýìöýëä. ÓÁ., 1971. òàë-77. 2 Ìîíãîëûí ¿íýí” 1921-III –05. ¹4. 1

110

èëýð÷ áàéâ. Äýâøèëò àðä÷èëñàí ¿çëèéã òóëãóóð áîëãîñîí íýã õýñýã íü ÌÀÍûã á¿ðä¿¿ëæ, îëîí ò¿ìíèé òýìöëèéã óäèðäàæ, íèéãìèéí áóñàä õ¿÷íèé, ò¿¿íèé äîòîð èõýñ äýýäñèéí çàðèìûã ÷ àðààñàà äàãóóëàõ áîëñîí ¿åä îëîí òîîòîé áóñ áîëîâ÷ íèéãìèéí èäýâõòýé õýñãèéí õóâüä ò¿øìýä¿¿ä íü õóâüñãàëûã òàëàðõàí óãòñàí þì. Òóõàéí ¿åä ëàì íàðûí ç¿ãýýñ ÷ õóâüñãàëûã òàëàðõàí ¿çýõ õàíäëàãà ºðãºæèæ èðæýý. Øàøèí íü òîäîðõîé íºõöºëä òýìöëèéí òóã áàéñààð èðñíèéã äýëõèéí ò¿¿õ ãýð÷èëíý. Òýãýõ òóñìàà øàøíû íºëºº õ¿í àðäûí îþóí ñàíààíä ¿ëýìæ íºëººòýé Ìîíãîë îðíû õóâüä ýðõ ÷ºëººíèé òýìöëèéí çîðèëò íü øàøíû íýð õ¿íä, ò¿¿íèéã àâðàí õàìãààëàõ ¿éëñòýé õîëáîîòîéãîîð òàâèãäàæ, “àìüä áóðõàí” Áîãä ãýãýýí òóñãààð òîãòíîëûí áèëýã òýìäýã áîëæ áàéñàí íºõöºëä ëàì íàð îëîí ò¿ìíèé òýìöëèéã äàãàõ áîëæýý. Òóõàéí öàãèéí ìîíãîëûí ëàì íàðûí äèéëýíõè îëîíõè íü àðä îëíû íýãýí àäèë ¿íäýñíèé áà íèéãìèéí äàðëàëûã àìñàæ õàðèéí íî¸ðõîëûí õ¿íä õýö¿¿ã íýãýí àäèë ¿¿ðýëöýæ áàéñàí íü òýäíýýñ õóâüñãàëûí õýðãèéã òàëàðõàí ¿çýõ íýãýí øàëòãààí áàéâ. ×óõàì ¿¿íèé ó÷èð òýä ¿íäýñ óãñààãàà õàìãààëñàí òýìöëèéí ÿëàëòûã áóðõàí øàøèíäàà äààòãàí õóðàë íîì ¿éëäýõ áîëñîí1 òºäèéã¿é, ÿäóó äîîä ëàì íàðààñ ÀÆÖ-ò ýëñýæ, ºâ÷òºí øàðõòàí àñðàõ, õîëáîî õàðèëöàà áàðèõ, õ¿íñ õýðýãëýë öóãëóóëàõ çýðýã àðûí àëáàíû áîëîí òàãíóóë òóðøóóë çýðýã ÿíç á¿ðèéí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéæýý. ¯íäýñíèé òóñãààð òîãòíîëîî ñýðãýýí ìàíäóóëàõ õ¿ñýë ýðìýëçëýëòýé íèéãìèéí ÿíç á¿ðèéí àíãè äàâõðàà íýãýí çîðèëãîä íýãäñýíýýð òýìöýë õºäºë㺺í íèéò àðä ò¿ìíèé øèíæòýé áîëñîí òºäèéã¿é ò¿¿íèé ýöñèéí ¿ð ä¿í, ÿëàëòûã òîäîðõîéëîõ ãîë õ¿÷èí ç¿éë íü áàéëàà. Ýíý òóõàé “Àðäûí õóâüñãàëò íàì íü öººí òîîíû ôåîäàë ýòãýýä¿¿äýýñ áóñäûã òóõàéëáàë óëñ îðíû ýçýí Áîãä ãýãýýíýýñ ýõëýýä Ìîíãîëûí íºëºº á¿õèé îëîí íèéòèéí ñàíàà áîäëûã, ¿íäýñíèé ýðìýëçëýëèéã àøèãëàí ººðèéí õîéíîîñ íýãòãýí äàãóóëæ ÷àäñàí”2 õýìýýí á¿ð 1921 îíû II ñàðûí ýõýýð Êîìèíòåðíèé ÀÄÍÁÄÍÃ-ûí Òýðã¿¿ëýã÷èä áà Ìîíãîë-Ò¿âýäèéí ñåêöèéí õàìòàðñàí õóðëààð Ìîíãîëûí àñóóäàë õýëýëöýõ ¿åä îíöëîí òýìäýãëýæ áàéâ. Óëìààð ÀÆÖ áàéãóóëàãäàæ Õèàãòûã õÿòàä öýðãýýñ ÷ºëººëñºí ìýäýý õîøóó íóòàãò òàðõàæ, àðä îëíîîñ öýðýãò ýëñýõ, õºðºí㺠õ¿÷ýýð òóñëàõ ÿâäàë óëàì ºðãºæèâ. Àðäûí ò¿ð çàñãèéã áàéãóóëñíààð ¿íäýñíèé çàñàã òºðºº õ¿ðýýëæ, ýðõ ÷ºëººíèé òýìöýëä îðîëöîõ áîëîìæèéã áóé áîëãîâ. ¯¿íèé õàìò æóðàìò öýðãèéí õèéæ á¿òýýñýí á¿õýí õîøóó íóòãèéí àðä îëîíä áîäèò ¿ëãýð æèøýý áîëæ, òýìöýëä óðèàëàí äóóäàæ áàéëàà. Òèéì ÷ ó÷ðààñ öàãààíòíû ýñðýã äàâøèí èðæ ÿâàà ÀÆÖ, óëààíòàíã íàéð òàâèí óãòàæ, òýäíèé òàëä ýëñýí îðîõ íü ò¿ãýýìýë ¿çýãäýë áîëæýý. Çàðèì íýãýí õîøóóíû ýðõ áàðèã÷èä õîøóó íóòàãòàà öýðýã òàòëàãà çîõèîí áàéãóóëæ áàéâ1. Á¿ðýí áóñ ìýäýýãýýð Íèéñëýë Õ¿ðýýã ÷ºëººëºõººñ ºìíº ÌÀÆÖ-èéí ýãíýýíä 1921 îíû IY-YI ñàðä 370-ààä õ¿í íýìýí ýëñæýý. Èéíõ¿¿ Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí óëñ îðíûõîî ò¿¿õýíä õ¿íä õýö¿¿ öàã ìº÷ òóëãàðñàí öàãò íèéò îëíûã õàìàðñàí õºäºëãººí ¿¿ñãýæ, äîòîîäûí õ¿÷íýý á¿ðä¿¿ëñýí íü 1

ØÓÀ-èéí Ò¿¿õèéí õ¿ðýýëýíãèéí íîìûí ñàí. /ãàð áè÷ìýë. Ô-5. òàë-139-144. Õí-75. õóóäàñ187. 2 Êîìèíòåðí áà Ìîíãîë. Áàðèìòûí ýìõýòãýë. ÓÁ., 1996. òàë-35. 1 Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí õàðèëöàà./Áàðèìò áè÷èã, ìàòåðèàëûí ýìõýòãýë/ I áîòü. 1921-1940. ÓÁ., 1976. òàë-32.

111

äîòîîäûí ýñýðã¿¿ õ¿÷ áóé áîëîõ çàìûã õààæ ÷àäñàí òºäèéã¿é ãàäààä óëñûí òóñëàìæ àâàõ ýõ ¿íäýñ áîëñîí þì. Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûã äàõèí ñýðãýýæ, õàðèéí ò¿ðýìãèéëýã÷äýýñ ýõ îðíîî á¿ðýí ÷ºëººëñºí íü. Àðäûí æóðàìò öýðãèéí àíõíû ÿëàëòûí äàðààãààð ÀÒÇÃ, ÌÀÍ-ààñ àðä ò¿ìíèéã öàãààíòíû ýñðýã òýìöýëä çîõèîí áàéãóóëàõàä áýëòãýâ. Óíãåðíèé ýñðýã òýìöýë áîë õÿòàäûí äàðëàëààñ àíãèæðàõ òýìöëýýñ õ¿íä õýö¿¿ çîðèëò áàéâ. Õÿòàäûí äàðëàëûã ýñýðã¿¿öñýí ¿çýë ñàíàà ìîíãîëûí íèéãìèéí ñýòãýëãýýíä ã¿í óë ñóóðüòàé áºãººä ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé òóñãààð òîãòíîëûã ¿ã¿é õèéñíýýðýý íèéãìèéí á¿õ õ¿÷èéã ººðñäèéíõºº ýñðýã ÷èãë¿¿ëñýí þì. Õàðèí áàðîí Óíãåðí õÿòàä öýðãèéã õººí çàéëóóëæ, àâòîíîìèò òºðèéã áîñãîí, Áîãäûã õààí øèðýýíä íü äàõèí çàëñíààð íèéãìèéí òîäîðõîé õýñãèéã ººðòºº òàòàæ, ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ýðõ ÷ºëººíèé òýìöëèéí õ¿÷èéã òàðàìäóóëàõ àþóëûã áèé áîëãîâ. Ò¿¿í÷ëýí õÿòàäûã çàéëóóëñàí ñ¿ð íºëººãººðºº ò¿ðèé áàðüñàí òýðáýýð Ìîíãîë îðíû ýíä òýíä õóðàëäñàí öàãààíòíû õ¿÷èéã íýãòãýõ õýìýýñýí íü óëñ îðíûã õàðèéí õ¿÷íèé õîîðîíäûí òýìöëèéí òàëáàð áîëãîæ, àðä îëîíä ãàìøèã çîâëîí àâ÷ðàâ. Ýöýñò íü áîëüøåâèçìûã óñòãàõ õýíýýðõýëä àâòñàí òýðáýýð ÌÀÒÇÃ, ÀÆÖ áàéãóóëàãäàæ, ýõ îðíîî ÷ºëººëºõ òýìöëýý ýõýëñýíä èõýä õîðñîí çàíàæ, õóâüñãàëò õ¿÷èéã äàðæ óñòãàõûã çîðüæýý. Ãýõäýý Óíãåðíèé ãîë äàâøèëò ýõëýõýýñ ºìíº 1921 îíû IY-Y ñàðûã äóóñòàë Õèàãòààñ áóñàä ÷èãëýëä òîì æèæèã òóëàëäààí ¿ðãýëæëýí áîëñîîð áàéñàí áºãººä ãîë ãàçàð íü Àõàé ã¿í, Âàíãèéí õ¿ðýýíèé ÷èãëýë áàéâ. Ýíý ÷èãëýëä ÀÆÖ-èéí “Áàðóóí çàìûí áàéëäààíû àíãè” ýõëýýä äýä æàíæèí Ë.Ñóìúÿà (áýéñ), äàðààãààð íü Õ. ×îéáàëñàíãèéí óäèðäëàãààð öàãààíòíû ýñðýã èäýâõòýé òýìöýë ºðí¿¿ëæ áàéâ. Òóñ àíãè íü Çýëòýð õàðóóëûí õèëèéí êîìèññàð Èâàíîâ-Ðèìñêèé áîëîí Ñèáèðèéí àëäàðò ïàðòèçàí Ï.Å. Ùåòèíêèíèé îòðÿäòàé õ¿÷ õàâñðàí öàãààíòàí Ñóõàðåâûí ýñðýã áàéëäàæ áàéâ. ¯ ñàðûí ýöñýýð 3000 öýðýã, 12 ïóëåì¸ò, 6-8 èõ áóó á¿õèé Óíãåðíèé 1ð ìîðüò áðèãàä Áàÿð ã¿íèé öàõàð öýðãèéí õîðîîíû õàìò ÷èãëýëýýð äàâøèí èðñýí íü Ìîíãîëûí õóâüñãàëûí ò¿øèö ãàçðûã õàìãààëæ áàéñàí ÀÆÖ-ò áîäèò àþóëûã ó÷ðóóëàâ. Áàÿð ã¿íèé ìàíëàé àíãè ãîë õ¿÷íýýñýý ò¿ð¿¿ëýí äàâøèæ, 1921 îíû ¯I ñàðûí 4-íä Öàãààí äàâààí äàõü ìîíãîë, îðîñ öýðãèéã äîâòëîí, óëìààð Èâöýãò áàéñàí 70 õ¿íòýé ÀÆÖ-èéí õ¿÷èéã áóò öîõèæ, ¯I ñàðûí 6-íä Àëòàíáóëàãò äîâòîëæýý. Áàéëäààíû àæèëëàãàà 3 öàã îð÷èì ¿ðãýëæèëæ æàíæèí Ä.Ñ¿õáààòàðûí óäèðäñàí 700 îð÷èì öýðýã ÀÄÁÍÓ-ûí Ñðåòåíñêèéí 2 äóãààð ìîðüò áðèãàäûí ìîðüò áà ÿâãàí 800 îð÷èì öýðýã ×èòèéí áàòàðåéí òóñëàõ õ¿÷íèé õàìò Áàÿð ã¿íèé 500-700 öýðãèéã òîñîí áàéëäàæ áóò öîõèæýý. Øàðõàäñàí Áàÿð ã¿íã Ãÿëààí íóóðûí õîéä äàõü Öàãààí ñóâðàãà ãýäýã ãàçàðò îëçëîí àâñàí áà çóãàòñàí áîëîí Õèàãòûí ç¿¿í õîéíîîñ ìºí ¿åýð äîâòîëñîí Õàðààãèéí Äàðü ýõ ëàìûí öýðãèéã Å𺺠ãîë õ¿ðòýë ìºðäºí õººæýý. Ýäãýýð íü ÀÆÖ-ýýñ öàãààíòíû ýñðýã õèéñýí àíõíû òîìîîõîí áàéëäààí áîëíî. Óëìààð 1921 îíû YI ñàðûí äóíä ¿å õ¿ðòýë Ìîíãîë, Îðîñûí õèëèéí ÿíç á¿ðèéí õýñýãò äîâòîëñîí Óíãåðí áà Ðåçóõèíû áðèãàäûí ýñðýã ÀÄÁÍÓûí Ñðåòåíñêèéí 2 äóãààð ìîðüò áðèãàä áîëîí ÌÀÆÖ íýã òàëààñ, íºãºº òàëààñ óëààí öýðãèéí áóó÷èéí 35-ð äèâèçèéí 103-ð áðèãàä, 307, 309, 312 äóãààð õîðîîä õàâ÷èí áàéëäæýý. Ìîíãîë íóòàãò áóöàæ îðñîí Ðåçóõèíû öàãààíòíûã Õ.×îéáàëñàí, Ï.Å. Ùåòèíêèíèé íýãäñýí õ¿÷ ìºðäºí õººæ, Ìîäîí õºëèéí òîñãîíîîñ óõàðñàí Êàçàãðàíäûí öýðãèéã íýõýí áàéëäàæ

112

äèéëæýý. Èéíõ¿¿ Óíãåðíèé ãîë õ¿÷ ñàðíèí òàðõñíààð YI ñàðûí 14-15-íä áàéëäààíû ãàë ò¿ð çîãñæýý. ×óõàì ýíý ¿åýñ Ìîíãîë îðíûã öàãààíòíààñ á¿ðýí ÷ºëººëºõ òýìöëèéã ÌÀÆÖ óëààí öýðýãòýé õàìòðàí õèéõ áîëæýý. 1921 îíû YI ñàðûí 16-íä ÎÊ (á)Í-ûí Òºâ Õîðîî Óíãåðíèé öàãààíòíûã á¿ð ìºñºí áóò öîõèæ óñòãàí, õèë õÿçãààðàà àþóëã¿é áîëãîõûí òóëä Ìîíãîëä öýðýã îðóóëàõ øèéäâýð ãàðãàâ. Óã øèéäâýðèéí äàãóó Ýðõ¿¿ä áàéðëàñàí Óëààí òóãò Y àðìèéí àíãè íýãòãýë¿¿äýýñ Ìîíãîëä îðîõ “Àÿëàí áàéëäàõ êîðïóñ”-ûã á¿ðä¿¿ëæ, êîìàíäëàã÷ààð íü Ê.À. Íåéìàíûã òîõîîæýý. Áàéëäààíû òºëºâëºãºº ¸ñîîð Íèéñëýë Õ¿ðýýã äàéëààð ìîðäîõ öýðãèéã 3 ÷èãëýëýýð õºäºëãºõººð øèéäâýðëýæ, Àëòàíáóëàã-Õ¿ðýýíèé ãîë ÷èãëýëä Á¿õ öýðãèéí æàíæèí Ä.Ñ¿õáààòàðûí óäèðäñàí ÀÆÖ-èéí ìîðüò õîðîîä, Êóáàíèéí Y ìîðüò äèâèç, 35-ð áóóäëàãûí äèâèçèéí 103-ð áðèãàä äèâèçèéí äàðãà Â.Â. Ïèñàðåâûí, áàðóóí ÷èãëýëä Õ. ×îéáàëñàíãèéí Áàðóóí çàìûí òóñãàé àíãè, Óëààí öýðãèéí 105-ð áðèãàä, Ê.Ê. Ðîêîññîâñêèéí çàõèðñàí 35-ð ìîðüò õîðîîíû íýãäñýí õ¿÷ 105-ð áðèãàäûí äàðãà áºãººä êîìèññàð Á.Ð. Òåðïèëîâñêèéí, ç¿¿í ÷èãëýëä ÀÄÁÍÓ-ûí ÌÀÆÖ-èéí Ñðåòåíñêèéí II-ð ìîðüò áðèãàä ÌÀÆÖ-ûí øòàáûí äàðãà Ï.È.Ëèòâèöåâèéí óäèðäëàãààð òóñ òóñ äàâøèõààð òóøààë ºãºãäæýý. ̺í ò¿¿í÷ëýí ãîë õ¿÷íèé àð òàëûã õàìãààëæ, 104-ð áðèãàäûã Ï.Å. Ùåòèíêèíèé õàìò òîìèëæýý. Íèéñëýë Õ¿ðýýã ÷ºëººëºõººð 12 èõ áóó, 156 ïóëåì¸ò á¿õèé ìîðüò, ÿâãàí 9300 ãàðóé öýðýãòýé òîìîîõîí õ¿÷ õºäºëæýý. 1 ÌÀÕÖ-èéã óäèðäàõ ¿¿ðãèéã Á¿õ öýðãèéí æàíæèí Ä.Ñ¿õáààòàðò äààëãàæ, Ǻâëºëòèéí óëààí öýðýã áà ÀÄÁÍÓ-ûí ÀÕÖ-èéí àíãè íýãòãýë¿¿äèéã åðºíõèéëºí çàõèðàõ ýðõèéã Ê.Ë.Íåéìàíä õ¿ëýýëãýñýí áàéâ. Íèéñëýë Õ¿ðýýã ÷ºëººëºõ ¿éë àæèëëàãàà áîãèíî õóãàöààíä àìæèëòòàé òºãñ÷, YII ñàðûí 6-íä èõ öýðãèéí òýðã¿¿í àíãèóä Õ¿ðýýíä îðæ, óòàñíû õîðîî çýðýã ÷óõàë ãàçðóóäûã ººðèéí ìýäýëä àâñàí áà YII ñàðûí 8íä ãîë õ¿÷ ÌÀÒÇÃ, ÍÒÕ-íû õàìòààð èðæýý. Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí öýðãèéí äàâøèí ÿâàà ñóðãààð Æèãìèä Æàìáàëîíû çàõèðñàí öººí òîîíû öàãààí öýðýã Õ¿ðýýíýýñ çóãàäàí îäñîíîîð íèéñëýë õîòûã àëèâàà íýãýí ýñýðã¿¿öýë, õîõèðîëã¿éãýýð àâñàí õýäèé ÷ èõ öýðýã àÿëàí ÿâàõ çàìäàà öàãààíòíû æèæèã àíãè, á¿ëã¿¿äòýé òîõèîëäîí òóõàé á¿ð áóò öîõèæ ÿâæýý. Èéíõ¿¿ ÌÀÆÖ áà ò¿¿íä õ¿÷èí òóñëàí áàéëäñàí óëààí öýðãèéí àíãèóäûí õàìòûí òýìöëèéí ä¿íä çàñãèéí ýðõèéã àðä ò¿ìýí, õóâüñãàëò õ¿÷íèé ãàðò øèëæ¿¿ëýõ áîäèò íºõöºë á¿ðäýâ. 1921 îíû YII ñàðûí 9-íä ÌÀÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû ºðãºòãºñºí õóðàë áîëæ, óëñûí äîòîðõè çàñãèéí á¿õ ýðõèéã ÀÒÇÃ-ò øèëæ¿¿ëýõ øèéäâýð ãàðãàñàí áà ìàðãààø ºäºð íü õóó÷èí çàñãèéí ÿàìäûí òàìãà õýðãèéã õóðààí àâ÷, àðäûí áàéíãûí çàñãèéí ãàçðûã áàéãóóëàâ. Òºðèéí äýýä ýðõèéã Çàñãèéí ãàçàðò õàäãàëóóëàí, Åðºíõèé ñàéäààð çàõèðóóëàõ áºãººä Çàñãèéí ãàçàð íü äîòîîä, ãàäààä, ñàí, öýðýã, ø¿¿õ ãýñýí òàâàí ÿàìòàé áàéõààð òîãòîæ ñàéäóóäûã òîìèëæýý. ¯¿íä: Åðºíõèé ñàéä áºãººä Ãàäààä ÿàìíû ñàéäààð Ä.Áîäîî, Äîòîîä ÿàìíû ñàéäààð äà ëàì Ïóíöàãäîðæ, Öýðãèéí ÿàìíû ñàéäààð Ä.Ñ¿õáààòàð, Ñàíãèéí ÿàìíû ñàéäààð Ñ.Äàíçàí, Ø¿¿õ ÿàìíû ñàéäààð Ìàãñàðæàâ áýéñ íàð òóñ òóñ òîìèëîãäæýý. 1921 îíû YII ñàðûí 11-íä Áîãäûã õýìæýýò ýðõòýé õààíä ºðãºìæëºí, àðäûí ýðõòýé õýìæýýò öààçàò çàñãèéã ÿâóóëàõ áîëñíûã îëîí ò¿ìýíä çàðëàí òóíõàãëàñíààð Ìîíãîë îðîíä ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí õóâüñãàë ÿëàâ. 1

“Ìîíãîë öýðãèéí ò¿¿õèéí òîâ÷îîí” (1911-1990) Äýä äýâòýð. ÓÁ., 1996. òàë-135.

113

Íèéñëýë Õ¿ðýýã ÷ºëººëñíèé äàðààãààð Ìîíãîë îðíû òºâ õýñýãò öàãààíòíû ýñðýã òýìöýë ¿ðãýëæèëæ, YII ñàðûí õîðüäîîð öàãààíòíû áààç áîëæ áàéñàí Âàíãèéí õ¿ðýýíèé ÷èãëýëä áàéëäààíû àæèëëàãàà ÿâàãäàâ. Òóõàéí íóòàãò Óíãåðí, Ðåçóõèí, ìîíãîë ã¿í Ñóíäóé íàðûí çàõèðñàí 4000 ãàðóé õ¿íòýé íýãäñýí õ¿÷íèé ýñðýã Ìîíãîë, Ǻâëºëòèéí 10000-ààä öýðýã áàéëäààíä îðæýý. YII ñàðûí 16-íààñ ýõýëñýí 4-5 õîíîãèéí áàéëäààíû ÿâöàä 2 íèñýõ îíãîöîîð õ¿÷ íýìýãä¿¿ëñýí Õ.×îéáàëñàí, Ï.Å.Ùåòèíêèí, Ê.Ê. Ðîêîññîâñêèé íàðûí çàõèðñàí Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí öýðãèéí öîõèëòîíä Óíãåðíèé ãîë õ¿÷ ÿëàãäàë õ¿ëýýí, áàðîí Óíãåðí ººðºº àìü õîîõîéëîí çóãàòæýý. Öàãààíòíû äîòîðõè õàãàðëûí óëìààñ YII ñàðûí 7-íä Çàÿûí õ¿ðýýí äýýð àòàìàí Ñóõàðåâ õóðàíäàà Êàçàãðàíäèéã áóóäàí õîðîîñîí áîë YIII ñàðûí 17-íä ãàðñàí õóéâàëäààíû ¿åä ãåíåðàë Ðåçóõèí àëàãäàæ, ò¿¿íèé öýðãèéí óäèðäëàãûã õóðàíäàà Õîáîòîâ ãàðòàà àâ÷ýý. Ò¿¿íèéã 800-ààä öýðãýý äàãóóëàí Ãóðòûí òàâèëàíã ÷èãëýí çóãòñàí ¿åä íü õóðàíäàà Äàðüçàâûí çàõèðñàí ÀÆÖ-èéí õîðîî òîñîí áàéëäàæ, èõýýõýí õîõèðîë ¿ç¿¿ëæýý. Äàéñàí ýòãýýä Ñýëýíãý ìºðíèéã ãàòëàõ ¿åä 100 ãàðóé õ¿íýý àëäñàíû äýýð òýäýíòýé õàìò ÿâñàí Ï.Òîãòîõ, Ñýíãýåâ íàðûí 200–ààä ìîíãîë öýðýã àðäûí æóðàìò öýðýãòýé íèéëæýý. Õîæèì íü Ìàíæóóðûã ÷èãëýí ÿâñàí Õîáîòîâûí 200 ãàðóé öýðýã Íèéñëýë Õ¿ðýýíèé çàìä Ä.Ñ¿õáààòàðûí óäèðäñàí öýðýãò áóò öîõèãäîí, öººí õýñýã íü ç¿¿í õÿçãààðò çàéëàí ãàð÷ýý. Èéíõ¿¿ Ìîíãîëûí òºâ, óìàð õýñýãò áàéñàí áàðîí Óíãåðíèé íýãäñýí õ¿÷ á¿ðìºñºí çàäàð÷, ò¿¿íèé ìýäýëä çºâõºí Ñóíäóé ã¿íèé ìîíãîë öýðýã ¿ëäñýí áàéâ. Óíãåðí 500-ààä öýðãýý àâ÷ Æàëõàíçûí õ¿ðýýíèé îð÷èì èðæ áóóäàëëàñàí ¿åä, YIII ñàðûí 21-íä ò¿¿íèé ýñðýã õóéâàëäààí ãàð÷ýý. ¯ðãýëæèéí õóéâàëäààí, ¿éìýýíýýñ ººðèéí öýðýãò ¿ë èòãýõ áîëñîí òýðáýýð Ñóíäóé ã¿íèé ìîíãîë öýðýãòýé íèéëñýí áîëîâ÷ ìàðãààø ºäºð íü ò¿¿íèéã Ñóíäóé ã¿í öýðýã Äýìèä, Ëóâñàí-Î÷èð íàðûí õàìò îäîîãèéí Õºâñãºë àéìãèéí Òàðèàëàí ñóìûí òºâººñ áàðóóí òèéø îðøèõ Ç¿ëýãòèéí ãîëûí ýõíèé öóòãàë, Æàðãàëàíòûí àìíû Ãàíãûí ¿ç¿¿ð õýìýýõ ãàçàð áàðèâ÷èëæ Ê.Ê. Ðîêîñîâñêèéí 35-ð ìîðüò õîðîîíû íýãýí àíãèä òóøààí ºã÷ýý1. ¯¿ãýýð áàðîí Óíãåðíèé Ìîíãîë äàõü ¿éë àæèëëàãàà òºãñãºë áîëîâ. Õîæèì íü ò¿¿íä 1921 îíû IX ñàðûí 15-íä Íîâîíèêîëàåâñê õîòíîî áîëñîí öýðãèéí ø¿¿õýýñ öààçààð àâàõ ÿë ñîíñãîæ, ìºí ºäºð ã¿éöýòãýæýý. 1921 îíû IY ñàðààñ YIII ñàðûã äóóñòàë Ìîíãîëûí òºâ õýñýãò áîëñîí áàéëäààíû àæèëëàãààíû ä¿íä òóñ íóòãèéã öàãààíòíààñ ÷ºëººëæ ÷àäàâ. Ýíýõ¿¿ áàéëäààíû àæèëëàãààíä ÀÆÖ-èéí Áàðóóí çàìûí àíãè îíöãîé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýâ. Ìîíãîë îðíû òºâ õýñãèéã ÷ºëººëñíèé äàðàà öàãààíòíû ýñðýã òýìöëèéí òàëáàð íü ç¿¿í õÿçãààð áîëîâ. Ìàíæóóðûã çîðüñîí öàãààíòàí Ẻãíºð÷, ºìíº ç¿ãýýñ Æîäîâæàâ àìáàíû öýðýã äîâòëîí, Íàéäàíæàâ âàí, Áàÿð ã¿íãèéí öýðãèéí ¿ëäýãäýëòýé íýãäýí õ¿÷ýý íýìýãä¿¿ëæ áàéñàí òóõàéí ¿åä äîðíîä õÿçãààðûí áàéäàë òóéëûí ò¿ãø¿¿ðòýé áàéâ. Ýë íºõöºëä ÀÇÃ-ààñ ç¿¿í õÿçãààðûã ÷ºëººëºõ øèéäâýð ãàðãàí ç¿¿í õÿçãààðûã áàòëàí òîõèíóóëàõ öýðãèéã çàõèðàõ ñàéäààð Ì.Äóãàðæàâûã, ò¿¿íòýé õàìò õºäëºõ 200-ààä öýðýã á¿õèé õîðîîíû äàðãàä Ã.Áóìöýíäèéã òîìèëæ, õÿçãààð íóòàãò áàéñàí Ãîìáî-Èäøèí ã¿íãèéí ìîíãîë öýðãèéí õ¿÷èíä òóëãóóð áîëãîæýý. ¯¿íèé óðüä ã¿í Ãîìáî-Èäøèíã ÀÇÃ-ûí Öýðãèéí ÿàìíû ýðõýëñýí ò¿øìýëýýð òîìèëñîí òóõàé çàõèäëûã èëãýýñýí áà óðüä 1

Á.Øèðýíäýâ. Ìîíãîë àðäûí õóâüñãàëûí ò¿¿õ. ÓÁ. 1969. òàë-342, II äàõü õýâëýë. ÓÁ., 1999. òàë-288.

114

ÀÇÃ-ò çàõèðàãäñàí Äóãàðæàâ áýéñ, Áàëæèííÿì áýéñ íàðûí îòðÿäûã íýãòãýí 1-ð ìîðèí áðèãàä áîëãîí çîõèîí áàéãóóëàâ. Áðèãàäûí äàðãûí ¿¿ðãèéã ñàéä Ì.Äóãàðæàâò õàâñðóóëæýý. Ç¿¿í õÿçãààðûã ÷ºëººëºõ ÀÆÖ-èéí áàéëäààíû ¿éë àæèëëàãàà 1921 îíû ¯II ñàðûí ýöñýýð Ìîëöîã ýëñíèé ÷èãëýëýýð äîâòîëñîí Æîäîâæàâ àìáàíû öýðãèéã ýñýðã¿¿öýí öîõèõ ÿâäëààð ýõýëæ, äàéñàí ýòãýýäèéí 1000 îð÷èì öýðýãòýé Ì.Äóãàðæàâ, Ã.Áóìöýíä íàðûí àíãè òóëãàðàí áàéëäàæ, Ìîíãîë óëñûí õèëýýñ õººí ãàðãàæýý. Óëìààð ¯III ñàðûí òóðøèä Íàéäàí âàíãèéí 600 ãàðóé öýðýãòýé áàéëäàæ, õàìãèéí ñ¿¿ëä óëñûí õèëèéí îð÷èì áàéõ Øèâýýëæ óóëàíä áîëñîí øèð¿¿í áàéëäààíû ýöýñò Íàéäàí âàí, 30 îð÷èì öýðãèéí õàìò õèë äàâàí çóãàòæýý. Òóõàéí ¿åäýý ÀÆÖ-èéí õóâüä õ¿íäõýí ñîðèëò áàéñàí Íàéäàí âàíãèéí öýðãèéã äàðñíû äàðààãààð öýðýã àðäûí äóíä “Óëààí òóã” õýìýýõ äóó ãàð÷ýý. Ýíý çàâñàð 1921 îíû ¯II ñàðûí 17-íä Äîðíîä õÿçãààðûí ãîë òºâ – Ñàí áýéñèéí õ¿ðýýã ÀÄÁÍÓ-ûí öýðýã, ìîíãîë öýðãèéí õàìòààð ÷ºëººëºâ. Äîðíîä õÿçãààðûã òîõèíóóëàõ ÿâöàä Ì.Äóãàðæàâ, Ã.Áóìöýíä íàð Æèãìýä Æàìáàëîíû öººí öýðãèéã óñòãàæýý. 1921 îíû IÕ ñàðààñ Ì.Äóãàðæàâ, Ã.Áóìöýíä íàðûí óäèðäñàí àíãè öàãààíòíû ¿ëäýãäë¿¿äèéã áóò öîõèõ òýìöëýý ýõýëæ, Îñòðîâñêèé, Õîáîòîâ íàðûí öýðãèéí ¿ëäýãäëèéã çàéëóóëñàí áºãººä ýíä òýíä õýñýã á¿ëãýýð ÿâñàí æèæèã àíãèóäûã Ãîìáî-Èäøèí ã¿íãèéí öýðýã Õ ñàðûí òóðø áàéëäàí ñºíººâ. ̺í ò¿¿í÷ëýí ÀÄÁÍÓ-ûí öýðýãòýé õ¿÷ õàâñðàí Ãàëèíîâ, Òóâàíîâ, Æäàíîâ, Ýïîâ íàðûí öàãààíòíû îòðÿäóóäûã áóò öîõèæýý. Èéíõ¿¿ 1921 îíû YII ñàðûí ýöñýýñ Õ ñàðûí ýöýñ õ¿ðòýë Ìîíãîëûí äîðíîò õÿçãààðûã ÷ºëººëºõ òýìöýë ºðíºæ, ýë òýìöýëä íèéò ìîíãîë öýðýã òýðã¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé îðîëöñîí þì. Ýíýõ¿¿ áàéëäààíû àæèëëàãààíû ä¿íä òóñ óëñûí äîðíîä õèëèéí àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ íºõöºë á¿ðäýâ. ¯¿íèé äàðààãààð Ìîíãîë îðíûã á¿ðýí ÷ºëººëºõ òýìöëèéí ãîë òàëáàð íü áàðóóí õÿçãààð áîëîâ. Òóñ íóòàãò åñàóë Êàéãîðîäîâûí 700 ãàðóé õ¿íòýé òîìîîõîí îòðÿäûí çýðýãöýýãýýð áóòàð÷ ñàðíèñàí öàãààíòíû îëîí òîîíû á¿ëýã ýíä òýíä äýýðýì òîíóóë ¿éëäýí àðä îëíûã ò¿éâýýæ áàéñàí àæ. Ò¿¿í÷ëýí Õÿòàäûí Øàð ñ¿ìèéí ç¿ãýýñ 5000 ãàðóé õ¿íòýé ãåíåðàë Áàêè÷èéí öýðýã èðæ áóé ìýäýý áàéñàí íü áàéäëûã óëàì ò¿ãø¿¿ðòýé áîëãîæ áàéëàà. Ýë íºõöºëä Ö.Õàñáààòàð, Ö.Äàìáàäîðæ íàðààñ õîøóó íóòãèéí ýðõ áàðèã÷äûí òóñëàëöààòàéãààð áàéãóóëñàí 130 ãàðóé õ¿íòýé ÀÆÖ-èéí àíõíû îòðÿä òýäýíä õ¿÷èí òóñëàõààð èðñýí Ê.Í.Áàéêîëîâûí óäèðäñàí 300 öýðýãòýé õàìòðàí õÿçãààðûã ÷ºëººëºõ òýìöëèéã ÿâóóëæýý. Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí öýðãèéí õàìòûí õ¿÷èí Êàéãîðîäîâûí öàãààíòíû ýñðýã òýìöëýý 1921 îíû YI ñàðûí äóíäààñ ýõýëæ YIII ñàðûí ñ¿¿ë ¿å õ¿ðòýë öàãààíòíûã íýõýí áàéëäàæ õ¿÷èéã íü ñàðíèóëæýý. Ýíý çàâñàð Ê.Ê. Áàéêàëîâ, Ö. Õàñáààòàð íàðûí öýðýã Áºõìºðºíãèéí Áàéøèíòààñ À÷èò íóóð, ̺ðºãöºã, Íàìèðûí õ¿ðýý, Óñàí õîîëîé, Öàãààííóóð, Óëààíõóñòûí òàâèëàí, Ñàãñàéí õ¿ðýý, Áàãà õàðãàé ãýñýí ºðãºí ìàðøðóòààð òàðæ ñàðíèñàí öàãààíòíûã ìºðäºí õººñººð YIII ñàðûí øóâòàðãààð Òîëáî íóóðûí îð÷èìä îðæ èðæýý. Ýíý ¿åä Êàéãîðîäîâûí öýðãèéí ¿ëäýãäë¿¿ä Õàòàíáààòàð Ìàãñàðæàâò áóò öîõèãäîí õººãäñºí Êàçàíöåâ áîëîí Ìîíãîëä îðæ èðñýí Áàêè÷ íàðòàé íýãäýí íèéëæ õ¿÷íèé õóâüä ìîíãîë-çºâëºëòèéí öýðãýýñ áàðàã 12 äàõèí äàâóó áîëñîí áàéâ. Ýë íºõöºëä Ê.Ê.Áàéêàëîâ, Ö.Õàñáààòàð íàð öàãààíòàíä ýçëýãäýýã¿é áàéñàí À÷èò íóóð-ÁºõìºðºíÓëààíãîìûí ÷èãëýëýýð óõàð÷ IÕ ñàðûí 12-íä Ñàðóóë ã¿íèé õ¿ðýýíä îðæýý.

115

Òºâ çàñãèéí ãàçðààñàà õýò àëñëàãäàæ õ¿í õ¿÷, çýâñýã õýðýãëýëèéí òóñëàìæ àâàõ áîëîìæã¿éí äýýð õèë îð÷ìûí óëààí öýðãèéí àíãèóäòàé õîëáîî òàñëàãäàõ àþóëä îðñîí ìîíãîë-çºâëºëòèéí õ¿÷èéã öàãààíòàí á¿ñýëñíýýð “Òîëáî íóóðûí á¿ñëýëò” ýõýëæýý. ĺ÷ ãàðóé õîíîã ¿ðãýëæèëñýí ýíý á¿ñëýëòèéí ¿åä õî¸ð òàë àëü àëü íü èõýýõýí õîõèðîë ¿çñýí áºãººä çºâõºí 44 äýõü õîíîã äýýð íü Õºøºº ìîäíîîñ óëààí öýðãèéí 21-ð äèâèçèéí 185-ð õîðîî õ¿ðýëöýí èðæ õîðèãëîãäîãñäûã ÷ºëººëæýý1. Òîëáî íóóðûí ðàéîíä áàéñàí öàãààíòíû õ¿÷èéã áóò öîõèæ, Ñàðóóë ã¿íèé õ¿ðýýã ÷ºëººëñºí íü òóñ á¿ñ íóòãèéã öàãààíòíààñ öýâýðëýñýí, îíöãîé à÷ õîëáîãäîëòîé ò¿¿õýí ¿éë ÿâäàë áàéâ. Áàðóóí õÿçãààðûã ÷ºëººëºõ òýìöëèéí òºãñãºë íü Õàòàíáààòàð Ìàãñàðæàâûí óäèðäñàí Õîâäûí îïåðàöè áàéëàà. 1921 îíû ¯II ñàðûí 20-íä Óëèàñòàéä áàéñàí öàãààíòàí Âàíäàíîâûí öýðãèéã óñòãàí, íèéò ìîíãîë öýðãèéí óäèðäëàãûã ãàðòàà àâñàí Ñ.Ìàãñàðæàâ ¯II - ¯III ñàðûí òóðø Êàçåíöåâ, Êàéãîðîäîâûí öýðã¿¿äòýé áàéëäàí Çàÿûí ãýãýýíèé áîëîí Æàëõàíçûí õ¿ðýýã ÷ºëººëæ, óëìààð äýä æàíæèí Ïóíöàãèéí õàìòààð Õîâäûí ðàéîíä äàâøèí èðýõýä Ê.Ê. Áàéêàëîâûí öýðýãò ÿâñàí ØèðîêèõÏîëÿíñêèé /Öýðýíîâ.ðåä./-í õýñýã èõ öýðýãòýé íèéëæýý. Áàéëäààíû àæèëëàãàà ýõëýõèéí ºìíº Ñ.Ìàãñàðæàâûí öýðãèéí òîî 1500 îð÷èì áîëñîí áºãººä òýäýíòýé Ñàðóóë ã¿íèé õ¿ðýýã ÷ºëººëñºí óëààí öýðãèéí õîðîîä õ¿÷èí õàâñàð÷ýý. Õàòàíáààòàð Ìàãñàðæàâûí öýðýã çºâëºëòèéí òóñëàí áàéëäàõ àíãèóäòàé õîëáîî áàðüæ, ñàðíèí òàðõñàí äàéñíûã òóñ òóñ ÷èãëýí àâ÷ çàìûã òîñîí áàéëäàæ, áóò öîõèõ, óëìààð ìºðäºí õººæ óñòãàõààð õ¿÷ýý õóâààðèëàí Óëèàñòàé-Ãóðâàí Öýíõýð-Çóìúÿà-Õàðõèðàà ãýñýí ÷èãëýëýýð äîòðîî õýä õýä õóâààãäàí áàéëäààíû àæèëëàãàà ÿâóóëñíû ä¿íä áàéëäààíû ¿¿ðãýý àìæèëòòàé áèåë¿¿ëæýý. Á¿ñëýãäñýí ãåíåðàë Áàêè÷ ýñýðã¿¿öýë ¿ë ¿ç¿¿ëýí áóóæ ºãºâ. Öàãààí öýðãèéí çýâñãèéã á¿ðýí õóðààí, ãåíåðàë Áàêè÷èéí çýðýã 12 õ¿íèéã Íèéñëýë Õ¿ðýýíä õ¿ðã¿¿ëýí áóñàä 1000ààä îðîñ öýðãèéã Õºøºº ìîäîí äàõü óëààí öýðãèéí àíãèä òóøààñíààð 2 1921 îíû ýöýñ ãýõýä Ìîíãîëûí áàðóóí õÿçãààð öàãààíòíààñ á¿ðýí ÷ºëººëºãäºâ. Ýë ¿éë ÿâäëûã ÀÇÃ, Ǻâëºëòèéí óëààí öýðýã ºíäðººð ¿íýëæ áàéâ. Èéíõ¿¿ ÌÀÆÖ-èéí áàéëäààíû àæèëëàãààíû ä¿íä 1921 îíû ýöýñ, 1922 îí áîëîõîä Ìîíãîë îðîí õàðèéí ýðõøýýëýýñ àíãèæèð÷ ýðõ ÷ºëººãºº îëñíîîð ¿íäýñíèé õóâüñãàëûí îéðûí çîðèëò á¿ðýí øèéäâýðëýãäýâ. Õÿòàäûí ãàìèí öýðýã áà öàãààíòíû äàðëàëààñ ¿¿ðä àíãèæèðñàí íü ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ýðõ ÷ºëººíèé òýìöëèéí áîäèò ¿ð ä¿í áàéëàà. Àðäûí çàñãèéí ãàçðààñ àâñàí óëñ òºð, íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí àíõíû àëõìóóä. Àðäûí ýðõòýé õýìæýýò öààçàò õààíò çàñàãòàé òóñãààð òîãòíîñîí Ìîíãîë óëñ áóé áîëñíîîð ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ò¿¿õýíä öîî øèíý ¿å ýõëýâ. Ýíýõ¿¿ øèíý ¿åèéí çîðèëãî íü Ìîíãîë îðîí õýìæýýã¿é ýðõò õààíò ¸ñíîîñ ñîíãîæ áàéãóóëàõ àðä÷èëñàí çàñàãëàëä øèëæèæ, äýëõèéí áóñàä îðíóóäûí íýãýí àäèë àðä÷èëàë, õºãæëèéí çàìààð çàìíàí, íèéãýì ýäèéí çàñãèéí ã¿í ã¿íçãèé øèíý÷ëýë õèéõýä îðøèæ áàéâ. Ãýâ÷ óëñ îðíûã ÷ºëººëºõ òýìöýë ¿ðãýëæèëæ áàéñàí áàéëäààíû öàã ¿åñ òóë àðäûí çàñãèéã 1

Ê.Ê. Áàéêàëîâ. “Ðàçãðîì áàíäû Êàéãîðîäîâà. /Çàïàäíàÿ Ìîíãîëèÿ/ /Âñïîìèíàíèÿ íà÷àëüíèêà ýêñïåäèöèîííîãî îòðÿäà/ Ì., 1932. ÁÕ-ûí ÝØÕ-èéí íîìûí ñàí. Öîõèìîë ýõ. òàë-43. 2 Àðäûí Õàòàíáààòàð Ìàãñàðæàâûí àìüäðàë, ¿éë àæèëëàãààíä õîëáîãäîõ áàðèìò áè÷ã¿¿ä. ÓÁ., 1980. òàë-26.

116

îðîí äàÿàð äýëãýð¿¿ëæ áýõæ¿¿ëýõ ÿâäàë ýí òýðã¿¿íèé çîðèëò áîëîí òóëãàð÷ýý. 1921 îíû ¯II ñàðûí 23-íä Àðäûí çàñãèéí ãàçàð íü òºðèéí õýðýãò õààíû ýðõ ìýäëèéã õÿçãààðëàæ, çàñãèéí ýðõèéã ÀÇÃ-ò òºâëºð¿¿ëñíèéã çàðëàæ, îëîí ãàçàð õîøóóäûí òºëººëºã÷äèéí õóðëûã Íèéñëýë Õ¿ðýýíä õóðàëäóóëàõ áîëñîíûã ìýäýãäæýý. Òóñ õóðàë íü 1921 îíû ¯III ñàðûí ñ¿¿ë÷ýýð Íèéñëýë Õ¿ðýýíä õóðàëäàæ, àðäûí ýðõòýé õýìæýýò öààçàò çàñàã áàéãóóëñíûã ñàéøààí äýìæèõèéí õàìò Óëñûí èõ õóðàë õóðàëäóóëàõ õ¿ðòýë Óëñûí ò¿ð öàãèéí õóðëûã çºâëºõ ýðõòýéãýýð áàéãóóëàõ øèéäâýð ãàðãàñàí áºãººä “Óëñûí ò¿ð öàãèéí õóðëûí ä¿ðýì õýìæýý”-ã 1921 îíû IÕ ñàðûí 20-íä áàòàëæýý. Ò¿ð öàãèéí õóðàë íü ÿàìäûí òýðã¿¿í áà äýä ñàéäóóä, ýðõýëñýí ò¿øìýä, àéìàã, øàâü öýðýã áà çàëóó÷óóäûí áàéãóóëëàãûí òºëººëëèéã áàãòààñàí, íèéãìèéí ÿíç á¿ðèéí àñóóäëààð çàñãèéí ãàçàðò çºâëºõ ýðõòýé áàéãóóëëàãà áàéâ. ÓÒÖÕ íü 1924 îíû I ñàðä òàòàí áóóãäæýý. 1921 îíû ÕI ñàðûí 1-íä ÀÇÃ-ààñ “Òàíãàðãèéí ãýðýý”-ã áàòëàí ãàðãàâ. Õýìæýýò öààçàò Áîãä õààí áà ÀÇÃ-ûí òóñ òóñûí ýðõ õýìæýý áîëîí òýäãýýðèéí õîîðîíäûí õàðèëöààã òîäîðõîéëñîí ýíýõ¿¿ ãýðýýãýýð “Ìîíãîë óëñûí Áîãä õààí Æàâçóíäàìáà õóòàãòàä øàðûí øàøíû á¿õ õýðãèéã õÿçãààðã¿é ýðõëýõ ýðõèéã ¿ëäýýæ, ÀÇÃ-ààñ òîãòîîí ÿâóóëàõ àëèâàà øèíý õóóëü ä¿ðìèéã Áîãä õààí òàíä àéëòãàí ñîíñãîõ õýäèé ÷ õóóëü ä¿ðìèéã Áîãä çºâõºí íýã óäààãààñ èë¿¿ áóöààõ, õ¿÷èíã¿é áîëãîõ ýðõã¿éã îíöëîí çààæýý1. Ò¿¿í÷ëýí îíöãîé íºõöºëä Çàñãèéí ãàçàð íü õààíä àéëòãàõã¿éãýýð ÷óõàë òóøààë øèéäâýð ãàðãàæ áîëîõûã ìºí òîãòîîæ, òýðã¿¿í, äýä ñàéä, öýðãèéí æàíæèí áà äýä æàíæèí íàðààñ áóñàä àëáàí òóøààëòíûã Çàñãèéí ãàçàð øóóä òîìèëæ áàéõààð çààæýý. “Òàíãàðãèéí ãýðýý” íü òóõàéí ¿åèéí Ìîíãîëûí íèéãìèéí ¿íäýñíèé ýâ íýãäëèéã á¿ðýëä¿¿ëýã÷ õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéí íýã áîëîõ ÀÇà áà Áîãä õààíû õîîðîíäûí õàðèëöààã òîäîðõîéëñîí ãîë áàðèìò áè÷èã òºäèéã¿é àðäûí ýðõò ¸ñûã ýðõ ç¿éí õóâüä áàòàëãààæóóëàõ ÷óõàë àëõàì áîëîâ. Àðäûí çàñàã òîãòñîí öàãààñàà ýõëýí õóóëü öààç, ø¿¿õèéí õóó÷èí òîãòîëöîîã äàðóé óñòãàõàä ÷èãëýñýí àðãà õýìæýýã àâ÷ýý. 1921 îíû ¯II ñàðûí 30-íä õýðýãòíèéã áàéöààí øèéòãýõýä ýð¿¿ ø¿¿ëò çýðýã õàðãèñ àðãà õýðýãëýõèéã çîãñîîõ, îëîí ç¿éëèéí àëàõ ÿëûã õºíãºòãºí ¿çýõ, æèëä øèëæ¿¿ëýí ãÿíäàíä õîðèõ, õºäºëìºð ýðõë¿¿ëýõ çýðãýýð ñîëèõ øèéäâýðèéã ãàðãàâ1. Õàðèí çàñàã òºðººñ óðâàõ áîëîí öýðãèéí õýðýãò õîëáîãäîëòîé ÿëûã õýâýýð ¿ëäýýñýí áàéâ. Àðäûí ýðõò ¸ñûã íèéãìèéí àìüäðàëä áîäèòîéãîîð õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä õºäºëìºð÷äèéí îëîí íèéòèéí áàéãóóëëàãóóäûã ¿¿ñãýí áàéãóóëàâ. 1921 îíû ¯III ñàðûí 25-íä “Áîøãûã õàëàõ çàëóó÷óóäûí ýâëýë” /ÌÕÇÝ/ 17 ãèø¿¿íòýéãýýð áàéãóóëàãäàæ, ÌÀÍ-ûí óäèðäëàãààð íèéãìèéã ººð÷ëºõ ¿éëñýä èäýâõèéëýí îðîëöîæ ýõýëæýý. 1921 îíû ýöñýýð ÌÕÇÝ-èéí òºëººëºã÷ 8 õ¿í Ýðõ¿¿ õîòíîî î÷èæ, Ìîñêâàä áîëîõ Äîðíî äàõèíû èõ õóðëûã áýëòãýõ áàãà õóðàëä îðîëöñîí àæ2. ªã¿¿ëýí áóé ¿åä ÌÀÍ çîõèîí áàéãóóëàëòûí õóâüä áýõæèæ, ýãíýý íü ºðãºæèâ. 1921 îíä ÍÒÕ-îîñ Íàìûí ò¿ð ä¿ðìèéã ººð÷ëºí áîëîâñðóóëæ, 1921 îíû XII ñàðä õýëýëöýæ “ÌÀÍ-ûí ä¿ðýì” áîëãîí áàòàëæ, ýýëæèò èõ õóðàë õ¿ðòýë äàãàæ ìºðäºõ áîëæýý. Îðîí íóòàãò òºëººëºã÷èä òîìèëæ 1

Àðäûí çàñãààñ 1921-1924 îíä àâñàí õóâüñãàëò àðãà õýìæýýí¿¿ä. ÓÁ., 1954. òàë-31. ÁÍÌÀÓ-ûí àíõäóãààð èõ õóðàë. ÓÁ., 1984., òàë-170. 2 Á.Øèðýíäýâ. Ìîíãîë àðäûí õóâüñãàëûí ò¿¿õ.” ÓÁ., 2000. òàë-316. 1

117

Ò¿øýýò õàí àéìãèéí Ò¿øýýò õàí, Äàëàé ã¿í, Ñýöýí õàí àéìãèéí Ñýöýí õàíû õîøóóäàä íàìûí àíõíû ¿¿ð¿¿äèéã áàéãóóëàâ. 1921 îíû ýöýñò íàìûí ¿¿ð 3, íèéò ãèø¿¿äèéí òîî 225-ä3 õ¿ð÷ýý. ÀÇÃ-ààñ àâñàí ýäãýýð àëõìóóä íü óëñ îðíû áàéäëûã òîãòâîðæóóëàõ, àðä èðãýäýýñ ÀÇÃ, ò¿¿íèé áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààã îéëãîí äàãàõ, õàðèéí ýçýðõèéëýëýýñ óëñ îðíîî ÷ºëººëºõ òýìöýëä ºðãºíººð îðîëöîõîä ÷óõëààð íºëººëºâ. Àðäûí çàñãèéí ãàçðààñ óëñ îðíûõîî òóñãààð òîãòíîëûã ãàäààä óëñóóäàä çàðëàí ìýäýãäýæ, òýäýíòýé õîëáîî õàðèëöàà òîãòîîõûã íýí ÷óõàëä ¿çýæ áàéëàà. Õóâüñãàëûí ÿëàëòûã çàðëàí òóíõàãëàõààñ ç¿ã ºìíºõºí 1921 îíû ¯I-¯II ñàðä Ìîñêâà õîòíîî õóðàëäñàí Êîìèíòåðíû III èõ õóðàëä ÌÀÍ-ûí òºëººëºã÷ººð îðîëöñîí Æ.Öýâýýí, Õîðîë íàð ÀÒÇÃ-ûí äààëãàâðààð ÇÎÓ-ûí Ãàäààä õýðãèéí àðäûí êîìèññàð Ã.Â. ×è÷åðèí, ò¿¿íèé îðëîã÷ Ë.Ì. Êàðàõàí íàðòàé óóëçàí õî¸ð îðíû õîîðîíäûí õàðèëöààíû ¿íäñýí çàð÷ìûí àñóóäëààð ñàíàë ñîëèëöæýý. Óëìààð 1921 îíû ¯II ñàðûí 26-íä ÇÎÓ-ûí ÃÕÀÊ-ûí Ýðõ¿¿ äýõü òºëººëºã÷ Á.Ç. Ùóìÿöêèéãýýñ “…Îðîñûí Ǻâëºëò çàñãèéí ãàçàð, Ìîíãîëûí ÿçãóóð ¿íäñèéã äàãàæ óëñ áîëãîõûã çºâøººðºâ…”1 õýìýýí ìýäýãäýæ, Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûã äýìæèõýý èëýðõèéëæýý. ÌÀÇà íü ÇÎÓ-ûí òóñëàìæòàéãààð áóñàä óëñ îðíóóäòàé õàðèëöàà òîãòîîõ çîðèëòûã ãàäààä áîäëîãûíõîî ãîë áàðèìòëàë áîëãîæ , 1921 îíû IÕ ñàðûí 10-íä Åðºíõèé ñàéä áºãººä Ãàäààä ÿàìíû ñàéä Ä.Áîäîîãîîñ ÇÎÓ-ûí ÃÕÀÊ-ò íîîò áè÷èã èëãýýí, øèíý òóëãàð áàéãóóëàãäñàí Ìîíãîë óëñààñ äýëõèéí óëñ îðíóóäòàé, ò¿¿íèé äîòîð ÄÈÓ-òàé íàéðàìäàë, õóäàëäààíû ãýðýý áàéãóóëàí õàðèëöàà òîãòîîõîä çóó÷èëæ ºãºõèéã õ¿ñ÷ýý. Ìîíãîë óëñûí õ¿ñýëòèéã ÇÎÓ çºâøººðñºí2 õýäèé ÷ Õÿòàäûí òàëûí, íýí ÿëàíãóÿà óìàðä Õÿòàäûí öýðãèéí ýðõòí¿¿äèéí èëòýä äàéñàãíàñàí ¿éë àæèëëàãààíû óëìààñ õî¸ð îðíû õîîðîíä õýâèéí õàðèëöàà òîãòîîõ áîëîìæ íèëýýä óäààí õóãàöààíû òóðøèä ãàðñàíã¿é. Ýíý íü áóñàä óëñ îðíóóäààñ øèíý Ìîíãîë óëñûí òóñãààð òîãòíîëä õàíäàõ õàíäëàãàä ÷ òààã¿é íºëºº ¿ç¿¿ëæýý. 1921 îíû IÕ ñàðûí 14-íä äýëõèéí îëîí óëñàä õàíäñàí Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçðûí óðèàëãàä Àíãëè, Àìåðèê, ßïîí çýðýã òîìîîõîí ã¿ðí¿¿ä õàðèó èð¿¿ëñýíã¿é. Ýë íºõöºëä ÀÇà íü 1921 îíû Õ ñàðä Ñ.Äàíçàí òýðã¿¿òýé, Ä.Ñ¿õáààòàð, Á.Öýðýíäîðæ, Øèðíýíäàìäèí íàðûí á¿ðýëäýõ¿¿íòýé á¿ðýí ýðõò òºëººëºã÷äèéã Ǻâëºëò çàñãèéí ãàçàðòàé õýëýëöýý õèéëãýõýýð èëãýýæýý. 1921 îíû ÕI ñàðûí 5-íä “Ìîíãîë, Îðîñ óëñûí õîîðîíä íàéðàìäëûí áàðèëäëàãà áàéãóóëàõ òóõàé“ ãýðýý áè÷èãò ãàðûí ¿ñýã çóðæýý. Óã ãýðýý áè÷èãò “…òóñ òóñûí çàñãèéí ãàçðûã õóóëü ¸ñíû çàñãèéí ãàçàð ìºí áîëîõûã õ¿ëýýí çºâøººð÷, á¿ðýí ýðõò òºëººëºã÷ áà êîíñóëóóäûã õàðèëöàí ñóóëãàõ, ººð ººðñäèéí íóòàã äýâñãýðò íºãºº ýòãýýäýýñ áàéëäàõ áà äàéñàãíàã÷ õ¿÷èéã ¿ë îðóóëàõ, ò¿¿íä çîðèóëñàí áóó çýâñãèéã íýâòð¿¿ëýí ºíãºð¿¿ëýõã¿é” áàéõààð çààæýý3. Ò¿¿í÷ëýí óðüä õààíò Îðîñîîñ Ìîíãîëä òóëãàí õ¿ëýýëãýñýí ãýðýý õýëýëöýýð¿¿äèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîñîí áà Ìîíãîë 3

Ë.Æàìñðàí. Ìîíãîëûí òºðèéí òóñãààð òîãòíîëûí ñýðãýëò. ÓÁ., 1997, òàë-141. Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí õàðèëöàà. 1921-1974. Áàðèìò áè÷èã, ìàòåðèàëûí ýìõýòãýë. 1 áîòü.1921-1940. ÓÁ., 1976. ò-67. 2 ̺íòýíä. òàë-69. 3 ̺íòýíä. òàë-82-83. 1

118

äàõü Îðîñûí öàõèëãààí ìýäýýíèé ãàçðûã áàðèëãà õýðýãñëèéí õàìò ÀÇÖûí ìýäýëä øèëæ¿¿ëýõýýð òîãòæýý. Ãýðýý íü õºðø õî¸ð îðíû öààøäûí õàðèëöààíû åðºíõèé çàð÷ìûã òîäîðõîéëñîí à÷ õîëáîãäîëòîé òºäèéã¿é Ìîíãîë óëñûí òóñãààð òîãòíîëûã áýõæ¿¿ëýõ àíõíû ÷óõàë áàòàëãàà áîëæýý. Íàéðàìäëûí ãýðýýã 1921 îíû ÕII ñàðûí 31-íä ÓÒÖÕ-ààð ñàéøààí áàòàëæýý. Àðäûí çàñãèéí ãàçðûã áýõæ¿¿ëýõ , áóñàä óëñ îðíîîð õ¿ëýýí çºâøººð¿¿ëýõ òàëààð àâñàí ýäãýýð àðãà õýìæýý íü ä¿íä íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí õ¿ðýýíä õýðýãæ¿¿ëýõ øèíý÷ëýëò ººð÷ëºëòèéí ýõíèé àëõìóóäûã õèéõ áîëîìæèéã îëãîâ. Äýýðõè ÷èãëýëä øèíý çàñãààñ àâñàí àíõíû àðãà õýìæýý íü 1921 îíû ¯II ñàðûí 19-íä ÀÇÃ-ààñ àðä ò¿ìíèé àìüäðàëä èõýýõýí íýðìýýñ áîëæ áàéñàí ºðòººíèé àëáûã õºíãºâ÷ëºõ òóõàé øèéäâýð ãàðãàæ, ºðòººíèé àëáàíû ä¿ðìèéã áàòëàí, õîëáîãäîõ áóñàä àñóóäëûã íýãýí àäèë øèéäâýðëýñýí ÿâäàë áàéâ. Àðä îëíû àæ áàéäëûã äýýøë¿¿ëýõ, óëñûí ñàíã àðâèæóóëàõ ¿¿äíýýñ ÀÇà íü 1921 îíû ¯II ñàðûí 30-íä “Ãàäààäûí õóäàëäàà÷èä, ìºí㺠õ¿¿ëýã÷äýä òºëºõ ºðèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîõ òóõàé” òîãòîîë ãàðãàæ, àðä îëîí áà õîøóóäààñ ãàäààäûí õóäàëäàà÷äàä òºëºõ ºðèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîí, ¿¿íýýñ õîéø ºð øèð ¿¿ñãýõèéã öààçëàí çîãñîîõîîð òîãòîîâ1. Óëìààð ãàäààäûí õóäàëäàà ¿éëäâýð ýðõëýã÷èä áà õóâüñãàëûí ºìíºõ Îðîñ áà Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçðóóäûí ìýäýëä áàéñàí æèæèã ¿éëäâýð¿¿ä, ãàäààäûíõàíä ò¿ðýýñýëñýí óóðõàéíóóäûã ÀÇÃ-ûí ìýäýëä øèëæ¿¿ëýâ. Äîòîîä ÿàìíû äýðãýä øóóäàí, öàõèëãààí õàðèëöààíû áàéãóóëëàãóóäûã òóñãàéëàí áàéãóóëæ, Ñîíãèíû Áèî ìàë ýìíýëãèéí ãàçðûí ¿íäñýí äýýð ìàë ýìíýëãèéí óëñûí àëáà áàéãóóëàõ àæëûã òºëºâëºí ÿâóóëàõààð òîãòæýý. Áàéëäààíû öàãèéí íºõöºëä öýðãèéã á¿õèé ë ç¿éëýýð õàíãàõ, òºðèéí àïïàðàò, óëñûí ¿éëäâýðèéí ãàçðóóäûí àæèë÷èí àëáàí õààã÷äûí öàëèí õºëñ, ñî¸ëûí áàéãóóëàëòàä õýðýãëýãäýõ õºðºíãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã áóé áîëãîõ ÿâäàë íýí ÷óõëààð òàâèãäñàí ¿åä 1921 îíû íàìàð ãààëü, òàòâàðûí øèíý òîãòîëöîîã ¿¿ñãýí ÿâóóëàâ. ×èíãýõäýý àëáàí òàòâàðûí äèéëýíõèéã èõýñ äýýäýñ, ëàì íàðûí áîëîí ÷èíýýëýã àæ àõóé, ãàäààäûí ¿éëäâýðò îíîãäóóëàõ, ìºí îëçîëñîí ¿íýò ç¿éë¿¿äèéã àøèãëàõ çàìààð õºðºíãèéí ¿¿ñâýðèéã áóé áîëãîõîä ãîëëîí àíõààð÷ áàéâ. Àëáàí òàòâàðûí õýìæýýã òîäîðõîéëîõ ¿¿äíýýñ Çàñãèéí ãàçðààñ íèéò ìàëûí òîîã ãàðãàõûã àéìàã, øàâèéí çàõèðãààäàä ¿¿ðýã áîëãîñîí áàéâ. ÀÇÃ, ÌÀÍ-ààñ íýí äàðóé õýðýãæ¿¿ëñýí äýýðõè àðãà õýìæýýí¿¿ä íü øèíý òºðèéí ýðõ ìýäëèéã äýýøë¿¿ëýõ, óëñûí õýðýãöýýò õºðºí㺠ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã áóé áîëãîõîä ÷èãëýñýí óëñ òºð íèéãìèéí îíöãîé à÷ õîëáîãäîëòîé ¿éë ÿâäëûí ýõëýë íü áàéñíààðàà îíöëîã þì. Ýíýõ¿¿ àíõíû îëîëò àìæèëòûí ¿íäñýí äýýð ¿íäýñíèé õóâüñãàëûí äàðààãààð òºð çàñãààñ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûã íàðèéâ÷ëàí áîëîâñðóóëàâ. 1921 îíû IX, XII ñàðä çàðëàñàí “Íàì, çàñãààñ îéðûí öàãò ã¿éöýòãýõ áîäëîãóóä”, “ÌÀÍ-ûí îäîî äàðóé ýðõýì ÷óõàë áîëãîí ÿâóóëáàë çîõèõ ç¿éë¿¿ä” õýìýýõ áàðèìò áè÷ã¿¿äýä øèíý òºðèéí íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí áîäëîãûã òîìú¸îëîí òîäîðõîéëæýý. Àðäûí ýðõòýé, õýìæýýò öààçàò Ìîíãîë óëñàä õèéõ íèéãýì ýäèéí çàñàã, óëñ òºð, ñî¸ëûí ººð÷ëºëòèéí ¿íäñýí ÷èãëýë íü îðîí íóòãèéí çàõèðãààäûã àðä÷èëñàí ¿íäñýí äýý𠺺ð÷ëºí áàéãóóëàõ, õóóëü öààç, 1

Àðäûí çàñãààñ 1921-1924 îíä àâñàí õóâüñãàëò àðãà õýìæýýí¿¿ä. ÓÁ., 1954. òàë-164.

119

ø¿¿õèéí øèíý òîãòîëöîîã áóé áîëãîõ, õàìæëàãàò ¸ñûã õàëæ, èõýñ äýýäñèéí èë¿¿ ýðõ äàðõûã óñòãàõ, àëáàí òàòâàðûí òîãòîëöîîã øèíý÷ëýí ººð÷èëæ æóðàìëàõ, ãàäààäûí êàïèòàëûí íºëººã õÿçãààðëàæ, óëìààð óëñûí ýäèéí çàñãààñ øàõàí ãàðãàõ çýðýã õóó÷íûã ýâäýí ººð÷ëºõèéí çýðýãöýýãýýð àðäûí ýä õýðýãëýã÷äèéí õîðøîî áà ¿éëäâýðèéí ãàçðóóäûã áàéãóóëàõ, èðãýíèé áîëîâñðîëûí õýðãèéã ¿¿ñãýí ÿâóóëàõ çýðýã öîî øèíý çîðèëòóóäûã äýâø¿¿ëñýíä îðøèæ áàéâ. Àðäûí òºðººñ øèíý çîðèëòóóäûã õ¿÷ áîëîëöîîíû õèðýýð øèéäâýðëýæ ýõýëñíèé òîîíä Ìîíãîëûí õàðèëöàí òóñëàëöàõ õîðøîîã ¿¿ñãýí áàéãóóëñàí ÿâäàë ç¿é ¸ñîîð îðíî. Ýäèéí çàñãèéí øèíý òîãòîëöîîã áóé áîëãîõîä ¿íäýñíèé õóäàëäàà îíöãîé à÷ õîëáîãäîëòîéã àíõààðàí ¿çñýí òºðèéí óäèðäëàãà õîðøîîã õàìãèéí çîõèñòîé õýëáýð õýìýýí ñîíãîí àâ÷, 1921 îíû Õ ñàðûí 26-íä Ñàíãèéí ÿâäëûí ÿàìàíä Õîðøîîíû õýëòýñ áàéãóóëæ, ÕI ñàðä 53 ç¿éëòýé ä¿ðìèéã áàòàëæýý. ̺í îíû ÕII ñàðûí 16-íä ÌÕÒÕ-íû õóâü íèéë¿¿ëýã÷äèéí àíõäóãààð õóðàë õóðàëäàæ, ÀÇÃ-ààñ Õîðøîîíû ¿íäñýí õºðºí㺠áîëãîí 10 ìÿíãàí ëàí ìºí㺠øèëæ¿¿ëæýý. Õîðøîî íü 70 ãàðóé ãèø¿¿í, 15 ìÿíãàí ëàí ìºíãºíèé õºðºí㺠ñàíõ¿¿òýéãýýð ¿éë àæèëëàãààãàà ýõýëæýý. Õàðèëöàí òóñëàëöàõ õîðøîîíû ãîë ¿¿ðýã íü ¿íäýñíèé çàõ çýýëèéã ààæìààð ýçýìøèõ, õ¿í àìûã ºðãºí õýðýãöýýò áàðààãààð õàíãàõàä îðøèæ áàéâ. Õîðøîîã ñîíèðõîí ýëñýã÷èä îëøèð÷, óðüäàõèàñ íèëýýä òóñ íýì¿¿ð áîëæ áàéñàí ÷ òóñ áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãàà ýõëýëòèéí øèíæòýé, õºðºí㺠ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä òºäèé ë áýõæèæ ÷àäààã¿é áàéñàí áèëýý. 1921 îíû ¿íäýñíèé õóâüñãàëûí íýí ÷óõàë çîðèëòóóäûí íýã íü îëîí çóóíû õîöðîãäîëûã ãýýæ, îð÷èí ¿åèéí ñî¸ë, áîëîâñðîëûí õýðãèéã ¿¿ñãýí ÿâóóëàõ ÿâäàë áàéëàà. 1921 îíû ¯III ñàðààñ Çàñãèéí ãàçðààñ ñóðãóóëèéí àñóóäëûã óäàà äàðàà õýëýëöýí, 26 ç¿éëòýé ñóðãóóëèéí ä¿ðìèéã áàòàëñàí áà ñóðãóóëèéí õýðãèéã Äîòîîä ÿàìíû ìýäýëä õàâñàðãàí çàõèðóóëæ, ÍÒÕíû ò¿øìýë Äóãàðæàâûã õýëòñèéí äàðãààð òîìèëîí àæèëëóóëàâ. Àíõíû áàãà ñóðãóóëèéã 1921 îíû ÕI ñàðûí 2-íä Öàõèëãààí ìýäýýíèé õîðîîíû áàéðàíä 100 îð÷èì õ¿¿õýäòýéãýýð íýýæýý. “Áàãà ñóðãóóëèéí ä¿ðýì” ¸ñîîð ìîíãîë õýë, òîî áîäëîãî, äýëõèéí áàéäàë, ò¿¿õ çýðýã 8 õè÷ýýëèéã õóâààðèéí äàãóó çààõ ¸ñòîé áàéñàí áîëîâ÷ áàãø íàð äóòàãäàëòàé õèéãýýä îëîí ò¿ìýí ñóðãóóëèéí õýðãèéã óõàìñàðëàí îéëãîîã¿é áàéñàí çýðýã øàëòãààíû óëìààñ ìîíãîë õýë, òîî áîäëîãûí õè÷ýýëèéã èõýâ÷ëýí ¿çýæ, Îíõîä Ñ.Æàìúÿíãèéí çîõèîñîí “Ìîíãîë ¿ñãèéí àéìàã, àíõ ñóðàõ õºâã¿¿äèéí îþóíû àìûã íýýõ òîäîðõîé òîëü õýìýýãäýõ îðøâîé”, “Ìîíãîë ¿ñãèéí ¸ñûã º÷¿¿õýí òºäèé òîâ÷ëîí ãàðãàñàí áàéäàë” íîìóóä áîëîí “Öààñàí øóâóó”, “Îþóí ò¿ëõ¿¿ð” çýðãèéã õýðýãëýæ áàéæýý. Ò¿¿í÷ëýí íàñàíä õ¿ðýã÷èä, öýðãèéí àëáàí õààã÷äûã áè÷èã ¿ñýãò ñóðãàõ àæëûã õîëáîãäîõ ÿàì ãàçðóóäààñ ýðõëýí ÿâóóëæ áàéâ. Öýðãèéí ÿàìíû õàðèëöàí íýâòðýëöýõ ãàçàðò àæèëëàõ òåëåôîí áà öàõèëãààí ìýäýýíèé àëáàí õààã÷äûã áýëòãýõ ñóðãóóëü áàéãóóëàõ òóõàé ÀÇÃ-ûí òîãòîîë1 1921 îíû ÕII ñàðûí 20-íä ãàðñàí íü òóñãàé ìýðãýæëèéí áîëîâñîí õ¿÷íèéã áýëòãýõ àæëûí ýõëýë áàéâ. 1921 îíû ýöñýýð ãàìèí, öàãààíòíû ¿åä ýâäýðñýí õýâëýëèéí ãàçðûã çàñâàðëàí àæèëëóóëæ, øààðäëàãàòàé íîì ñóðàõ áè÷ãèéã ìîíãîë õýëýýð õýâëýæ áàéâ. Ýíý ¿åýñ ÌÀÍ-ûí Òºâ Õîðîî, ÀÇÃ-ûí òºâ õýâëýë “Óðèà” ñîíèí 1

Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí ñî¸ë øèíæëýõ óõààí, òåõíèêèéí õàðèëöàà. /1921-1960/ Áàðèìò áè÷ãèéí ýìõýòãýë. 1. áîòü ÓÁ., 2000. òàë-16. /ÌÓ ÓÒÀ. Ô-1. ä-1. õí-67./

120

áà Ìîíãîëûí öàõèëãààí ìýäýýíèé àãåíòëàãèéí Ìîíòà“ ìýäýýëýë ñýòã¿¿ë ãàðàõ áîëîâ. Ìîíãîëûí øèíæëýõ óõààíû àíõíû áàéãóóëëàãà-Íîìûí õ¿ðýýëýí áàéãóóëàõ òóõàé Çàñãèéí ãàçðûí òîãòîîë 1921 îíû ÕI ñàðûí 9-íä ãàð÷ýý. ÿí Æàìúÿí, ã¿í Äàøíÿì, ò¿øìýë Áàò-Î÷èð, ýðäýìòýí Æ.Öýâýýí íàð õ¿ðýýëýíãèéí 15 ç¿éëòýé ä¿ðìèéã áîëîâñðóóëæýý. 1921 îíû ÕI ñàðûí 22íä Ñóäàð áè÷ãèéí õ¿ðýýëýíãèéí àíõäóãààð õóðàëäààí áîëæ, äàðãàä Ñ.Æàìúÿí, íàðèéí áè÷ãèéí äàðãàä çàéñàí Áàò-Î÷èðûã òîìèëæ “…Ìîíãîë õýëèéã ýðõýì áîëãîí åâðîïûí õýëíýýñ îëîí óëñûí ò¿¿õ, ò¿âýä õýëíýýñ öàíèäûí óõààíû íîìóóäûã îð÷óóëàõ, Õ¿ðýý, Ìàéìàà çýðýã ãàçðààñ ìîíãîë, ìàíæ áè÷èã ñóðâàëæëàí îëîõ, çàðèìààñ ìîíãîëûí ò¿¿õýíä õîëáîãäîõûã íü îð÷óóëàõ..”2 ¿¿ðýã õ¿ëýýëãýâ. Õ¿ðýýëýíä àíõëàí õýë óðàí çîõèîëûí òàñãèéã íýýæ ýðäýìò ãàâæ Çàâà Äàìäèí, Ǻâëºëòèéí ñóäëàà÷ Â.È. Ëèñîâñêèé íàðûã óðèí àæèëëóóëæ3, ñóäàëãààíû áààç ñóóðèéã áóé áîëãîõ ÿâäëûã îéðûí çîðèëò áîëãîí äýâø¿¿ëýí àæèëëàæ ýõýëæýý. Áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààíûã õºãæ¿¿ëýõ õýðýãò çàðöóóëàõ á¿õèé ë õºðºíãèéã óëñûí ñàíãààñ ãàðãàæ áàéâ. ÀÇÃ-ààñ 1921 îíû äóíäààñ ýöýñ õ¿ðòýë àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí ýäãýýð á¿õ àëõìóóä íü äàðààãèéí îí æèë¿¿äýä íèéãìèéí á¿õ ñàëáàðò àðä÷èëñàí ººð÷ëºëò¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ýõ ¿íäýñ áîëîâ. § 4. Õóâüñãàëûí íèéãìèéí çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýí, àðä÷èëñàí ººð÷ëºëò õèéæ ýõýëñýí íü / 1922-1924/ ÀÇÃ-ààñ àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí àðä÷èëñàí àðãà õýìæýýí¿¿ä. Ìîíãîë îðíûã ãàìèí, öàãààíòíààñ á¿ðýí ÷ºëººëñíèé ä¿íä äîòîîä àìüäðàëûã òºâõí¿¿ëýõ, íèéãìèéí øèíý÷ëýë õèéõ öîî øèíý áºãººä õ¿íäõýí çîðèëòûã øèéäâýðëýõ áîëîëöîî á¿ðäýâ. ÀÇÃ-ààñ 1922 îíû I ñàðûí 25-íä õàìæëàãà íàðûã ñóì àðäûí äàíñàíä øèëæ¿¿ëýõ ò¿¿õò øèéäâýðèéã ãàðãàæ, ¯ ñàðûí 5-íä çàñàã íî¸äûí õàìæëàãà çàõèðàõ ýðõèéã öóöàëæ, òàìãûã õóðààí àâñíààð Ìîíãîë îðîíä õàìæëàãàò ¸ñûã ¿¿ðä óñòãàæýý. 1923 îíû III ñàðûí 22-íä áàòàëñàí “Ìîíãîë óëñûí îëîí çàñàã áà çàñàã áóñ âàí ã¿íã¿¿äèéí ýðõ õýìæýýíèé ä¿ðýì”-ýýð îëîí çóóíû òóðø íèéãìèéí äàðëàã÷ àíãè áàéñàí èõýñ íî¸äûí çàñàãëàõ ýðõèéã ýãíýãò óñòãàæ, õýòýðõèé ýðõ ÿìáà, ñ¿ð õ¿÷èéã õÿçãààðëàâ. Ýíýõ¿¿ ä¿ðýì íü Ìîíãîë óëñûí á¿õ èðãýäèéã õóóëèéí ºìíº òýãø ýðõòýé áàéõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõýä ÷óõàë àëõàì áîëîâ. Àðäûí çàñãèéã íèéòýýð äýëãýð¿¿ëýõ, áýõæ¿¿ëýõ íýí ÷óõàë ¿íäýñ íü îðîí íóòãèéí õóó÷èí çàõèðãààã øèíý÷ëýõ ÿâäàë áàéâ. 1922 îíîîñ íóòãèéí çàõèðãààäûã àðä÷èëàõ àæèë ýõýëæýý. 1923 îíû III ñàðûí 23-íä “Ìîíãîë óëñûí íóòãèéí çàõèðãààíû ä¿ðýì”-èéã áàòëàâ. Ä¿ðìèéí 1-ð ç¿éëä «Áèäíèé Ìîíãîë óëñ íýãýíò àðäûí ýðõòýé õýìæýýò öààçàò óëñûí çàñãèéã áàéãóóëñàíû òóë àðâàí ãýðýýñ äýýø áàã, ñóì, õîøóó, àéìàã, óëñûí çàñãèéí ãàçàð õ¿ðòýë òóñ òóñ àðäûí òºëººëºã÷äèéã ñîíãîæ õóðàëäóóëàõ, äýñ äàðààëàí õóðàë áàéãóóëæ, ýëäýâ ç¿éëèéã ø¿¿ìæëýí õýëýëö¿¿ëæ, îëîíõèéí ñàíàëààð òàñëàí òîãòîîæ, àðäûí ýðõèéã ýðõýìëýí õ¿íäýòãýâýýñ çîõèíî»2 õýìýýí çààæ çàñàã çàõèðãààíû äîîä íýãæ¿¿äèéã áàéãóóëàõ, òîî õýìæýý, á¿õ 2

Õ.Ýíõ ò¿âøèí. “Æàìúÿí ã¿í”, ÓÁ.,1999. ò-37. Êðàòêèé î÷åðê èñòîðèè Àêàäåìèè íàóê ÌÍÐ. ÓÁ., 1981. ñòð-8. 2 ÌÀÕÍ-ûí ò¿¿õýíä õîëáîãäîõ áàðèìò áè÷ã¿¿ä. 1920-1940. 1-ð äýâòýð. ÓÁ., 1966. òàë-121122. 3

121

øàòíû õóðëûí äàðãà, àëáàí òóøààëòíûã ñîíãîõ çàð÷ìûã òîäîðõîéëîí òîãòîîñîí áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí Íèéñëýë Õ¿ðýýíèé çàõèðãàà, Äàðüãàíãà, Õîâä õÿçãààðûí îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãóóä áîëîí Øàâèéí òóõàé òóñãàéëñàí ä¿ðì¿¿ä áàòëàãäàí ãàðàâ. 1923 îíû ¯II ñàðûí 15-íä áàòëàãäñàí Øàâèéí ä¿ðìýýð øàâèéã õîøóóäûí íýãýí àäèë çàõèðãààíû íýãæ áîëãîí ººð÷èëæýý. Ýíý á¿õýí íü Øàâü õýìýýõ îíöãîé ýðõòýé íèéãìèéí íýãýí õýñýã Áîãä ãýãýýíèé èâýýëä áàéñíûã ººð÷èëæ, ò¿¿íèéã óëñûí ºìíº õàðèóöàõ ¿¿ðýãòýé áîëãîñíûã àëáàí ¸ñîîð õóóëü÷èëñàí õýðýã áàéâ. Óëìààð àðâàí ãýð, áàã, ñóìûí õóðëóóä øàò äàðààëàí áîëæ 4 àéìàã, Èõ øàâü, Õºâñãºëèéí Óðèàíõàé, Õîâäûí òàðèà÷èí õîøóó ãýñýí 7 ãàçàðò á¿õ øàòíû 11960 õóðàë áàéãóóëàãäæýý1. Íóòãèéí çàõèðãààã àðä÷èëàõ ¿éë ÿâöàä, 1923 îíä 4 àéìàã, 116 õîøóóã óðüäûí àäèë çàñàã íî¸äûí íýðýýð íýðëýõèéã çîãñîîæ, àðä îëíû ñàéí ìýäýõ òîìîîõîí óóë áóþó ãàçàð óñíû íýðýýð íýðëýõ áîëæýý2. Ñýöýí õàí àéìãèéã Õàí Õýíòèé óóëûí, Ò¿øýýò õàíûã Áîãä õàí óóëûí, Ñàéí íî¸í õàíûã Öýöýðëýã ìàíäàë óóëûí, Çàñàãò õàíûã Õàíòàéøèð óóëûí àéìàã õýìýýí òóñ òóñ íýðëýæýý. Äýýðõè á¿õ àðãà õýìæýýíèé ä¿íä Ìîíãîë óëñûí òºðèéí ýðõèéã ñîíãóóëèéí çàð÷èìä ¿íäñýëñýí àðäûí õóðàë õýìýýõ òºëººëºã÷äèéí áàéãóóëëàãóóä áàðèõ áîëæýý. Àðäûí çàñãèéí ãàçðûí ýðõ õýìæýýã òîäîðõîéëñîí “Ìîíãîë óëñûí àðäûí çàñãèéí ãàçðûí ò¿ð ä¿ðýì”-èéã áîëîâñðóóëàí, òºð çàñãèéí áîäëîãûã îëîí ò¿ìýíä õ¿ðãýõ ¿¿ðýã õ¿ëýýñýí ”Òºëººíèé ò¿øìýëèéí ä¿ðýì”-èéã øèíý÷ëýí ìºðäñºí íü òºðèéí àðä÷èëñàí òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëýõ õóóëü ýðõèéí ÷óõàë ¿íäýñ áîëîâ. 1922 îíû XII ñàðûí 14-íä ÀÇÃ-ûí äýðãýä “Öààç õóóëèéã ýìõëýõ õýëòýñ” áàéãóóëàãäàæ, 1924 îí õ¿ðòýë “Õàìæëàãûã õàëàõ òóõàé”, “ÓÒÖÕ-ûí ä¿ðýì”, “ÀÇÃ-ûí õóðëûí ä¿ðýì”, ºðòºº àëáàí òàòâàðûí òóõàé áîëîí “Íóòãèéí çàõèðãàà, âàí ã¿íã¿¿äèéí ýðõ õýìæýýíèé ä¿ðýì” çýðýã îëîí àðâàí õóóëü ä¿ðìèéã áàòëàí òîãòîîñîí íü àðäûí òºðèéí ýðõ ç¿éí ¿íäñèéã á¿ðä¿¿ëýõýä ÷óõëààð íºëººëºâ. Ò¿¿í÷ëýí õýðýãòíèéã óõóóëàí ñýíõð¿¿ëýõ, ãÿíäàíãèéí áàéäëûã ñàéæðóóëàõ òàëààð øèíý àãóóëãà á¿õèé òîäîðõîé àðãà õýìæýýã àâ÷ áàéâ. Àðäûí ýðõò ¸ñíû áàñ íýã ÷óõàë øèíæ áîë òºð, çàñãèéí ¿éë àæèëëàãààíû õÿíàëòûã áóé áîëãîæ ýõýëñýíä îðøèíî. 1922 îíû ¯ ñàðûí 23íä ÀÇÃ-ûí äýðãýä Õÿíàí øàëãàõ õýëòñèéã áàéãóóëñàí íü àðäûí ýðõò ¸ñûã õàìãààëàõ, íàì, òºðèéí áàéãóóëëàãóóä äàõü õ¿íä ñóðòàëòàé òýìöýõ, òýäãýýðèéí àæëûã ñàéæðóóëàõ áîëîí øèíý õóóëü ä¿ðìèéã áèåë¿¿ëýõýä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæýý. ÀÇÃ-ààñ óëñ òºðèéí ñàëáàðò àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí íýí ÷óõàë àðãà õýìæýý áîë Ìîíãîë óëñûí òóñãààð òîãòíîë, ¿íäýñíèé õóâüñãàëûí ÿëàëòûã áýõæ¿¿ëýõ áàòàëãàà áîëñîí ÀÆÖ-èéã öààøèä ºðãºæ¿¿ëýí çîõèîí áàéãóóëàõ ÿâäàë áàéëàà. Ìîíãîë îðíû ýäèéí çàñãèéí õ¿÷ áîëîëöîîíä çîõèöóóëñàí “öººí òîîíû õ¿÷èðõýã öýðýã”-òýé áàéõ çàð÷ìûã áàðèìòëàí, ÀÆÖ-èéã åâðîïûí, ò¿¿íèé äîòîð ÇÎÓ-ûí óëààí öýðãèéí áàéãóóëàëòûí îíîë, æèøèãò òóëãóóðëàí á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëòûí õóâüä ººð÷ëºí çîõèîí áàéãóóëàõ àæëûã ýõëýâ. Öýðãèéí øèíý÷ëýë íü àíãè, õîðîîäûã áàéãóóëàõ, îðîí òîîã íýìýõ, çýâñýã õýðýãñëèéã ñàéæðóóëàõ, öýðãèéí àëáàí õààã÷äûí óëñ òºðèéí áà áàéëäààíû áýëòãýëèéã ñàéæðóóëàõ çýðýã îëîí àñóóäëûã õàìðàí õýðýãææýý. 1924 îí áîëîõîä Ìîíãîë àðäûí öýðýã íü òºâèéí áà õÿçãààðûí 1 2

ÁÍÌÀÓ-ûí àíõäóãààð èõ õóðàë. Äýëãýðýíã¿é òàéëàí. ÓÁ., 1984. òàë-325. Çàðÿ. 1923. ¹31. ñòð-26.

122

ãýñýí õî¸ð ¿íäñýí õýñãýýñ á¿ðäýæ, èõ áóó, ïóëåì¸ò áóó, óóðûí òýðýãíèé õîðîî, õîëáîîíû ñàëàà, Äàðãûí ñóðãóóëü, õàðèëöàí íýâòðýëöýõ ñóðãóóëüòàé áîëñîí áàéâ. Ò¿¿í÷ëýí ÌÀÖ-èéí äýýä óäèðäàõ áàéãóóëàãà-Á¿õ öýðãèéí çºâëºëèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä Äîòîîäûã õàìãààëàõ ãàçàð, Ñóðãàí áîëîâñðóóëàõ õýëòýñ, Ãàäààä òàãíóóëûí õýëòýñ, Ãààëèéí õîðîî, Öàãäààãèéí àëáà, Ýìíýëãèéí õîðîî õàðúÿàëàãäàæ áàéâ. Äýýðõè àðãà õýìæýýí¿¿ä íü òóñ îðîíä àðä÷èëñàí á¿ãä íàéðàìäàõ óëñûã òóíõàãëàõ áýëòãýëèéã óëñ òºðèéí àìüäðàëûí õ¿ðýýíä õàíãàñàí ãîë õ¿÷èí ç¿éë áîëîâ. Ìîíãîëä ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí õóâüñãàë ÿëæ, ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëòèéã ýõëýõ òóõàéí ¿åä òóñ îðíû ýäèéí çàñàã òóéëûí õ¿íä áàéâ.Òóñãààð òîãòíîëûí îí æèë¿¿äýä ýõýëñýí çàðèì íýãýí øèíý÷ëýë óëñûí ýäèéí çàñãèéã ººä òàòàõ õýìæýýíä õ¿ð÷ õýðýãæèæ ÷àäààã¿é áàéñíûã çàëãàí ãàìèí, öàãààíòàí Ìîíãîë îðíûã ýçýðõýí àâñíààð ýäèéí çàñãèéí àñàð èõ íººöºº àëäæýý. Á¿ðýí áóñ ìýäýýãýýð ãàìèí, öàãààíòíóóä òóñ îðíû ¿íäýñíèé áàÿëàã áîëñîí ìàë ñ¿ðãýýñ 330.000-ûã äýýðýìäýí àâ÷,1 óëñûí ñàíã õîîñëîí, àðä îëíûã àìèí òýæýýëýýñ íü ñàëãàñàí áàéâ. Ýíý íü ÀÇÃ-ûí ºìíº óëñûí ýäèéí çàñãèéã ñýðãýýõ õ¿íäõýí çîðèëòûã äýâø¿¿ëýâ. Àðäûí çàñãèéí ãàçðààñ ÿâóóëàõ ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî íü îëîí ¿åèéí óëàìæëàëò àæ àõóéã îãöîì ººð÷ëºõã¿éãýýð ºì÷èéí á¿õ õýëáýðèéã àäèë òýãø õºãæ¿¿ëæ, ýäèéí çàñãèéí òàëààð àëü íýãýí õ¿÷èðõýã óëñààñ õàðààò áîëîõîîñ ñýðýìæëýí, äýëõèéí îëîí îðîíòîé ýâèéã ñàõèí òýãø ýðõèéí ¿íäñýí äýýð õàðèëöàí àøèãòàé õóäàëäàà õèéõ, ýäèéí çàñãèéí õàðèëöàà òîãòîîõîä ÷èãëýõ ¸ñòîé õýìýýí øèíý òºðèéí óäèðäàã÷èä ¿çýæ áàéëàà. Ìîíãîë óëñûí ýäèéí çàñãèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéã áîëîâñðóóëàõ àæèë 1922 îíä ýõýëæ, çàñãèéí ãàçðûí øèéäâýðýýð “Ýäèéí çàñãèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ êîìèññ”-ûã Á.Öýðýíäîðæ, Æ.Öýâýýí, Î.Æàìúÿí íàðûí á¿ðýëäýõ¿¿íòýéãýýð áàéãóóëàâ. Òóñ êîìèññûí áîëîâñðóóëñàí “Ýäèéí çàñãèéí ¿íäñýí áîäëîãî” õýìýýõ áàðèìò áè÷ãèéã 1923 îíû ¯II ñàðûí 24-íèé Çàñãèéí ãàçðûí õóðàëäààíààð áàòëàí ãàðãàâ. Áàðèìò áè÷èãò: òóñ óëñûí àæ àõóéí ¿íäñýí ñàëáàð ìàë àæ àõóéã õºãæ¿¿ëýõèéã ãîë áîëãîí ¿íäýñíèé àæ ¿éëäâýðèéã áàéãàëèéí áàÿëãèéã àøèãëàõ áà ìàëààñ ãàðàõ ò¿¿õèé ýäèéã áîëîâñðóóëàõ ãýñýí 2 ÷èãëýëýýð áàéãóóëàõ, òàðèàëàí, çàì, ã¿¿ð, òýýâýð, õîëáîîíû àæëûã ¿¿ñãýõ, õóäàëäààíû àæëûã ñàéæðóóëæ, ÌÕÒÕ-ã äýìæèí õºãæ¿¿ëýõ, áàíê áàéãóóëæ ¿íäýñíèé ìºíãºí òýìäýãò ãàðãàõ, ñàíõ¿¿ òºñºâ, äàíñ á¿ðòãýëèéí ñèñòåìèéã áóé áîëãîõ àñóóäëûã òîäîðõîé òóñãàæýý. ¯¿íèé õàìò ¿éëäâýðèéí áîëîâñîí õ¿÷íèéã ãàäààä óëñóóäàä ñóðãàæ áýëòãýõ, õºäºëìºðèéí ÷àäâàðòàé èðãýäèéã ëàì, õàð õýìýýí ÿëãàâàðëàõã¿éãýýð íèéãìèéí á¿òýýí áàéãóóëàëòàä îðîëöóóëàõ íü ÷óõàë õýìýýí ¿çñýí áàéíà. Àðäûí çàñãèéí ãàçàð íü ýäèéí çàñãèéí áîäëîãîî õýðýãæ¿¿ëýõ àæëàà óëñûí òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã á¿ðä¿¿ëýõýýñ ýõëýâ. 1922 îíû III ñàðä óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿íäýñ áîëîõ 3 ñàÿ ëàí ìºíãèéã 4 àéìàã, øàâèàñ õóâü òýíö¿¿õýí òàòàõààð øèéäâýðëýæ, ìºí îíû IY ñàðûí 27-íä “Óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿íäñýí õºðºí㺠áîëãîõ òàòâàð ìºíãºíèé àíõ óäàà õóðààõ ò¿ð öàãèéí ä¿ðýì”-èéã áàòëàâ. Óã ä¿ðìýýð àëáàí òàòâàðûí áîäëîãûã øèíý òºðèéí ìºí ÷àíàðò çîõèöóóëàí õýðýãæ¿¿ëæ, á¿õ àæ àõóéä ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý, àøèã îðëîãîîñ ºñãºí íîãäóóëàõ òàòâàð õóðààõ áîëîâ. Ñ¿ì 1

Ò¿¿õèéí õ¿ðýýëýíãèéí ãàð áè÷ìýëèéí ñàí. Ô-3. ò-1. õí-76. õóóäàñ-661.

123

õèéäèéí õºðºíãº, áîä ìàë òóòàìä 5%-èéí àëáàí òàòâàð íîãäóóëàí õóðààõ áîëæ, Áîãä ãýãýýí áà ò¿¿íèé îðäíû çàðäëûã ¿ëýìæ õîðîãäóóëàâ. 1923 îíîîñ õóðàë íîìûí çàðäëûã àðä îëíîîñ õóðààõûã çîãñîîæýý. Èéíõ¿¿ òàòâàðûã íèéãìèéí áàéäàë, ãàðàë óãñàà õàðãàëçàõã¿éãýýð á¿õ íèéòýýð òºëºõ áîëñîí íü øóäàðãà ¸ñîíä íèéöýæ, ìºëæèìòãèé ýòãýýäèéã õÿçãààðëàõàä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áàéñíû çýðýãöýýãýýð òàòâàðûí òîî, íýð òºðºë ÷ íèëýýä íýìýãäñýí áàéâ. Ýíý íü çîõèõ õ¿íäðýëèéã áóé áîëãîñîí ó÷èð Çàñãèéí ãàçàð ãààëèàñ õóðààõ òàòâàðûí àñóóäàëä îíöãîé àíõààð÷, ãààëèéí õîðîîäûã òóñãàéëàí áàéãóóëàâ. 1922-1924 îíä òºâ, îðîí íóòàãò ãààëèéí õîðîîä 24 àæèëëàæ áàéâ. ¯¿íèé ä¿íä ãààëèéí òàòâàðûí õóðààìæ, ãàäààäûí õóäàëäàà÷äààñ àâàõ òàòâàðûã íýìæ ÷àäñàí áºãººä 1922-1924 îíä ãààëèéí îðëîãî 1,5 ñàÿàñ 2,5 áîëîí ºññºí ¿ç¿¿ëýëò ãàð÷ýý. ÀÇÃ-ààñ ýäèéí çàñãàà ñýðãýýõ ýõ ¿íäýñ áîëñîí ìàë, àõóéã õºãæ¿¿ëýõýä îíöãîé àíõààð÷ áàéëàà. Áàéãàëèéí ýðõøýýëä á¿ðýí àâòñàí, í¿¿äëèéí ýð÷èìã¿é ìàë àæ àõóéä îð÷èí öàãèéí äýâøèëò àðãà àæèëëàãààã íýâòð¿¿ëýõ, ìàëûã áàéãàëü öàã óóðûí ãàìøèã, ýëäýâ ºâ÷íººñ õàìãààëàí ñýðãèéëýõ íü ìàëûí òîî òîëãîéã ºñãºõ ÷óõàë íºõöºë áàéñàí ¿åä 1923 îíû IY ñàðûí 30-íä ÀÇÃ-ààñ ìàë ñ¿ðãèéã ýì÷ëýõ àæëûã óëñûí áîëãîæ, Ñàíãèéí ÿàìíû äýðãýä Ìàë ýìíýëãèéí õýëòñèéã áàéãóóëàâ. Ìàë ýìíýëãèéí ¿íäýñíèé áîëîâñîí õ¿÷èí áàéãààã¿éí óëìààñ ÇÕÓ-ààñ 1923 îíä 2 èõ, 3 áàãà ýì÷èéã óðüæ àæèëëóóëñàí áà 1924 îíä ìàë ýìíýëãèéí àæèëòàí áýëòãýõ ò¿ð ñóðãóóëèéã íýýæýý. 1924 îíä òóñ îðîíä ìàë ýìíýëãèéí ãàçàð 4 àæèëëàæ, óëàìæëàëò áîëîí îð÷èí ¿åèéí ýì÷èëãýýíèé àðãûã õîñëóóëàí ìàë ñ¿ðãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ, òîãòâîðòîé ºñºëòèéã õàíãàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ á¿õèé ë àæëûã ÇÕÓ-ûí òóñëàìæòàéãààð ýðõëýí ÿâóóëæ áàéëàà. Ìàë àæ àõóéí òàëààð òºðººñ àâ÷ ÿâóóëñàí áîäëîãûí íýí ÷óõàë õýñýã íü òàòâàðûí áîäëîãî áàéâ. Àðä îëíû ìàëàà ºñãºõ ñîíèðõëûã íýìýãä¿¿ëýõ çîðèëãîîð 1922-1924 îíä òàòâàðûã õºðºí㺠÷èíýý õàðãàëçàí íîãäóóëàõ áîëîâ. 1924 îíîîñ òàòâàðûí øèíý÷èëñýí õóóëèéã áîëîâñðóóëàí ìºðäºæ, 100 õ¿ðòýë òîîíû ìàëòàé àæ àõóéòíûã òàòâàðààñ ÷ºëººëºí, 100-500 òîëãîé ìàëààñ 5%, 500-1000-ä 15%, 1000-ààñ äýýø òîîíû ìàëòàé àæ àõóéòàíä 20%-èàð òàòâàð íîãäóóëàí õóðààõ áîëæýý. Öààøèä òàòâàðûí õýìæýý áàéíãà ººð÷ëºãäñººð áàéâ. Ìàë àæ àõóéí òàëààð àâñàí äýýðõè àðãà õýìæýýíèé ä¿íä Ìîíãîë óëñ 1924 îíä 13,7ñàÿ ìàë òîîëóóëàâ.1 Òóõàéí ¿åèéí ìàëûí òîî òîëãîéí òàëààð íèëýýä çºðººòýé ä¿í ìýäýý áàéäàã õýäèé ÷ àëü ÷ òîî áàðèìòààñ õàðàõàä ºã¿¿ëýí áóé ¿åä Ìîíãîëûí ìàë ñ¿ðýã íèëýýä ºññºí íü áàðèìòòàé ç¿éë þì. Òóõàéí ¿åä òàðèàëàíãèéí àæèëä óëñààñ õÿíàëò òàâèõ, íóòàã áýë÷ýýðèéã çîõèöóóëàõ, òàðèàíû ãàçðûã á¿ðòãýõ,ãàçðûã ãàäààäûí õ¿ì¿¿ñò õýðõýí àøèãëóóëæ áàéñíûã ñóäëàõ àæëûã õèéæýý. 1922 îíä Õîâäûí õÿçãààðò òàðèà÷èí õîøóó áàéãóóëæ, ¿ð, áàãàæ õýðýãñëèéã îëãîí, óëñûí òàðèàëàíãèéí àæëûã ýõýëñýí áîëîâ÷ çàðëàãà íü ¿ëýìæ õýòýð÷, ãàçàð òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõ áîäëîãî òºäèéëºí áèåëýëýý îëñîíã¿é. Èéìä òàðèàíû òàëáàéã ãàäààäûí èðãýäýä, óëñûí õÿíàëòûí äîð ò¿ðýýñýýð àøèãëóóëàõààð øèéäâýðëýæ, 1923 îíû ¯III ñàðûí 30-íä “Ãàäààäûí õ¿ì¿¿ñò îëãîõ ãàçðûí òóõàé ä¿ðýì”-èéã áàòëàâ. Òóñ ä¿ðìýýð ãàäààäûí èðãýäýä ãàçàð ò¿ðýýñë¿¿ëýõ ýðõèéã îðîí íóòãèéí áàéãóóëëàãóóäàä îëãîñîí áà íèéò ò¿ðýýñèéí 6% -èéã óëñûí òºñºâò, 4%-èéã íü îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû 1

ÕÕ çóóíû Ìîíãîë” /Ò¿¿õèéí òîéì/ ÓÁ., 1995., òàë-152.

124

ìýäýëä àâàõààð çààí õýðýãæ¿¿ëñýí íü óëñûí îðëîãûã íýìýãä¿¿ëýõýä áàãà áîëîâ÷ òóñ íýìýð áîëæ áàéæýý. Õàðèí ìîíãîë èðãýä õóâüäàà òàðèàëàí ýðõëýõ òóõàé ä¿ðìýýð òóñ óëñûí õàðüÿàò íà𠺺ðèéí íóòãèéí äîòîð äóðòàé ãàçðàà ò¿ðýýñã¿éãýýð ýçýìøèí òàðèàëàõ ýðõòýé áîëñîí áàéâ. Ãàçàðòàé õîëáîîòîé áóñàä àñóóäëóóäûã ÷ íýãýí àäèë øèéäâýðëýæ, çàñàã áà çàñàã áóñ íî¸äûí ãàçðûã ¿å óëèðàí ºì÷ëºõ ýðõèéã óñòãàâ. Øàâèéí ä¿ðìýýð Áîãä áà òàìãàòàé õóòàãò, øàâü íàð àëü äóðòàé ãàçðàà áýë÷ýýð ñîíãîí íóòàãëàäàã áàéñàí îíöãîé ýðõ ÷ íýãýí àäèë ¿ã¿é áîëîâ. ¯¿íèé õàìò íóòãèéí çàõèðãààäûã ººð÷ëºí áàéãóóëàõ, øèíý õîøóóä áóé áîëñîíòîé õîëáîãäóóëàí óñ, áèë÷ýýðèéí àñóóäëûã çîõèöóóëàí øèéäâýðëýæýý. Òóõàéí ¿åèéí ýäèéí çàñãèéí õ¿÷ áîëîìæîîñ øàëòãààëàí àæ ¿éëäâýðèéã õºãæ¿¿ëýõ àñóóäàë õýòèéí çîðèëãî áîëîí äýâøèãäýæ, óëñûí ìýäýëä áàéñàí æèæèã ¿éëäâýðèéí ãàçðóóäûã ãàäààä, äîòîîäûí ñîíèðõîã÷äîä êîíöåññ, ò¿ðýýñýýð àøèãëóóëàõ íü èë¿¿ îíîâ÷òîé áàéâ. Èéìä Áóéð íóóðûí çàãàñûã îðîñ èðãýäýä 20 æèëèéí, Çàìûí-¯¿äèéí ÷èãëýëèéí àâòî çàìûí 6 ºðòºº áóóäëûã ×åõèéí 2 èðãýíä 6 æèëèéí õóãàöààòàéãààð òóñ òóñ ò¿ðýýñë¿¿ëæ áàéâ1. Ãýõäýý òóõàéí ¿åä óã àñóóäàë îãò îðõèãäñîí õýðýã õàðààõàí áóñ áºãººä òºð çàñãààñ ¿íäýñíèé ãàð óð÷óóä, æèæèã ¿éëäâýðëýã÷äèéã äýìæèí çîõèîí áàéãóóëàõ, óëìààð øèéäâýðëýõèéã õºãæ¿¿ëýõ áîäëîãî àâ÷ ÿâóóëñíûã äóðäàõ õýðýãòýé. 1922-1924 îíû àðä÷èëñàí ººð÷ëºëòèéí íýã ÷óõàë ñàëáàð íü õóäàëäàà áàéâ. Ýíý ¿åä ¿íäýñíèé õóäàëäààíû ãîë òºâ áàéãóóëëàãà áîëñîí ÌÕÒÕ-ã áýõæ¿¿ëýõýä îíöãîé àíõààð÷, ìºíãºí òóñëàìæ îëãîõ, àëáàí òàòâàðààñ ÷ºëººëºõ çýðýã ãîë ãîë àðãà õýìæýýã àâ÷ èðæýý. 1922 îíîîñ õîðøîîíû ñàëáàðóóä Ò¿øýýò õàí, Ñýöýí õàí àéìãóóä, Óëèàñòàé, Àëòàíáóëàã, Õàòãàë, Âàíãèéí Õ¿ðýý áîëîí çàðèì õîøóóíû òºâä áàéãóóëàãäàæ, õóâü íèéë¿¿ëýã÷äèéí òîî íýìýãäýâ. Õýðâýý 1921 îíä ÌÕÒÕíû õóâü íèéë¿¿ëýã÷äèéí òîî, ¿íäñýí õºðºí㺠õýìæýý 1923 îíä 1000, 70 ìÿíãà, 1924 îíä 3000, 100 ìÿíãà áîëîí òóñ òóñ ºñ÷ýý.2 Ãýâ÷ õîðøîî íü íèéò Ìîíãîë íóòãèéã õàìðàí àæèëëàæ ÷àäàõã¿é áàéñàí òóë õóâèéí õóäàëäàà ãîë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí õýâýýð ¿ëäýâ. ÀÇÃ-ààñ õóâèéí õóäàëäàà÷äûí àæèëëàõ ä¿ðýì, òºëºõ òàòâàðûí àñóóäëûã íü çîõèöóóëæ áàéâ. 1922 îíû ýõýýð áàòàëñàí õóâèéí õóäàëäàà, ¿éëäâýð ýðõëýã÷äèéí ä¿ðìýýð òýäíèéã ã¿éëãýýíèéõ íü õýìæýýãýýð 6 çýðýãëýëä õóâààæ, æèëä 7200 ëàí ìºíãºíèé òàòâàð õóðààõ áîëñîí áà 1923 îíîîñ õóâèéí õóäàëäàà÷äààñ 9 çýðýãëýëýýð 500-7500 ëàí ìºíãèéã áóþó íèéò ã¿éëãýýíèéõ íü 1, 4-21,5 õóâüòàé òýíöýõ òàòâàð íîãäóóëàõ áîëñîí íü òºðèéí ç¿ãýýñ õóâèéí õóäàëäààíû òàëààð çîõèöóóëàëò áàéâ1. Õóâèéí õóäàëäàà÷èä 1923 îíîîñ ýõëýí ÌÕÒÕ-òîé ãýðýý áàéãóóëàí áàðàà àâ÷ áîðëóóëàõ, ìàëûí ò¿¿õèé ýä òóøààõ çýðãýýð õàìòðàí àæèëëàæ áàéñàí, òóõàéí öàãèéí õóäàëäààíû õºãæëèéí íýã îíöëîã áàéâ. Ãàäààä õóäàëäààíû õóâüä Ìîíãîëûí çàõ çýýë äýýð Õÿòàä, Îðîñ, Àíãëè, Àìåðèê, Ãåðìàí çýðýã îðíû õóäàëäàà÷èä àðèëæàà íàéìàà õèéæ áàéñàí áîëîâ÷ óëñûí õóäàëäàà çºâõºí ÇÕÓ-òàé ë õèéãäýæ áàéâ. Ýíý íü Ìîíãîë îðíû óëñ òºðèéí íºõöºë áàéäàë, ò¿¿íèé îëîí óëñûí òàâöàíä ýçëýõ 1

ÕÕ çóóíû Ìîíãîë” / Ò¿¿õèéí òîéì*/. ÓÁ., 1995. òàë-147-148. Á.Øèðýíäýâ. “Ìîíãîë àðäûí õóâüñãàëûí ò¿¿õ”. Çàëðóóëñàí 2 äàõü óäààãèéí õýâëýë. ÓÁ., 2000. òàë-343. 1 ÌÓÒÒÀ. Ô-1. ä-1. õí-23. 2

125

áàéð ñóóðü áîëîí õóâüñãàëò ¿çýë ñóðòëûí çîðèëãî áîäëîãîòîé õîëáîîòîé áàéñàí íü òîäîðõîé. ÇÕÓ-òàé õèéõ õóäàëäàà æèëýýñ æèëä íýìýãäýæ òàëóóä çàðèì íýãýí õºíãºëºëòèéã áèå áèåäýý ¿ç¿¿ëæ áàéâ.1923 îíä ÌîíãîëǺâëºëòèéí õóäàëäàà-ýäèéí çàñãèéí ãýðýý áàéãóóëàãäàæ, Ìîíãîëä çºâëºëòèéí õóäàëäààíû “Ñèáãîñòîðã”, “Äàëüãîñòîðã” çýðýã òºâ¿¿ä àæèëëàæ ýõýëñýí áà Ìîíãîë óëñ íü ÇÕÓ-ûí “Øåðñòü” õýìýýõ íîîñíû õîðøîîëîëä 750.000 ðóáëèýð õóâü íèéë¿¿ëýí ýëñ÷ýý. 1924 ãýõýä Ìîíãîëûí èìïîðòûí áàðààíû 11% íü ÇÕÓ-ä äàíãààðàà íîãäîõ áîëæýý. ×óõàì ýíý ¿åýñ Ìîíãîëûí ãàäààä õóäàëäààíä ÇÕÓ áà Êîìèíòåðíû òàëààñ ¿ç¿¿ëýõ äàðàëò øàõàëò èõýñ÷, Ìîíãîë îðîí ÇÕÓ-ûí ýäèéí çàñãààñ õàðààò áîëîõ çàìûí ýõ òàâèãäàæ ýõýëñýí þì. Óëñûí áàíê áàéãóóëàõ àæèë 1922 îíîîñ ýõýëæ, ìºí îíû III ñàðûí 24íä Óëñûí ò¿ð öàãèéí õóðëààñ øèíýýð áàéãóóëàõ áàíêíû õºðºí㺠áîëîõ 300000 ëàí ìºíãèéã 4 àéìàã, Øàâü òàâàí ãàçðààñ ãàðãóóëàõààð òîãòîîæýý. Îðîñ õýëýýð áîëîâñðóóëàãäàæ, ìîíãîë õýëíýý îð÷óóëàãäñàí áàíêíû ä¿ðìèéã À.Àìàð òýðã¿¿òýé êîìèññ çàëðóóëàí çàñàìæèëñíû ýöýñò ÀÇÃ-ûí 1924 îíû YI ñàðûí 27-íû õóðàëäààíààð Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí õóâü íèéë¿¿ëñýí õóäàëäàà, àæ ¿éëäâýðèéí áàíê áàéãóóëàõààð øèéäâýðëýâ. Ýíý íü Ìîíãîë óëñûí àíõíû áàíê þì. Áàíê íü ¿íäýñíèé ìºíãºí òýìäýãòèéã áóé áîëãîõ, óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí áàéäëûã ñàéæðóóëàõ, àæ àõóéí ãàçàð, àðä èðãýäèéã õºíãºëòòýé çýýëýýð õàíãàõ ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýæ Ìîíãîë óëñàä áàíê ñàíõ¿¿ãèéí òîãòîëöîî ¿¿ñýí á¿ðýëäýõ ýõ ñóóðèéã òàâüæýý. Õóäàëäàà, àæ ¿éëäâýðèéí áàíê íü áýëýí ìºí㺺ð áàòëàãäñàí ÷åêýýð ã¿éëãýý õèéæ áàéñàí áºãººä ÷óõàì ýíý ¿åä ¿íäýñíèé ìºíãºí òýìäýãòèéã áóé áîëãîõ áýëòãýë àæèë õèéãäýæ áàéâ. ÀÇÃ-ûí 1924 îíû IX ñàðûí 5–íû ºäðèéí 32-ð õóðëààð óã àñóóäëûã õýëýëöýýä ìºíãºíèé ÿâäëûã øèíæëýí ñàéæðóóëàõ òóñãàé êîìèññûã áàéãóóëæýý. ×èíãýýä 1925 îíä ¿íäýñíèé ìºíãºí òýìäýãòèéã ã¿éëãýýíä îðóóëæýý. ¯íäýñíèé ñî¸ë áîëîâñðîëûã õºãæ¿¿ëæ, õ¿í àìûí áîëîâñðîëûí ò¿âøèíã äýýøë¿¿ëýõ, ñî¸ë óðëàã, ãýãýýðëèéí áàéãóóëëàãûã ¿¿ñãýõ, îð÷èí ¿åèéí øèíæëýõ óõààíûã ¿¿ñãýí õºãæ¿¿ëýõ íü Àðäûí çàñãèéí ãàçðûí áàñ íýã çîðèëãî áàéâ. 1922-1923 îíä îðîí íóòàãò áàãà ñóðãóóëü, Íèéñëýë Õ¿ðýýíä àíõíû äóíä ñóðãóóëü, áàãøèéí êóðñ íýýãäýâ. 1923 îíû IY ñàðûí 23-íû ÍÒÕíû Òýðã¿¿ëýã÷äèéí õóðëààñ ñóðãóóëèéí õýðãèéã õºãæ¿¿ëýõ áîäëîãî òºëºâëºõ ¿¿ðãèéã Ý.Áàòõààíä äààëãàæýý. Òýðáýýð 1921 îíîîñ õîéøõè áàãà ñóðãóóëèóäûí áàéäëûã òîéìëîí ºã¿¿ëñýí áàðèìò áè÷ãèéã áîëîâñðóóëàí, ñóðãóóëü ñî¸ëûí õýðýãò íèéò óëñûí òºñâèéí 5-6%-èéã çàðöóóëàõ ñàíàëûã ÍÒÕ-íä òàâüæ áàéâ. Óëìààð 1924 îíû II ñàðûí 13-íä Àðäûã ãýãýýð¿¿ëýõ ÿàìûã íýýæ, íÿãòëàí áîäîõ, õîðøîî, õóóëü öààçûí çýðýã òóñãàé ñóðãóóëèóäûã áàéãóóëàâ. Íàñàíä õ¿ðýã÷äèéí áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýõ ÿâäëûã àðèëãàõ, òýäýíä ìýäëýã óõààíû àíõíû ìýäýãäýõ¿¿íèéã îëãîõ çîðèëãîîð 6 àéìàã, Èõ øàâü, Äàðüãàíãà, Õºâñãºëèéí Óðèàíõàé çýðýã á¿õèé ë Ìîíãîë íóòàãò ãýðèéí áà ò¿ð á¿ëãýìèéí õýëáýðýýð ¿íäýñíèé ìîíãîë áè÷ãýý çààæ áàéâ. Ò¿¿í÷ëýí ãàäààä óëñûí öýðýã, èðãýíèé ñóðãóóëüä ìîíãîë çàëóóñûã ÿâóóëàí ñóðãàõ áîëñîí áàéíà. 1922 îíä Äîðíî äàõèíû èõ ñóðãóóëüä /ÊÓÒÂ/15 õ¿í, Áóðèàäûí öýðãèéí ñóðãóóëüä /1924/ 7 õ¿íèéã òóñ òóñ èëãýýñýí áà 1924 îíîîñ îð÷óóëàã÷ áýëòãýõ çîðèëãîîð Ëåíèíãðàäûí äîðíî äàõèíû îëîí óëñûí õýë áè÷ãèéí èõ ñóðãóóëüä 18 õ¿í òîìèëîí îäóóëæýý. Àðäûã ãýãýýð¿¿ëýõ ÿàìíû ñàéä Ý. Áàòõààí ÇÕÓ, Ãåðìàí, Ôðàíö, Èòàëè çýðýã

126

îðîíä î÷èæ, áîëîâñðîëûí àæèëòàé òàíèëöñàíû äàðààãààð 1925 îíä ìîíãîë çàëóó÷óóä Îðîñ, Ãåðìàí, Ôðàíöàä î÷èæ õ¿í òºðºëõòíèé ñî¸ëûí ºâ ñàíãààñ ñóðàëöàõ áîëæýý. Ñóðãóóëèéí õýðýãò 1923 îíä 86355 ëàí 29 ïóí, 1924 îíä 192240 ëàí 66 ïóí ìºíãèéã òóñ òóñ çàðöóóëñíû ä¿íä 1924 îíä óëñûí òºñºâò áàãà ñóðãóóëèéí òîî 13-ò õ¿ð÷ýý1. Ýíý ¿å áîë Ìîíãîë óëñàä øèíæëýõ óõààí õºãæ¿¿ëýõ òàëààð àíõíû àëõàì õèéñýí îí æèë¿¿ä áàéëàà. 1921 îíû XI ñàðä áàéãóóëàãäñàí Ñóäàð áè÷ãèéí õ¿ðýýëýíä Ñ.Æàìúÿí, Æ.Öýâýýí, Ë.Äýíäýâ, Áóÿí÷óóëãàí íàðûí ìîíãîëûí òýð öàãèéí íýðòýé ò¿¿õ÷ ýðäýìòýä àæèëëàæ, ýõ îðíû ò¿¿õ ñî¸ëûí õîëáîãäîëòîé íîì á¿òýýë, ñóäàð, ãàð áè÷ìýë, äóðñãàëò ç¿éëñèéã îëæ öóãëóóëàõ, ãàäààä õýëíýýñ íîì á¿òýýë îð÷óóëæ, ìîíãîë õýë, ò¿¿õ, ãàçàðç¿éí ñóäàëãààã õèéæ áàéëàà.1922-1923 îíä Ñóäàð áè÷ãèéí õ¿ðýýëýí íü ÇÕÓ-ûí ØÓÀ áîëîí Áóðèàäûí Ýðäìèéí õ¿ðýýëýíòýé õàðèëöàà òîãòîîæ, àíõíû øèíæèëãýýíèé àíãèóäûã óðüæ èð¿¿ëýâ. Òýäãýýð íü Ìîíãîë îðíû ò¿¿õ, ãàçàðç¿é, ãåîëîãè, àìüòàí óðãàìàë, ãèäðîãåîëîãèéí ÷èãëýëýýð çàðèì ñóäàëãàà ÿâóóëæ, òóñ îðîíä øèíæëýõ óõààíû òºðºë á¿ðèéí ñàëáàðûã õºãæ¿¿ëýõ, áîëîâñîí õ¿÷íèéã áýëòãýõ, àæ àõóéí çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ õýðýãò ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí þì. ×óõàì òýð ¿åä Îðîñ-Ǻâëºëòèéí ýðäýìòýí Ï.Ê. Êîçëîâûí “Ìîíãîë-Ò¿âýäèéí” øèíæèëãýýíèé àíãè Íî¸í óóëûí Õ¿íí¿ãèéí áóëøèéã ìàëòàæ, øèíæëýõ óõààíû íýýëò õèéñýí áà ìºí Õºâñãºë íóóðûí îð÷íûã ñóäëàõ àñóóäëààð Ýðõ¿¿ãèéí èõ ñóðãóóëüòàé õýëýëöýýð õèéæ 1923 îíä àíõíû ýêñïåäèöèéã çîõèîí áàéãóóëàâ. Ìºí ¿åä ÀÍÓ-ûí ýðäýìòýí Ð.Ýíäðüþñèéí ïàëåîíòîëîãèéí àíãè àíõ àæèëëàæ Ìîíãîëûí ãîâèîñ ¿ëýã ã¿ðâýëèéí àðâèí èõ äóðñãàëûã íýýí èëð¿¿ëæýý. Ñóäàð áè÷ãèéí õ¿ðýýëýí íü õÿòàä, ìàíæ, àíãëè, ôðàíö, îðîñ õýëíýýñ Ìîíãîëûí ò¿¿õèéí á¿òýýë¿¿äèéã îð÷óóëàí, îëîí îðíû ¿íäñýí õóóëèéã õºðâ¿¿ëæýý1. Ìîíãîë îðîíä øèíæëýõ óõààíûã õºãæ¿¿ëýõýä 1921-1924 îíä íèéò 154759 ëàí ìºí㺠çàðöóóëæ, áàãàã¿é ç¿éëèéã õèéæ á¿òýýæýý2. 1920-èîä îíä Ìîíãîëûí ñî¸ëûí àìüäðàëä çàðèì ººð÷ëºëò ãàð÷, ìîíãîë÷óóä ºðíºäèéí ñî¸ëòîé, Îðîñîîð äàìæèí òàíèëöàõ áîëîâ. Ñî¸ë ãýãýýðëèéí áàéãóóëëàãóóä–Á¿õ Ìîíãîëûí õóâüñãàëò çàëóó÷óóäûí æ¿æãèéí õ¿ðýýëýí /1922/, Àðäûí íàìûí öýíãýëäýõ õ¿ðýýëýí, Ñ¿õáààòàðûí òºâ êëóá, Àìãàëàíáààòàðûí êëóá/ 1924/, àíõíû íîìûí ñàí áàéãóóëàãäàæ, óõóóëãà ñóðòàë÷èëãààíû àæëûã ÿâóóëæ ýõëýâ. Àíõíû õóâüñãàëò äóóíóóä çîõèîãäîæ, àÿëãóóò æ¿æèã, øîã ãàðàà, æèæèã ¿çýãäýë òîãëîí, òîãòìîë õýâëýë¿¿ä áóé áîëîâ. Ýíý ¿åä “Óðèà”, “Íèéñëýëèéí ñîíèí áè÷èã”, “Àðäûí ýðõ”, “Àðäûí öýðýã” çýðýã øèíý ¿åèéí ñîíèí ñýòã¿¿ë ãàð÷, íàì, çàñãèéí áîäëîãûã ñóðòàë÷ëàõ, îëîí ò¿ìíèéã ãýãýýð¿¿ëýõýä íýí ÷óõàë íºëºº ¿ç¿¿ëæýý. Ñî¸ë ãýãýýðëèéí àæëûí ãîë àãóóëãà íü îëîí ò¿ìíèé èäýâõèéã ñýðãýýõ, òýäíèéã íèéãìèéí á¿òýýí áàéãóóëàëòàíä òàòàí îðîëöóóëàõàä îðøèæ áàéñàí þì. Èéíõ¿¿ 1922-1924 îíä Àðäûí çàñãèéí ãàçàð, ÌÀÍ-ààñ óëñ îðíû îíöëîã, òóõàéí öàãèéí íºõöºë áàéäàëä çîõèöóóëàí íèéãìèéí àìüäðàëûí á¿õèé ë õ¿ðýýíä àðä÷èëñàí ººð÷ëºëòèéã óõààëãààð õýðýãæ¿¿ëñíèé ä¿íä 1921 îíû ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí õóâüñãàëûí îëîëòûã áàòàòãàæ, óëìààð òºð çàñàãëàëûí øèíý õýëáýð-Á¿ãä íàéðàìäàõ Óëñûã òóíõàãëàõ ¿íäñýí íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëæýý.

1

ÁÍÌÀÓ-ûí àíõäóãààð èõ õóðàë. Äýëãýðýíã¿é òàéëàí. ÓÁ., 1984. òàë-123-124. Àðäûí öýðýã. Ñîíèí. ÓÁ. 1924. II-16. ¹2. 2 ÁÍÌÀÓ-ûí àíõäóãààð Èõ õóðàë. ÓÁ. 1984. òàë-127. 1

127

Ìîíãîë îðíû äîòîîä, ãàäààä áàéäàë. 1922 îíû ýõíýýñ òóñ óëñûí äîòîîä áàéäàë õàðüöàíãóé òîãòâîðæèæ, íèéãýì, ¿íäýñòíèéã õàìàðñàí ¿éìýýí ñàìóóíã¿é, àìàð òàéâàí áîëæ èðæýý. ªã¿¿ëýí áóé ¿åä àðäûí ýðõòýé õýìæýýò öààçàò çàñãèéí ãàçðààñ ¿íäýñíèéõýý ýâ íýãäëèéã äýýäëýí, òóõàéí öàã ¿åèéí íºõöºë áàéäàë, íèéãìèéí õ¿÷í¿¿äèéí ýðõ àøãèéã õàðãàëçàõ áàéð ñóóðèéã áàðèìòàëæ áàéëàà. Óëñ îðíû äîòîîä áàéäàë åðºíõèé òºë⺺𺺠òîãòâîðæèõîä ¿íäýñíèé ýâñëèéã á¿ðä¿¿ëýã÷ ãîë õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä áîëîõ Øèíý çàñàã òºð áà Áîãä ãýãýýíèé õîîðîíäûí õàðèëöàà èõýýõýí íºëººòýé áàéâ. “Òàíãàðãèéí ãýðýý”-ãýýð çîõèöóóëàãäñàí òýäíèé õàðèëöààíä èëýðõèé ñºðãºëäºõ ÿâäàë áàéãààã¿é áºãººä øèíý çàñãèéí çàëóó óäèðäàã÷äààñ Áîãä ãýãýýíèéã õ¿íäýòãýí ¿çýæ, çàðèì òàëààð áóóëò õèéæ áàéñàí áîë Áîãä ãýãýýíèé ç¿ãýýñ ÷ òºðèéí õýðýãò õ¿ëöýíã¿é õàíäàõ áîëæýý. ¯¿íèé õàìò àðäûí çàñãèéí ãàçðûí åðºíõèé ñàéäûí àëáàí òóøààëä øàøíû ç¿òãýëòýí Æàëõàíç õóòàãò Ñ.Äàìäèíáàçàð, òºðèéí òóðøëàãàòàé ò¿øìýë Á. Öýðýíäîðæ íàð óäàà äàðààëàí ñîíãîãäîæ, õóó÷èí äýãëýìèéí òýðã¿¿íèé õýñãèéíõýí òºðèéí àëáàíä õ¿÷èí ç¿òãýõ áîëñîí íü íèéãìèéí õ¿÷í¿¿äèéí õàðüöàà áîäèòîé áàéñíû øèíæ þì. ¯íäýñíèé àðä÷èëñàí õóâüñãàëûí ÿëàëòààñ 1924 îíû äóíä ¿åèéã õ¿ðòýë ¿íäýñíèé îíöëîã, óëàìæëàëàà áàðèìòàëñàí ýõ îðîí÷ ñýòãýëòýé, ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ¿çýëòí¿¿ä – Ä.Áîäîî, Ñ.Äàíçàí, Ä.Ñ¿õáààòàð íàðûí øèíý óäèðäàã÷èä çàñãèéí ýðõèéã íèéãìèéí äýâøèëò õ¿÷íèé òºëººëºã÷èäòýé çºâøèëöºí áàðüæ áàéñàí ó÷ðààñ øèíý òºð òîãòâîðæèæ ÷àäñàí òºäèéã¿é áýõæèæ ýõëýâ. Òºâ çàñãèéí õóâüä õ¿÷òýé ýñýðã¿¿öýë, äîíñîëãîîã¿é, òàéâàí áàéõàä ÀÆÖ-èéí õ¿÷ ºðãºæèæ áýõæñýí áîëîí çºâëºëòèéí óëààí öýðãèéí àíãèóä Ìîíãîëä áàéñàí çýðýã ÷ áàñ íºëººòýé. Ãýâ÷ ýíý á¿õýí íü õóó÷íûã õàëæ øèíý÷ëýõ ¿éë ÿâö îãòõîí ÷ ýñýðã¿¿öýë, çºð÷èëã¿éãýýð ÿâàãäñàí ãýñýí õýðýã õàðààõàí áèø þì. ªã¿¿ëýí áóé ¿åä Ñàæ ëàìûí, Äàìáèéæàíöàíã äàðñàí çýðýã ¿éë ÿâäëóóä ãàðñàí áîëîâ÷ òýäãýýð íü õýñýã áóñàã ¿éë ÿâäàë áàéñàí áºãººä óëñ òºðèéí àìüäðàëûí åðºíõèé ä¿ð çóðãèéã ººð÷èëæ, íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí øèíý÷ëýëèéã òàñàëäóóëàõ õýìæýýíä õ¿ðýýã¿é þì. ͺ㺺òýéã¿¿ð òýäãýýðèéã ò¿ðãýí õóãàöààíä óñòãàí äàðæ, óõóóëãà ñóðòàë÷èëãààíû ºðãºí àæèë õèéñíèé ä¿íä íàìæìàë áàéäëààð ºíãºð÷ áàéâ. Õàðèí óëñ òºðèéí àìüäðàëûã ýýäðýýòýé áîëãîõóéö çºð÷èë òºð, íàìûí óäèðäëàãûí òºâøèíä áóé áîëæ ýõýëæýý. Ýíýõ¿¿ çºð÷èë çºðºë人íèé ÿâöàä 1921 îíû õóâüñãàëûí ç¿òãýëòí¿¿ä ºâºð õîîðîíäîî ìàðãàëäàí òýìöýæ, íýã íýãèéãýý ýðñä¿¿ëýí õýëìýãä¿¿ëæ áàéâ. Ýë ¿éë ÿâäëûí ýõíèéõ íü Ä.Áîäîî, Ñ.Äàíçàí íàðûí õîîðîíäûí ìàðãààí áàéâ. Õóâüñãàëûí äàðàà õýìæýýò öààçàò çàñàã òîãòîîõ òóõàé íýã ñàíàëòàé áàéñàí áîëîâ÷ àãóóëãûí òàëààðõè çºðººòýé îéëãîëò íü òýäíèéã çºð÷èëä¿¿ëæ, ýíý íü óëñ îðîí, íàìûí äîòîîä àìüäðàë, íàì ýâëýëèéí õîîðîíäûí õàðüöàà çýðýã àñóóäëóóä äýýð õóðöààð èëýð÷, ýöýñòýý 1922 îíû ýõýýð Ä.Áîäîîã á¿õ àëáàí òóøààëààñ íü ÷ºëººëæ, ¯I ñàðä áàðèâ÷ëàí, ¯III ñàðûí 30-íä “ àðäûí çàñãèéã óñòãàõ” õýìýýñýí õèëñ õýðýãò õîëáîãäóóëàí àìü íàñûã íü õîõèðîîâ.Ò¿¿íòýé õàìò àðäûí íàìûã àíõ ¿¿ñãýëöýæ,õóâüñãàëûí õýðýãò ç¿òãýæ ÿâñàí Ä.×àãäàðæàâ, ª.Äýíäýâ, äà ëàì Ïóíöàãäîðæ,ã¿í Òîãòîõ íàðûí 14 õ¿íèéã øèéòãýí õýëìýãä¿¿ëæýý. Ýíý õýðýãò çºâëºëòèéí õàðúÿàò, Êîìèíòåðíû ÀÄÍÁÄÍÃ-ûí Ìîíãîë-Ò¿âýäèéí ñåêòîðûí ýðõëýã÷ýýð àæèëëàæ áàéãààä 1921 îíû I¯ ñàðä Ìîíãîëä èðñýí Ý.Ä.Ðèí÷èíî ÷ îðîëöîæ, Ä.Áîäîî, Ñ.Äàíçàí íàðûí õîîðîíäûí çºðºë人íèéã äýâýðãýæ áàéñíû óëìààñ òýäíèé ìàðãààí íü ¿çýë áàðèìòëàëûí çºðºë人í áîëîâ÷ öààøèä ýðõ ìýäëèéí òºëºº òýìöýë,õóâèéí

128

òîîöîîíû ºí㺠àÿñ á¿õèé ýð¿¿ë áèø øèíæòýé áîëæ õóðöàäñààð íýã íü íºãººãºº óñòãàæ òºãñ÷ýý1. Ãýâ÷ ¿¿ãýýð íàìûí äîòîðõè çºðºë人í íàìæààã¿é áºãººä 1922 îíîîñ Ìîíãîë îðíû õºãæëèéí çàìûí àñóóäàë äýâøèãäñýí ¿åä äàõèí øèíý çºð÷èë áóé áîëîâ. Êîìèíòåðí áà ÇÕÓ-ûí íºëºº èõñýæ, íàìûí äîòîð ç¿¿íèé ¿çýë áóé áîëæ ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ÷èã áàðèìæààã ººð÷ëºõ õàíäëàãà èëýð÷ýý. Òóõàéí ¿åä ìîíãîëûí óäèðäàã÷äûí àëü íü ÷ óëñ îðíûõîî òóñãààð òîãòíîëûã áýõæ¿¿ëæ, õîöðîãäëûã àðèëãàõ, ìîíãîë îâîãòíûã íýãòãýõ õýìýýñýí ¿íäñýí çîðèëãîòîé áàéñàí áîëîâ÷ òýäãýýðò õ¿ðýõ àðãà çàì, ò¿øèãëýõ õ¿÷, õàðãàëçàõ õ¿÷èí ç¿éë¿¿äèéí õóâüä õàðèëöàí àäèëã¿é ñàíàë áîäîëòîé áàéâ. Òýäíèé íýã õýñýã íü, òóõàéëáàë Ñ.Äàíçàí òýðã¿¿òýé ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ÷èã áàðèìæààã áàðèìòëàã÷èä íü ¿íäýñíèé îíöëîã, óëñ îðíû õºãæëèéí òºâøèíã õàðãàëçàí íèéãýì- ýäèéí çàñãèéí àðãà õýìæýýã ààæìààð, áîëãîîìæòîé õýðýãæ¿¿ëýõ,òºðèéí òýðã¿¿ëýõ ¿¿ðãèéã íýìýãä¿¿ëýõ, îëîí óëñòàé õàðèëöààòàé áàéõûã ãîë áîëãîæ áàéñàí áîë íºãºº íýã õýñýã íü áóþó øèíýýð ãàð÷ èðñýí “ç¿¿í æèã¿¿ðèéíõýí” íü Êîìèíòåðí áà ÇÕÓ-ä ø¿òýæ íèéãìèéí ã¿í ã¿íçãèé ººð÷ëºëò õèéõ, óëìààð ñîöèàëèñò çàìààð çàìíàõ, íàìûí íºëººã íýìýãä¿¿ëýõèéã ýðõýìëýæ áàéâ. Íàìûí äîòîðõ òýìöýë õóðöàäàõàä Ý.Ä.Ðèí÷èíî, Ò.Ð.Ðûñêóëîâ íàð áàãàã¿é ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæýý. Íýí ÿëàíãóÿà õóâüñãàë÷ ¿çýë îíîëûã òóóøòàé áàðèìòàëñàí Ý.Ä.Ðèí÷èíî íü ìîíãîëûí ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí õóâüñãàëûí õýðýãò îðîëöîæ, Çàñãèéí ãàçðûí çºâëºõ, ÍÒÕ-íû òýðã¿¿ëýã÷ ãèø¿¿í, ÁÖÇ-èéí òýðã¿¿ëýã÷ çýðýã ìîíãîëûí òºðèéí òîìîîõîí àëáàí òóøààëä õ¿ð÷ ÷àäñàíû ä¿íä óëñ òºðèéí àìüäðàëä áàãàã¿é íºëººòýé áîëæýý. Òýðáýýð íàìûí ç¿¿í æèã¿¿ðèéíõíèéã äýìæèæ, òýäíèé íºëººã áýõæ¿¿ëýõèéí òºëºº òºðèéí óäèðäëàãûí äîòîð õàãàðàë ýâäðýë ¿¿ñãýæ, Ñ.Äàíçàíòàé èëò çºðºëäºæ ýõëýâ. Óëñ îðíû õºãæëèéí òàëààðõ ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ¿çýë áàðèìòëàë áîëîâñðîíãóé áîëîõûí õèðýýð Ìîíãîëûí îíöëîãèéã ¿ë õàéõðàí, ÇÕÓ áà Êîìèíòåðíèé ¿çýë áîäëûã òóëãàæ, òóñ îðíûã õóâüñãàëæóóëàõ ãîë øóãàìûã òóóøòàé áàðèìòàëñàí Ý.Ä.Ðèí÷èíîãèéí áàéð ñóóðü Ñ.Äàíçàíä òààëàãäàõã¿é áîëæ èðæýý. Ýíý íü ìºí ÷àíàðòàà ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ÷èã áàðèìæàà áà ñîöèàëèñò îíîëûã íýâòð¿¿ëýõ ãýñýí ñàíààðõëûí õîîðîíäûí òýìöýë áàéëàà.Òýäíèé òýìöýë ÌÀÕÍ-ûí Ø èõ õóðëûí ¿åýð ýðñ õóðöàäæýý. Èõ õóðàë äýýð ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ÷èã áàðèìæààã õÿíàí ¿çýõ îðîëäëîãî õ¿÷òýé ãàð÷ Ý.Ä.Ðèí÷èíîãîîñ “Ìîíãîëûí õóâüñãàëûí èðýýä¿é öàãèéí áàéäàë òºëºâ” õýìýýñýí 6 ç¿éë ñýäâèéã ãàðãàæ “ÌÀÍ-ûí ýöñèéí çîðèëãî ýâ õàìò ¸ñ ìºí áºãººä íàì êàïèòàë õºðºíãºòíèé õºãæëèéí øàòûã àëãàñàí ýíý çîðèëãîä õ¿ðýõ…”–èéã1 çààæ, ÿäóó äîîä àíãèéã ò¿øèãëýõ, áàÿëàã õºðºíãºòºíã ¿ë òºð¿¿ëýõ, íèéãýì æóðìûã áàéãóóëàã÷èä-ïðîëåòàðè íàðûã áóé áîëãîõ øààðäëàãûã òàâüæýý. ¯¿íèéã Ñ.Äàíçàí ýñýðã¿¿öýæ, èõ õóðàë ÷ ò¿¿íèé áàéð ñóóðèéã äýìæèæ “Ìîíãîë óëñ á¿õ äýëõèéí îëîí óëñ ëóãàà àäèë õàðãèñ êàïèòàëûí äàðëàë çîâëîíã ¿ë àìñàí îëîí óëñûí îäîîãèéí áàéäàëä íèéö¿¿ëýí æèíõýíý àðäûí ¸ñûã áàðèìòëàí çîðèâîîñ çîõèíî”2 õýìýýñýí íü êàïèòàëèçìûã àëãàñàí ñîöèàëèçìä øèëæèõèéã áóñ, õàðèí äýëõèéí íèéòèéí ò¿ãýýìýë õàíäëàãà áîëñîí àðäûí á¿ãä íàéðàìäàõ ¸ñîíä õ¿ðýõ ãýñýí çîðèëãî áàéæýý. Ãýâ÷ Ý.Ä.Ðèí÷èíî íàì, ýâëýëèéí äîòîðõè õýò ç¿¿í ¿çýëòí¿¿äèéã äýâýðãýí Çàñãèéí ãàçðûí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Áàâààñàí, 1

Ë.Áàò-Î÷èð. Áîäîî ñàéä: ¿çýë áà ¿éëñ. ÓÁ., 1991. òàë-50. ÌÀÕÍ-ûí III èõ õóðàë. ÓÁ.,1966. òàë-45. 2 ÌÀÕÍ-ûí III èõ õóðàë. ÓÁ,, 1966. òàë-220. 1

129

ÌÕÇÝ-èéí Òºâ Õîðîîíû äàðãà Ñ.Áóÿííýìýõ íàðûã õóóëü áóñààð áàðèâ÷ëóóëæ, óëìààð Ñ.Äàíçàíã õóðëûí ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîõîîñ òàòãàëçàõàä õ¿ðãýæ, ýöýñò íü 1924 îíû ¯III ñàðûí 28-íû øºíº ò¿¿íèéã áàðèâ÷ëàí, 3Î-íû ¿¿ðýýð 24 öàãèéí äîòîð õýðãèéã òàñëàí øèéòãýõ ¿¿ðýãòýé áàéñàí “Á¿ðýí ýðõò òóñãàé êîìèññ”-ûí3 øèéäâýðýýð àìü íàñûã íü õóóëü áóñààð åã¿¿òãýí õîõèðîîâ. Ýíý òóõàé Êîìèíòåðíû òºëººëºã÷ Ò.Ðûñêóëîâ “… Ñ.Äàíçàíã óñòãàñàí ÿâäàë óë ¿íäýñ ìóóòàé ç¿éë áàéñàí ÷ ãýñýí ýíý íü óëñ òºðèéí áîäëîãîä áàðóóíû õýëáýðýë ãàðãàõ, õÿòàäûí ìºí㺠õ¿¿ëýã÷èäòýé õîëáîî òîãòîîõ, õóâüñãàëûí ýñðýã àæèëëàõûã õè÷ýýã÷ õýí á¿õýíä õàòóó ñàíàìæ äîõèî áîëñîí þì…”1 õýìýýí èëòãýæ áàéâ. Èéíõ¿¿ 1924 îíû ¿éë ÿâäëóóäûí ¿ð ä¿íä ç¿¿í æèã¿¿ð áóþó ÇÕÓ áà Êîìèíòåðíûã áàðèìòëàã÷èä ÿëæ Á.Öýðýíäîðæ, Æ.Öýâýýí òýðã¿¿òýé ¿íäýñíèé äýâøèëò ¿çýëòí¿¿ä Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûí òºëºº ÷èí ¿íýí÷ýýð ç¿òãýæ, ò¿¿íèéãýý àâ÷ ¿ëäýõèéí òºëºº èõýýõýí óõààëàã áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõàä õ¿ð÷ýý. ÀÇÃ-ààñ õóâüñãàëûí îëîëòûã áàòàòãàí, àðä÷èëñàí ººð÷ëºëòèéã õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñýí ¿åä òóñ îðíû ãàäààä áàéäàë òºäèéëºí áýõæýýã¿é áàéâ. Òóñãààð òîãòíîëîî õ¿ëýýí çºâøººð¿¿ëæ, íàéðàìäàë, õóäàëäààíû õàðèëöàà òîãòîîõûã õ¿ñ÷ äýëõèéí óëñóóäàä õàíäñàí ÌÀÇÃ-ûí óðèàëãà äýìæëýã îëñîíã¿é. Äýëõèéí óëñ òºðèéí áîäëîãûã òîäîðõîéëîã÷ òîìîîõîí ã¿ðí¿¿ä Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûã õ¿ëýýí çºâøººðºõèéã ¿ë ÿàðàí, á¿ñ íóòàã äàõü Ìîíãîë óëñûí áàéð ñóóðü õýðõýí ººð÷ëºãäºõèéã àæèãëàí ñóóæýý. Ìîíãîëä óëàìæëàëò ñîíèðõîë á¿õèé ÀÍÓ-ààñ øèíý àðäûí çàñãèéã õ¿ëýýæ çºâøººðºõ áîäîëã¿é áàéñàí ÷ Õààëãàí äàõü êîíñóëûí ãàçðààðàà äàìæóóëàí çîõèõ ìýäýýëýë àâ÷, çàðèì íýãýí øóóä õàðèëöàà õîëáîî òîãòîîæ ýõýëæýý. Àìåðèêèéí êîíñóë Ñ.Ñîêîáèí 1921-1922 îíä Ìîíãîëä 5 óäàà èðæ, òóñ îðíû óëñ òºð, ýäèéí çàñàã, ãàäààä õàðèëöààíû øèíæ òºëºâèéã ñîíèðõîí Áîãä õààí, Åðºíõèé ñàéä Ä.Áîäîî, Öýðãèéí ÿàìíû ñàéä Ä.Ñ¿õáààòàð íàðûí Ìîíãîëûí çàðèì ýðõ áàðèã÷èäòàé óóëçñàí óóëçàëòûí òóõàé òîäîðõîé ìýäýýëëèéã Çàñãèéí ãàçàðòàà èëòãýæ áàéæýý. Óëìààð 19231924 îíä Áýýæèí äýõü Àìåðèêèéí öýðãèéí àòòàøåãèéí àæèëòàí áîëîí Õààëãàíû øèíý êîíñóë Ý.Ô. Ñòåíòîí íàð Ìîíãîëä èðæýý. Ýë áàéäàëä ÇÎÓûí ç¿ãýýñ èõýýõýí ýìçýãëýí äóðã¿éöñýíèé óëìààñ Ìîíãîëûí ÀÇÃ-ààñ “Àìåðèêààñ èðýãñäýä ¿ë èòãýõýý”2 àëáàí ¸ñîîð çàðëàæ õî¸ð îðíû õîîðîíä õàðèëöàà òîãòîîõûã àëãóóðëàõ çàìä îðæýý. ßïîíû õóâüä Ñèáèðèéí èíòåðâåíöè, ïàí Ìîíãîëûí õºäºë㺺í çýðýã îëîí ¿éë ÿâäëûí óëìààñ øèíý Ìîíãîë óëñòàé àëèâàà íýãýí õàðèëöàà òîãòîîãîîã¿é áàéñàí òºäèéã¿é Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûã ¿ë çºâøººðºõ Õÿòàäûí áàéð ñóóðèéã äýìæèæ áàéâ. ÀÇà äºíãºæ òîãòñîí ¿åä ßïîíû ç¿ãýýñ Õÿòàäûí Çàñãèéí ãàçàðò õàíäàí “Ìîíãîëä áàéäàë íîöòîé áîëñîí òóë àëäñàí õîòóóäàà Õÿòàä áóëààí àâ÷ Ãàäààä Ìîíãîëä ýìõ äýãëýì òîãòîîõã¿é áîë ¿¿íèéã ßïîí óëñ ººðºº ã¿éöýòãýõ áîëíî”3 õýìýýí ñàíóóëñíûã Èõ Áðèòàíè ÷ äýìæèæ áàéâ. Èéíõ¿¿ Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûã äýëõèéí óëñóóäààð õ¿ëýýí çºâøººð¿¿ëýõ îðîëäëîãî òóõàéí íºõöºë áàéäàë õèéãýýä

3

Æàíæèí Äàíçàí. ÓÁ., 1995. òàë-28. Êîìèíòåðí áà Ìîíãîë. Áàðèìò áè÷ãèéí ýìõýòãýë.ÓÁ., 1996. òàë-75. 2 Í.Èøæàìö. ÀÍÓ-ààñ Ìîíãîëûí õóâüä ÿâóóëñàí áîäëîãî, Ìîíãîë-Àìåðèêèéí õàðèëöàà. /1900-1987/. ÓÁ., 1999. òàë-26. 3 Á.Øèðýíäýâ. “Ìîíãîë àðäûí õóâüñãàëûí ò¿¿õ” II õýâëýë. ÓÁ., 1999. òàë-310. 1

130

áîäèòîé áà áîäèòîé áóñ ó÷èð øàëòãààíû óëìààñ çºâõºí á¿ñ íóòãèéí õ¿ðýýíä àâ÷ õýëýëöýãäýõ õýìæýýíä õ¿ð÷ õÿçãààðëàãäàâ. ªã¿¿ëýí áóé ¿åä õºðø îðíóóäààñ Ìîíãîëä õàíäàõ õàíäëàãà èõýýõýí çºðººòýé áàéëàà. ÇÎÓ áà Ìîíãîëûí õóâüä òóñ òóñûí çàñãèéí ãàçðûã õ¿ëýýí çºâøººðñºí “íàéðàìäëûí ãýðýý”-íèé äàãóó 1922 îíä äèïëîìàò òºëººëºã÷äèéã ñîëèëöîæ, Ìîíãîëä àðä÷èëñàí ººð÷ëºëòèéã õýðýãæ¿¿ëýõ á¿õèé ë ¿éë ÿâöàä ÇÎÓ-ûí ç¿ãýýñ òóñëàí äýìæèæ èðæýý. Ìîíãîëûí óëñ òºðèéí àìüäðàëä çºâëºëòèéí íºëºº ààæèì ààæìààð íýìýãäýõ áîëñîí ÷ Ǻâëºëòèéí öýðýã Ìîíãîëä áàéðëàæ, Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîë àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõàä çîõèõ ¿¿ðýãòýé áàéëàà. Õàðèí ºìíºä õºðø-ÄÈÓ-ûí ç¿ãýýñ Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîñîí áàéäëûã ¿ë çºâøººðºí, öýðãèéí õ¿÷ýýð äîâòëîõ öóóðõàë òàðààí, ç¿ñýí ç¿éëèéí àðãà ÿâóóëãà õèéæ, õèë õÿçãààðûã ò¿éâýýí, ºäººõ áîëæýý. Õÿòàäûí ãåíåðàë Æàí Çîëèí 1922 îíû I¯ ñàðä Ìîíãîëä áàéñàí óëààí öýðãèéã õººí çàéëóóëàõ”-àà óäàà äàðàà ìýäýãäýæ áàéñàí áà Áýýæèíãèéí çàñãèéí ãàçðààñ Ìîíãîëûã ýðõøýýëäýý äàõèí îðóóëàõûí òóëä óëñ òºð, ñóðòàë íýâòð¿¿ëãèéí çîõèîí áàéãóóëàëòòàé àðãà õýìæýýã ÿâóóëæ, ò¿¿íäýý Áàí÷èí Áîãä áîëîí ªâºð Ìîíãîëûí íî¸äûã àøèãëàõûã çîðüæ áàéâ. Ýíý á¿õýí íü øèíý òóëãàð Ìîíãîë óëñûí ãàäààä áàéäëûã íýí ýýäðýýòýé áîëãîæ áàéñàí áºãººä ãàãöõ¿¿ Õÿòàäûí äîòîðõè òîãòâîðã¿é áàéäàë áîëîí öýðãèéí ýðõòí¿¿äèéí õîîðîíäûí òýìöýë Ìîíãîëä öýðãèéí ò¿ðýìãèéëýë ¿éëäýõ áîëîìæèéã õààæ áàéâ. Õýäèéâýýð ºðãºí äýëãýð ò¿ãýí òàðõààã¿é áîëîâ÷ Ìîíãîë óëñûí áèå äààñàí áàéäëûã õ¿íäýòãýõ ¿çýë ñàíàà õÿòàäûí äýâøèëò õ¿÷íèé äîòîð áàéñàí áîëîâ÷ Õÿòàäûí òºâ çàñãèéí ýðõèéã áàðüñàí Áýýæèíãèéí çàñãèéí ãàçðààñ Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûí àñóóäàëä äàéñàãíàí õàíäñàíû óëìààñ õî¸ð óëñûí õîîðîíä øóóä õàðèëöàà òîãòîîõ áîëîìæ àëäàãäàæ, ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí çóó÷ëàë çàéëøã¿é áîëæýý. Ýë íºõöºëä ÀÇÃ-ààñ õî¸ð îðíû õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä ÇÎÓ-ûí çóó÷ëàë îíöãîé à÷ õîëáîãäîëòîé áºãººä áîäèò ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ çàì õýìýýí ¿çýæ, 1921 îíû XII ñàðûí 12-íä ýõýëñýí Ǻâëºëò-Õÿòàäûí õýëýëöýýðèéí ÿâöûã èõýýõýí àíõààðàí àæèãëàæ áàéâ. Óäààí õóãàöààíä íàðèéí òºâºãòýé ¿éë ÿâäëóóäààð ä¿¿ðýí áàéñàí ýíý õýëýëöýýð Ìîíãîë óëñûí òóñãààð òîãòíîëûí õóâü çàÿàã òîäîðõîéëîõîä ÷óõàë íºëººòýé áàéâ. Õýëýëöýýðèéí ýõýíä Ǻâëºëòèéí òàë ººðèéí öýðãýý Ìîíãîëä áàéëãàí, 1921 îíû ÌîíãîëÎðîñûí ãýðýýãýýð îëñîí áàéð ñóóðèà ¿ë õºíäºí, Ãàäààä Ìîíãîëûí àñóóäëààð àëü àëü òàëäàà õ¿ëýýí àâ÷ áîëîõóéöààð òîõèðîëöîîíä õ¿ðãýõ çîðèëãûã àãóóëæ áàéñàí õýäèé ÷ Õÿòàäûí òàëûí ýñýðã¿¿öýëòýé òóëãàð÷ýý. Õÿòàäûí Ãàäààä ÿàìíû ñàéäààñ Ìîíãîëä çºâëºëòèéí öýðýã áàéñàí íºõöºëä Ìîíãîë-Õÿòàäûí õýëýëöýýðò ÇÎÓ-ûí çóó÷ëàëûã õ¿ëýýí àâàõûã ýñýðã¿¿öýæ, Ǻâëºëòòýé õýëýëöýýð õèéõã¿é ãýäãýý ìýäýãäñýí áºãººä óäàëã¿é Ìîíãîë, Ǻâëºëòèéí õîîðîíä íàéðàìäëûí ãýðýý áàéãóóëñàí àñóóäàë ÷ èë òîä áîëæ, À.Ê. Ïàéêåñûí õàãàñ æèë øàõìûí ¿éë àæèëëàãàà ìóõàðäàí, áóöàõàä õ¿ð÷ýý. 1922 îíû YII ñàðä Õÿòàäàä Ǻâëºëòèéí øèíý òºëººëºã÷ À.À. Èîôôå èðñíýýð Ǻâëºëò-Õÿòàäûí õýëýëöýýðèéí ÿâöàä Ìîíãîëûí àñóóäëààð áàðèìòàëæ áàéñàí Ǻâëºëòèéí òàëûí áàéð ñóóðü ººð÷ëºãäºâ. Òýðáýýð Ìîíãîëûí àñóóäëûã Õÿòàäûí áîëîí äîðíî äàõèíû õóâüñãàëò õºäºë㺺íèé ýðõ àøèã, çîðèëãûí ¿¿äíýýñ çîëèîñîëæ, Ìîíãîëûã Õÿòàäàä ºãºõ íü ç¿éòýé ãýñýí ñàíààã áàðèìòëàõ áîëæýý. Öààøèä Ǻâëºëò-Õÿòàäûí õýëýëöýýðò Ìîíãîëûí àñóóäëûã ãîë áîëãîõã¿éãýýð Õÿòàäûí ñþçåðåíèòåòèéã õ¿ëýýí

131

çºâøººðºõ, Ìîíãîëîîñ Ǻâëºëòèéí öýðãèéã ãàðãàõàä áýëýí áàéãàà çýðãèéã ìýäýãäýæ, ò¿¿íèéã íü çºâëºëòèéí óäèðäëàãà äýìææýý. Èéíõ¿¿ Ìîíãîëûí àñóóäàë íààøòàéãààð øèéäýãäýõ íü ýðãýëçýýòýé áîëñîí ÿâäàë ìîíãîë÷óóäûí ñîíîðò õ¿ð÷, Ãàäààä ÿàìíû ñàéä Á.Öýðýíäîðæîîñ ÇÎÓ-ûí á¿ðýí ýðõò òºëººëºã÷ Í.Ì. Ëþáàðñêèéä íîîò áè÷èã ãàðäóóëàí, ýëäýâ öóó ¿ãèéí ¿íýí ìºíèéã ëàâëàæ áàéñàí áºãººä Ǻâëºëò çàñãèéí ãàçàðò õàíäàí 1923 îíû XI ñàðä Ìîíãîë-Õÿòàäûí õýëýëöýýð õèéõ “Òàâàí ç¿éë ñàíàë”-ûã òàâüæýý1. Ãýâ÷ ìîíãîë÷óóäûí óäàà äàðààãèéí ìýäýãäýë, Ǻâëºëòèéí çîõèõ àëáàíûõàíä õàíäñàí ¿éë àæèëëàãàà Ǻâëºëò-Õÿòàäûí õýëýëöýýðò º÷¿¿õýí ÷ íºëººëæ ÷àäààã¿é áºãººä Ìîíãîëûí àñóóäëààðõè Ìîñêâàãèéí áàéð ñóóðü àâòîíîìèîñ Õÿòàäûí ñóâåðåíèòåòèéã çºâøººðºõ õ¿ðòëýý ººð÷ëºãäñºí íü èëò áîëîâ2. Óëìààð Ǻâëºëòèéí 3 äàõü äèïëîìàò òºëººëºã÷ Ë.Ì. Êàðàõàíààñ õýëýëöýýðèéã ýöýñëýæ, 1924 îíû Y ñàðûí 31-íä “ÇÑÁÍÕÓ áà Äóíäàä èðãýí óëñûí õîîðîíäûí àñóóäëûã çîõèöóóëàõ åðºíõèé çàð÷ìóóäûí òóõàé” õýëýëöýýðò Áýýæèíä õî¸ð òàë ãàðûí ¿ñýã çóðæýý. Óã áàðèìò áè÷ãèéí ¯ ç¿éëä “ÇÑÁÍÕÓ íü Ãàäààä Ìîíãîëûã ÄÈÓ- ûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã ãýæ õ¿ëýýí çºâøººð÷, ÄÈÓ-ûí òýíäýõü á¿ðýí ýðõèéã õ¿íäýòãýíý” õýìýýí Ìîíãîëûí ñòàòóñûã òîäîðõîéëæ, Ë.Ì.Êàðàõàíààñ çºâëºëòèéí öýðãèéã Ìîíãîëîîñ ãàðãàõàä áýëýí áàéãààã ìºí ìýäýãäæýý. Ìîíãîëûí ñóâåðåíèòåòèéã ¿ã¿éñãýñýí ýíýõ¿¿ çààëò íü 1919 îíû Ǻâëºëò çàñãèéí ãàçðûí òóíõàãëàë áà 1921 îíû íàéðàìäëûí ãýðýýíä èëò õàðøèëñàí òºäèéã¿é ÇÕÓ, ò¿¿íèé “êîììóíèñò óäèðäëàãà” äýëõèéí õóâüñãàëûí çîðèëãî õèéãýýä Àëñ Äîðíîäûí áîäëîãûíõîî ýðõ àøãèéí ¿¿äíýýñ Ìîíãîëûí àñóóäëàà𠺺ðòºº õîæèë ãàðãàñàí õýðýã áàéâ. ÇÎÓ-ûí çóó÷ëàëûí òóñëàìæòàéãààð ÄÈÓ-òàé õýâèéã õàðèëöàà òîãòîîí, òóñãààð òîãòíîëîî õ¿ëýýí çºâøººð¿¿ëýõ ãýñýí Ìîíãîëûí Çàñãèéí ãàçðûí õ¿ñýë ýðìýëçëýë òàëààð ºíãºðºâ. Èéíõ¿¿ Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé òóñãààð òîãòíîõ ýðõèéã ººðñäèéí õ¿ñýë çîðãîîð øèéäñýí Ǻâëºëò-Õÿòàäûí õýëýëöýýðèéã Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçàð ýðñ ýñýðã¿¿öæýý. Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçàð Ìîñêâà äàõü ýë÷èí ñàéäûí ÿàìíû àæèëòíààðàà äàìæóóëàí 1924 îíû ¯I ñàðä “…Ìîíãîë, Õÿòàäûí õàðèëöàà õýðõýí ÿâàãäàõûã çºâõºí õî¸ð óëñûí òóñãàé áàãà õóðàë òîäîðõîéëîõ ¸ñòîé…”1 õýìýýñýí ìýäýãäëèéã õèéñýí áºãººä Ìîíãîëûí åðºíõèé ñàéä Á.Öýðýíäîðæîîñ Ǻâëºëò-Õÿòàäûí õýëýëöýýð áîëîí Ìîíãîë-Õÿòàäûí áàãà õóðëûí òàëààð äàõèí ìýäýãäýë ãàðãàâ. 1924 îíû Ǻâëºëò-Õÿòàäûí ãýðýý ìîíãîëûí òºðèéí óäèðäàã÷äûã õî¸ð õýñýãò õóâààæ, îëîí ò¿ìíèé äóíä çºâëºëòèéí áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààíä ¿ë èòãýõ, ñýòãýë àëäðàõ áàéäëûã áóé áîëãîæ ýõýëæýý. Òýäíèé íýã õýñýã íü ÇÑÁÍÕÓ-ä èëò äóðã¿éöýí áà÷èìäàæ áàéñàí áîë íºãºº íýã õýñýã íü õèë çàëãàà õî¸ð ã¿ðíèé õ¿÷íèé õàðüöààã àæèãëàí, ó÷ðûã íü îëæ, òóñãààð òîãòíîëîî ýâ ä¿éãýýð àâ÷ ãàðàõûã îðîëäîæ áàéâ. ×óõàì ýë íºõöºëä çºâëºëòèéí òàë, ãýðýýíèé óëìààñ ¿¿äýõ ìîíãîë÷óóäûí ýñýðã¿¿öýë äóðã¿éöëèéã óðüä÷èëàí òîîöîîëæ, á¿ð 1924 îíû ýõíýýñ ë äèïëîìàò øóãàìààð ìîíãîë÷óóäûã áýëòãýõ ÷èã øóãàì áàðèìòàëñàí áºãººä Ìîíãîëûí àñóóäëààðõè ÇÕÓ-ûí áóóëò íü Ǻâëºëò-Õÿòàäûí õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä çàéëøã¿é ç¿éë áàéñàí õýìýýí îéëãóóëàõûã çîðüæ áàéëàà. Ãýðýýíèé 1

Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîë áà Îðîñ, Õÿòàäûí õ¿÷èí ç¿éë. ÓÁ., 1999. òàë-64. Ñ.Ã. Ëóçÿíèí. ÕÕ çóóíû 20-30-ààä îíû Îðîñ, Ìîíãîë, Õÿòàäûí õàðèëöààíû ò¿¿õýýñ. ÓÁ., 1998. òàë-30. 1 Á.Ëõàìñ¿ðýí. Ìîíãîëûí ãàäààä îð÷èí áà òºðèéí òóñãààð òîãòíîë. ÓÁ., 1995. òàë-49-50. 2

132

äàðààãààð Õÿòàäûí á¿ðýëäýõ¿¿í äýõü Ìîíãîëûí ºðãºí àâòîíîìèéí òóõàé àñóóäàë ÷ ÿðèãäàæ áàéâ. Ýíýõ¿¿ õî¸ðäìîë áàéäàë íü ìîíãîë÷óóäàä õÿòàäûí íºëººíººñ àíãèä áàéõ º÷¿¿õýí òºäèé íàéäâàðûã òºð¿¿ëñýí áºãººä ÷óõàìõ¿¿ “Á¿ãä íàéðàìäàõ” çàñãèéã òóíõàãëàõ çàìààð òóñãààð òîãòíîëîî ýðõ ç¿éí õóâüä áàòàëãààæóóëàõ áèå äààñàí àëõìûã õèéõýä õ¿ðãýâ. Èéíõ¿¿ Ìîíãîë óëñûí ãàäààä àþóëã¿é áàéäëûí çîðèëò ÷ òóñ îðîíä á¿ãä íàéðàìäàõ áàéãóóëàë òîãòîîõ ¿éë ÿâöûã çàéëøã¿é, áîëãîñîí áºãººä ÁÍÌÀÓ áàéãóóëàãäñàí öàãààñ ÕÕ çóóíû äóíä ¿å õ¿ðòýë ¿íýí õýðýãòýý ÄÈÓ-ààñ òóñãààð õºãæñºí þì. Óëñûí Èõ õóðàë õóðàëäàæ ¯íäñýí õóóëèéã áàòëàí, á¿ãä íàéðàìäàõ óëñûã òóíõàãëàñàí íü. Ìîíãîë îðîíä á¿ãä íàéðàìäàõ çàñàãëàë òîãòîîõ áýëòãýëèéã ýðýìáý äàðààòàéãààð õèéæ áàéñàí ¿åä 1924 îíû Y ñàðûí 20-íä õýìæýýò öààçàò õààí Áîãä ãýãýýí òààëàë òºãñ÷ýý. ¯¿ãýýð àðäûí ýðõòýé õýìæýýò öààçàò õààíò çàñãèéã íºõöºëä¿¿ëæ áàéñàí õ¿÷èí ç¿éë ¿ã¿é áîëæ, çàñàãëàëûí ýë õýëáýðèéã ñîëèõ ¿éë ÿâöûã õóðäàñãàâ. 1924 îíû YI ñàðûí 7-íä ÍÒÕ-íû III á¿ãä õóðëààñ Á¿ãä íàéðàìäàõ çàñàã òîãòîîí ÿâóóëàõ òóõàé òîãòîîë ãàðãàâ. Óã òîãòîîëä “…Áîãä õààí òààëàë òºãññºí ó÷èð, ¿¿íä îäîî àðäûí ýðõòýé óëñûí ¸ñîíä íèéë¿¿ëýí á¿ãä íàéðàìäàõ çàñãèéã ÿâóóëáààñ ç¿éòýé áîëîõ áà Äà æóíòàí õýìýýõ èõ åðºíõèé äàðãûã ñîíãîõã¿é, óëñûí äýýä ýðõèéã óëñûí èõ õóðëûí ä¿ðìèéí ¸ñîîð òóñ õóðàëä õàäãàëàõ áà á¿ãä íàéðàìäàõ óëñûí èõ áàÿðûã YI ñàðûí øèíèéí 6 /YII ñàðûí 11-Ðåä/ -íä óëñûí èõ áàÿðòàé õàìòàòãàí ÿâóóëàõààð”1 çààæýý. Óã òîãòîîëûã YI ñàðûí 13-íä ÀÇÃ-ûí 18-ð õóðëààð ñàéøààí áàòàëæ, á¿ãä íàéðàìäàõ óëñûã òóíõàãëàõ ò¿¿õò øèéäâýðèéã ãàðãàâ. Òèéíõ¿¿ 19211924 îíä àðäûí ýðõòýé õýìæýýò öààçàò õààíò çàñãèéí õýëáýðýýð îðøèæ áàéñàí øèëæèëòèéí ¿å òºãñºæ, Ìîíãîë îðîíä àíõ óäààãàà ñîíãóóëèéí á¿ãä íàéðàìäàõ çàñàã òîãòîîõ øèíý ¿å ýõëýâ. Á¿ãä íàéðàìäàõ çàñàã òîãòîîõ ãîë çîðèëãî íü òºðèéí á¿õ ýðõèéã àðä ò¿ìíýýñ ñîíãîãäñîí òºëººëºã÷人ñ á¿ðäñýí àðäûí èõ õóðëûí áàéãóóëëàãààð äàìæóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ óëñ òºðèéí àðä÷èëñàí ñèñòåìèéã áóé áîëãîõîä îðøèæ áàéëàà. 1924 îíû YII ñàðûí 7-íä õóâüñãàëûí 3 æèëèéí îéí áàÿðòàé õàìò á¿ãä íàéðàìäàõ óëñ òóíõàãëàõ áîëñîí áàÿðûã òýìäýãëýõ ¿åýð Åðºíõèé ñàéä Á.Öýðýíäîðæîîñ óëñûí àíõäóãààð èõ õóðëûã ìºí îíû ºâëèéí òýðã¿¿í ñàðä õóðàëäóóëàõ òóõàé çàðëàí ìýäýãäæýý. Èõ õóðàëä áýëòãýõ àæëûí íýã ÷óõàë õýñýã íü ¯íäñýí õóóëèéã áîëîâñðóóëàõ àæèë áàéâ. ¯íäñýí õóóëü áîëîâñðóóëàõ êîìèññûã àíõ 1922 îíû ¯ ñàðûí 19-íä Ø¿¿õ ÿàìíû ñàéä Í. Ìàãñàðæàâ õóðö, Æ.Öýâýýí, ÁàòÎ÷èð íàðûí á¿ðýëäýõ¿¿íòýé áàéãóóëæ “…Àíãëè ìýò óëñûí õóóëèàñ òîâ÷ëîí àâ÷ ýä¿ãýýãèéí ÿâóóëàí áóé çàñãèéí áàéäàëä íèéë¿¿ëýí çîõèîõ” óäèðäàìæ ºã÷ýý. Óóë êîìèññ íü Àíãëè, Øâåä, Áåëüãè, Ãîëëàíä çýðýã óëñûí ¿íäñýí õóóëü áà ¿íäñýí õóóëèéí ÷àíàðòàé àêòóóä , òýäãýýðèéí õîëáîãäîëòîé áè÷èã çîõèîëûã îð÷óóëæ, ¿ëãýð çàãâàð àâ÷ áîëîõûã ìàãàäëàí ñóäàëæýý. ¯íäñýí õóóëü áîëîâñðóóëàõ àñóóäëûã Ìîíãîëûí òºðèéí óäèðäëàãà îëîí òàëààñ íü íÿãòëàí ÿðèëöàæ, äýëõèé íèéòèéí ¿íäñýí õóóëèéí æèøèã, ººðèéí îðíû òºðèéí ò¿¿õýí óëàìæëàë, “Èõ öààç” áà “Õàëõ æóðàì”-ûí çàð÷ìûã ÷ áîäîëöîõ çýðãýýð óã õýðýãò èõýýõýí íóõàöòàé õàíäàæ áàéâ. Æèøýýëáýë, Õÿòàä áà åâðîï õýëíýý îð÷óóëàãäñàí çàðèì õóóëèéã ìîíãîë 1

Ìîíãîëä àðäûí á¿ãä íàéðàìäàõ çàñàã òîãòîîí ÿâóóëñàí íü. /Áàðèìò áè÷ãèéí ýìõýòãýë/ 1921-1926/. ÓÁ., 1970. òàë-24.

133

õýëíýý õºðâ¿¿ëýí ñóäëàí ¿çýæ, 1911 îíû õÿòàäûí á¿ãä íàéðàìäàõ óëñûí òóðøëàãàä ø¿¿ìæëýëòýéãýýð õàíäàæ, ò¿¿íä îðñîí Äà æóíòàí õýìýýõ åðºíõèéëºã÷èéí òóøààëààñ òàòãàëçæýý. Ò¿¿í÷ëýí åâðîïûí çàðèì îðíû ¿íäñýí õóóëèóäààñ Øâåéöàðèéí, íèëýýä àðä÷èëñàí, õîëáîîíû õýëáýðèéí Êàíòîíû ñèñòåìèéã ñîíèðõîí òóñ óëñûí àéìàã, õîøóó, ñóìûí á¿òýöòýé çýðýãö¿¿ëæ ¿çñýí ñàíààã ÷ ìºí òóñãàæýý. ¯¿íèé õàìò Ìîíãîëä áàéñàí ÊÈíû òºëººëºã÷ áîëîí Ǻâëºëòèéí ìýðãýæèëòýí íàðààñ Ǻâëºëòèéí ¿íäñýí õóóëèéí çàðèì õýëáýðèéã òóëãàí õ¿ëýýëãýõèéã îðîëäîõ çýðýã õ¿íäðýë áýðõøýýë ÷ ìºí ãàð÷ áàéâ. Äýýðõè íºõöºë áàéäëûí óëìààñ õóóëü áîëîâñðóóëàõ àæèë óäààøèð÷ áàéñàí òóë 1924 îíû ¯ ñàðä ÇÕÓ-ûí õóóëü öààçûí ìýðãýæèëòýí Ï.Â. Âñåñâÿòñêèéã óðüæ èð¿¿ëæ, èõýýõýí çºâëºæýý. Óëìààð Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿äèéí 1924 îíû X ñàðûí 24-íèé ºäðèéí 39-ð õóðëààð ¯íäñýí õóóëü áîëîâñðóóëàõ êîìèññûã åðºíõèé ñàéä Á.Öýðýíäîðæ, Æ.Öýâýýí, Ý.Ðèí÷èíî, Ãîìáîáàäàìæàâ íàðûí á¿ðýëäýõ¿¿íòýéãýýð øèíý÷ëýí çîõèîí áàéãóóëæ, 3 äîëîî õîíîãèéí äîòîð õóóëèéã ýöýñëýí áîëîâñðóóëàõûã äààëãàæýý1. Êîìèññîîñ ÀÇÃ-ûí 3 æèëèéí ¿éë àæèëëàãààíû òóðøëàãàä òóëãóóðëàí, ìºí õóãàöààíä ãàðñàí õóóëü ýðõèéí àêòóóäûã ¿íäýñ áîëãîí óðüä ºìíºõ êîìèññûí õèéæ ã¿éöýòãýñýí á¿õíèéã õàðãàëçàí ¿çñýíèé ä¿íä ¯íäñýí õóóëèéí òºñëèéã áîãèíî õóãàöààíä áîëîâñðóóëæ äóóñãàæýý. Êîìèíòåðíû òºëººëºã÷èéí äàðàìò øàõàëò áàéæ2, çºâëºëòèéí ìýðãýæèëòýí îðîëöñîíû óëìààñ Ǻâëºëòèéí ¿íäñýí õóóëèàñ çàãâàð áîëãîñîí ç¿éë áàéñàí õýäèé ÷ ìîíãîëûí ç¿òãýëòí¿¿ä ººðèéí îðíû îíöëîã, ò¿¿õýí óëàìæëàë îëîí óëñûí æèøãèéã õàðãàëçàí òºñëèéã áîëîâñðóóëæ, Èõ õóðàëä îðóóëàõààð áýëòãýñýí áàéâ. Èõ õóðëûí áýëòãýë àæèëä çàñãèéí ãàçðààñ îíöãîé àíõààð÷ áàéâ. 1924 îíû IÕ ñàðûí ýõýýð áîëñîí àéìàã, Øàâèéí õóðëóóäààð óëñûí èõ õóðàëä îðîëöîõ òºëººëºã÷äèéã ñîíãîâ. Ò¿¿í÷ëýí Óëñûí èõ õóðàëä òàâèõ çàñãèéí ãàçàð, îëîí ÿàìäûí òàéëàí èëòãýë¿¿äèéã á¿ðòãýõ, õÿíàí îðóóëàõ ¿¿ðýã á¿õèé òóñãàé êîìèññûã À.Àìàð, Ã.Ãýëýãñýíãý, Äýíäýâ íàðûí á¿ðýëäýõ¿¿íòýéãýýð áàéãóóëñàí áà õóðëûí áàéðûã çàñàõ, ýëäýâ ç¿éëèéã áýëòãýõ êîìèññò Ö.Äàìáàäîðæ, Í.Æàäàìáà, Ñ¿íäýâäîðæ, Áàòñ¿õ íàðûã òóñ òóñ òîìèëîí àæèëëóóëæýý1. Õóðëûí òºëººëºã÷äèéí ò¿ð¿¿÷ X ñàðûí ýöñýýð Íèéñëýë Õ¿ðýýíä õ¿ðýëöýí èðæýý. Óëñûí àíõäóãààð èõ õóðàë 1924 îíû ÕI ñàðûí 8-íä íýýãäýæ Õàëõûí 4 àéìàã, ĺðâºäèéí 2 àéìàã, Àëòàéí áà Õºâñãºëèéí Óðèàíõàé õîøóóä, Äàðüãàíãà, Õîâäûí òàðèà÷èí õîøóó áà àðäûí öýðãèéí àíãèóäààñ ñîíãîãäñîí 77 òºëººëºã÷ îðîëöæýý. Íèéò òºëººëºã÷äèéí 66 íü íàì ýâëýëèéí ãèø¿¿ä áàéæýý. Èõ õóðëûã åðºíõèé ñàéä Á.Öýðýíäîðæ íýýæ, õóðëûí òýðã¿¿í äàðãàä Í.Æàäàìáà, äýä äàðãàä ĺðâºäèéí òºëººëºã÷ ª.Áàäðàõ, íàðèéí áè÷ãèéí äàðãàä Ã.Ãýëýãñýíãý, Äóãàðæàíöàí íàðûã òîõîîí òîìèëæýý. ̺í ò¿¿í÷ëýí ÇÎÓ-ûí Òºâèéí ã¿éöýòãýõ õîðîîíû òýðã¿¿ëýã÷ È. Êàëèíèí, Ãàäààä õýðãèéí àðäûí êîìèññàð Ã.Â. ×è÷åðèí, Áóðèàäûí Åðºíõèé ñàéä Åðáàíîâ, Êîìèíòåðíû Ìîíãîë äàõü òºëººëºã÷ Ò.Ð. Ðûñêóëîâ, ÍÒÕ-íû äàðãà Ö.Äàìáàäîðæ íàðûã õ¿íäýò òýðã¿¿ëýã÷ýýð ñîíãîñîí áàéâ. Èõ õóðëûã 1

Ìîíãîë àðäûí á¿ãä íàéðàìäàõ çàñàã òîãòîîí ÿâóóëñàí íü ./Áàðèìò áè÷ãèéí ýìõýòãýë/ 1921-1926/ ÓÁ. 1970. òàë-46. 2 Êîìèíòåðí áà Ìîíãîë” /Áàðèìòûí ýìõýòãýë/ ÓÁ., 1996. òàë-79. 1 Ìîíãîë àðäûí á¿ãä íàéðàìäàõ çàñàã òîãòîîí ÿâóóëñàí íü ./Áàðèìò áè÷ãèéí ýìõýòãýë/ 1921-1926/ ÓÁ., 1970. òàë-46.

134

íýýñýí äàðóéä òºðèéí äýýä ýðõèéí áèëýã òýìäýã áîëñîí “Àðäûí ýðõòýé Ìîíãîë óëñûí õóðëûí òàìãà” ãýñýí ¿ñýã á¿õèé äóíäàà ñî¸ìáî òýìäýãòýé äºðâºëæèí òàìãûã Èõ õóðëûí òýðã¿¿ëýã÷èä ãàðäóóëàí ºã÷ýý. Õóðàëä Ìîíãîëûí òºð, íàì îëîí íèéòèéí áàéãóóëëàãóóä, Ǻâëºëò çàñãèéí ãàçàð, Êîìèíòåðíû ÿéöýòãýõ õîðîî áîëîí Áóðèàä, Ò¿âýä, Îðäîñ, Õºëºíáóéð, Áàðãûí òºëººëºã÷èä íèéò 14 õ¿í áàÿð õ¿ðãýæ ¿ã õýëëýý. Óëñûí àíõäóãààð èõ õóðëààð Çàñãèéí ãàçàð, ÿàìäûí òàéëàí, á¿õ àéìàã, øàâü, Õîâäûí òàðèà÷èí, Àëòàéí Óðèàíõàé, Êàçàõûí õîøóóäûí èëòãýëèéã ñîíñîæ, Çàñãèéí ãàçðààñ áàòàëñàí õóóëü ä¿ðýì, ¿íäñýí õóóëèéí òºñëèéã õýëýëöæýý. Õýëýëöñýí á¿õ àñóóäëóóäàä òºëººëºã÷èä ìàø èäýâõèéëýí îðîëöîæ, äàâõàðäñàí òîîãîîð 250 ãàðóé óäàà ñàíàë ø¿¿ìæëýë ãàðãàæ, 200 ãàðóé àñóóëò òàâüæ, õàðèóëò àâ÷ýý. Èõ õóðàë 1924 îíû ÕI ñàðûí- 8-28 õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëæ, 15 ºäðèéí õóðàëäààíààðàà íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí ººð÷ëºëòèéí ýõíèé 3 æèëèéí ¿ð ä¿íã ñîíñîí õýëýëöýæ, íèéò 16 òîãòîîë ãàðãàñàí áàéâ. Èõ õóðëààñ Çàñãèéí ãàçðûí òàéëàí èëòãýëèéã ñîíñîîä, ò¿¿íèé ãàäààä, äîòîîä áîäëîãî ¿éë àæèëëàãààã “òºð àðä ò¿ìíèé ýðõ àøèãò íèéöñýí”2 õýìýýí ñàéøààæýý. ̺í òóñ óëñûí óëñ òºð, íèéãýìýäèéí çàñãèéí òàëààð öààøèä òàâèõ ãîë çàð÷ìóóäûã òîäîðõîéëîâ. Èõ õóðëûí íýí ÷óõàë ¿¿ðýã íü àíõäóãààð ¯íäñýí õóóëèéã õýëýëöýí áàòëàõ ÿâäàë áàéâ. ¯íäñýí õóóëèéí òºñëèéã 1924 îíû XI ñàðûí 25-26-íä õýëýëöæýý. Õóóëü áîëîâñðóóëàõ êîìèññûí äàðãà Á.Öýðýíäîðæîîñ òîâ÷ èëòãýëèéã õèéæ, ¯íäñýí õóóëèéã ç¿éë àíãèàð íü óíøèæ, òàéëáàðëàí òàíèóëæýý. Õóóëèéí òºñëèéã õýëýëöýõýä òºëººëºã÷èä èäýâõèéëýí îðîëöîæ, 20 øàõàì òºëººëºã÷ àñóóëò òàâüæ, íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëæýý. Òºðèéí äýýä, òºâ áàéãóóëëàãûí á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëòûã ñàéæðóóëàõ, àæëûã íü õºíãºí øóóðõàé áîëãîõ, ÓÈÕ-ûí òºëººëºã÷äèéí òîîã òîãòîîõ, Áàãà õóðëûí òýðã¿¿ëýã÷äèéí òîîã íýìýõ, ÿàìäûí ñàéä íàðûã ñîíãîõ, Íèéñëýë Õ¿ðýýíèé íýðèéã ñîëèõ çýðýã îëîí àñóóäàë äýýð òºëººëºã÷èä ñàíàë ñîëèëöæýý. Èéíõ¿¿ òºñëèéã ç¿éë á¿ðýýð íÿãòëàí õýëýëöñýíèé ýöýñò 1924 îíû XI ñàðûí 26-íû ºäðèéí 16 öàã 15 ìèíóòàä ñàíàë íýãòýé áàòàëæýý. Àíõäóãààð ¯íäñýí õóóëü íü îðøèë, “Ìîíãîëûí æèíõýíý àðäûí ýðõ ÷ºëººã èëòãýí òóíõàãëàõ íü”, “Óëñûí äýýä ýðõèéã áàðèõ ãàçðûí òóõàé”, “Íóòãèéí çàõèðãààíû òóõàé”, “Ñîíãîõ ñîíãîãäîõ ýðõèéí òóõàé”, “Óëñûí îðëîãî çàðëàãûí òóõàé ” áà “Óëñûí òàìãà áà ñ¿ëä òýìäýã, òóã äàëáàà ãóðâûí òóõàé” õýìýýõ 6 á¿ëýã, 50 ç¿éëýýñ á¿ðäýæ áàéâ. ¯íäñýí õóóëèéí 1-ð ç¿éëä “Á¿õ Ìîíãîë óëñûã ¿¿íýýñ õîéø á¿ãä íàéðàìäàõ á¿ðýí ýðõòýé àðä óëñ õýìýýí óëñûí äýýä ýðõèéã æèíõýíý àðäàä ýäë¿¿ëýí, óëñûí àëèâàà õýðãèéã óëñûí èõ õóðàë áà ìºí õóðëààð ñîíãîãäñîí çàñãèéí ãàçðààñ ã¿éöýòãýí øèéòã¿¿ëýõ ÿâäëûã íèéòýýð ñ¿ñëýí äàãàâàë çîõèíî”1 õýìýýí òºðèéí ýðõ áàðèõ äýýä áàéãóóëëàãûã Óëñûí Èõ õóðàë õýìýýí çààæýý. Óëñûí Èõ õóðëûí ÷ºëºº öàãò óëñûí äýýä ýðõèéã Óëñûí Áàãà õóðàëä õàäãàëóóëàõ áàñ ìºí õóðëûí ÷ºëºº öàãò Áàãà õóðëûí òýðã¿¿ëýã÷èä áà Çàñãèéí ãàçðûí äóíä õàäãàëóóëàõûã ¯íäñýí õóóëüä çààæ, ãàäààä óëñóóäòàé õàðèëöàõàä óëñàà òºëººëºõ, ãýðýý áè÷èã áàòëàõ, óëñûí õèë õÿçãààðûã ººð÷ëºõ, äàéí çàðëàõ, íàéðàìäàë áàéãóóëàõ, õóâüñãàëò öýðãèéã áàéãóóëæ áàòàòãàõ çýðýã á¿ðýí ýðõò òóñãààð òîãòíîñîí óëñûí áàòàëãàà

2 1

ÁÍÌÀÓ-ûí àíõäóãààð èõ õóðàë” ÓÁ., 1984. ò-48. ÁÍÌÀÓ-ûí àíõäóãààð èõ õóðàë” ÓÁ., 1984. ò--297.

135

áîëîõ ãîë ÷óõàë àñóóäëûã ÓÈÕ, ÷ºëºº öàãò íü Óëñûí Áàãà õóðàë ã¿éöýòãýæ áàéõààð òîãòîîæýý2. ¯íäñýí õóóëü á¿õ øàòíû àðäûí õóðàë íü øèíý òºðèéí ¿íäýñ áîëîõûã èéíõ¿¿ õóóëü÷ëàí áàòàòãàõûí õàìò àðä ò¿ìíýýñ òºðèéí õýðýãò îðîëöîõ ýðõ ÷ºëººã Ìîíãîëûí ò¿¿õýíä àíõ óäààãàà òóíõàãëàí çààñàí þì. ¯íäñýí õóóëüä òóñ óëñûí õàðúÿàò àðä ò¿ìýíä óãñàà, øàøèí, ýðýãòýé ýìýãòýé õýìýýí ÿëãàâàðëàõã¿é íýãýí àäèë ýðõèéã ýäë¿¿ëýõ, õ¿í á¿ð ÷ºëººòýéãýýð ¿ã õýëæ õýâëýõ, æàãñàõ, õóðàëäàõ, ýâëýëäýõ, ýðäýì áîëîâñðîëä ¿íý òºëáºðã¿é ñóðàëöàõ, áóñäûí õºäºëìºðèéã ìºëæäºãã¿é, 18 íàñàíä õ¿ðñýí èðãýí á¿õýí ñîíãîõ, ñîíãîãäîõ ýðõòýéã áàòëàí òóíõàãëàæýý. Øàøíû õýðãèéã óëñ òºðèéí õýðãýýñ òóñãààðëàæ, øàøèí ø¿òëýãèéí ÿâäëûã èðãýäèéí ººðñäèéí äóð ñ¿ñãýýð áîëãîâîîñ çîõèõûã ìºí òîäîðõîéëæýý. Àíõäóãààð ¯íäñýí õóóëü íü á¿õýëäýý Ìîíãîëûí ò¿¿õýíä àíõ óäààãàà õààíò ¸ñûã õàëæ, ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ººð÷ëºëò, ýðõ ç¿éí ÷óõàë çàð÷ìóóä, óëñ òºðèéí öîî øèíý òîãòîëöîîã õóóëü÷ëàí áàòàëãààæóóëæ, á¿ãä íàéðàìäàõ óëñûã òóíõàãëàí çàðëàñíààðàà ò¿¿õýí à÷ õîëáîãäîëòîé áàðèìò áîëîâ. Èõ õóðàë ¯íäñýí õóóëèéí ¸ñîîð Áàãà õóðëûã 30 ãèø¿¿íòýéãýýð ñîíãîæ áàòëàâ. Èõ õóðëààñ óëñûí íèéñëýëèéã Óëààíáààòàð õýìýýí íýðëýõ, àðãûí òîîëîëä øèëæèõèéã òóñ òóñ òîãòîîñîí áºãººä XI ñàðûí 28-íä àðä íèéòýä çîðèóëñàí óõóóëàõ áè÷ãèéã ãàðãàâ. Óã áè÷èãò: “…á¿ãäýýð íýãýí ñýòãýë íèéòèéí õ¿÷ýýð óëñ òºð, ¿íäýñ þóãààðààí ¿¿ðä áàòëàí õàìãààëàõ ÷óõàë çîðèëòûã àãóóëàí á¿õèé “-ã òýìäýãëýýä, ¯íäñýí õóóëèà áàòàëñàí íü “ìîíãîë òóóðãàòàíä õýäýí çóóí îíîîñ íààø ¿çýãäñýíã¿é ãàéõàìøèãòàé õýðýã” áîëñíûã áàõàðõàí çàðëàæýý. Èõ Õóðàë ¿éë àæèëëàãààãàà 1924 îíû ÕI ñàðûí 29-íä äóóñãàæ òàìãà, ¯íäñýí õóóëü áà áóñàä õýðãèéã Óëñûí Áàãà õóðëûí ãàçàðò øèëæ¿¿ëýí ºã÷ýý. Óëñûí Èõ õóðëààñ ñîíãîãäñîí óëñûí àíõäóãààð áàãà õóðàë õóðàëäàæ, Áàãà õóðëûí òýðã¿¿ëýã÷èä Á.Öýðýíäîðæ, Ö. Äàìáàäîðæ, Ï.Ãýíäýí, Ëàìæàâ, Äàíãàà íàðûã ñîíãîæ, äàðãàä Ï.Ãýíäýíã òîìèëæýý. Ò¿¿í÷ëýí Çàñãèéí ãàçðûí Åðºíõèé ñàéä áà æèíõýíý îðëîã÷, Á¿õ öýðãèéí Ǻâëºëèéí òýðã¿¿ëýã÷, Á¿õ öýðãèéí æàíæèí, îëîí ÿàìíû ñàéäóóäûã òîõîîí òîìèëîõ àñóóäëûã õýëýëöýæ Çàñãèéí ãàçðûã 12 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýéãýýð áàéãóóëàâ. ÁÍÌÀÓ-ûí åðºíõèé ñàéäàä Á.Öýðýíäîðæ, æèíõýíý îðëîã÷ ñàéäàä À.Àìàð, Á¿õ Öýðãèéí Ǻâëºëèéí òýðã¿¿ëýã÷èä Ý.Ðèí÷èíî, Á¿õ öýðãèéí æàíæèíä Õ. ×îéáàëñàí, Äîòîîä ÿâäëûí ñàéäàä Ãèâààáàëæèð, Öýðãèéí ÿàìíû ñàéäàä Ñ.Ìàãñàðæàâ, Ñàíãèéí ÿàìíû ñàéäàä ª.Áàäðàõ, Àæ ¿éëäâýðèéí ÿàìíû ñàéäàä À. Àìàð, Ø¿¿õ ÿàìíû ñàéäàä Íàéäàíñ¿ðýí, Àðäûã ãýãýýð¿¿ëýõ ÿàìíû ñàéäàä Ý. Áàòõààíûã òóñ òóñ òîìèëæýý1. Èéíõ¿¿ óëñûí àíõäóãààð èõ õóðëààñ óëñ îðíû öààøäûí õºãæèëä àðäûí òºðèéí ã¿éöýòãýõ ¿íäñýí çîðèëòûã òîäîðõîéëæ, á¿ãä íàéðàìäàõ áàéãóóëëûã õóóëü÷ëàí áàòàòãàæ, ¯íäñýí õóóëèéã õýëýëöýæ áàòàëñàí íü ÕÕ çóóíû Ìîíãîëûí ò¿¿õýíä òîõèîëäñîí îíöãîé ÷óõàë ¿éë ÿâäàë áîëîâ.

2 1

̺í òýíä. òàë-299. Åðºíõèé ñàéä Á.Öýðýíäîðæ /1868-1928/ Áàðèìò áè÷ãèéí ýìõýòãýë/ ÓÁ., 1998. ò 237.

136

IY á¿ëýã: Õóâüñãàëûí ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ îðîëäëîãî /1925-1953/ § 1. ¯íäýñíèé áèå äààñàí áàéäëûã õàìãààëàõ, õàäãàëàõûí òºëºº òýìöýë Êîìèíòåðíýýñ ÌÀÕÍ-ûí ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ÷èã øóãàìûã õÿíàí çàñâàðëàæ ýõýëñýí íü. Ìîíãîëûí ãàçàð øîðîîíä íýâ÷èí îðæ, òóðøèëò áîëîí õýðýãæèõ ¸ñòîé õýò ç¿¿íèé ¿çýë ìîíãîëûí õºãæëèéí ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ¿çýë ñàíààòàé ìºðãºëäºí çºð÷èëäºæ, Êîìèíòåðíû òºëººëºã÷äèéí ñàíàñíààð áîëæ ºãºõã¿é áàéñàíä Êîìèíòåðíû ÿéöýòãýõ Õîðîîíîîñ àðäûí íàìûí çýðýãöýý çàëóó÷óóäûí ýâëýëèéã íàì áîëãîõ, àðäûí íàìûã õàãàëàí áóòàðãàæ êîììóíèñò íàì òºð¿¿ëýõ çýðýã ýëäýâ îðîëäëîãóóäûã õèéõ øèéäâýð ãàðãàæ áàéñàí áàéíà. Òóõàéëáàë, 1926 îíû I

137

ñàðûí 4-íä áîëñîí Êîìèíòåðíû ÿéöýòãýõ Õîðîîíû Ìîíãîëûí êîìèññûí õóðàë äýýð í.Ðûñêóëîâ: "¯íäñýí äîð áîëáîîñ... àðäûí õóâüñãàëò íàìûí åðºíõèé áàéäàë äîð àâàà÷èæ õÿíàâààñ ¿íäýñíèé õóâüñãàëûí áà ¿íäýñíèé àðäûí íàì áîëîõ áºãººä ìºí ¿¿íèé äîòîð ýâ õàìòûí ¿çýë äîð îéðòîõ ÿäóó÷óóäààñ ãàðñàí çàëóó÷óóä áóé òóë ýäíèé ýòãýýä äîð áàãà ñàãà þì ºãºõ õýðýãòýé" ãýýä ýíý àæëûã ÿâóóëàõàä Äîðíî äàõèíû õºäºëìºð÷äèéí êîììóíèñò èõ ñóðãóóëüä (ÊÓÒÂ) ñóðàëöàã÷äàä èõýýõýí íàéäâàð òàâüæ áóéãàà èëýðõèéëæýý2. ¯íýõýýð ýíý ¿éë ÿâäëààñ õîéø õî¸ð ãóðàâõàí æèëèéí äàðàà ÊÓÒ òºãñºã÷èä, òýäíèéã äýìæèã÷èä Ìîíãîëûí íàì, òºðèéí óäèðäëàãàä çîíõèëîõ áàéð ñóóðüòàé áîëæ, á¿õ ç¿éëä àíãè÷ áàéð ñóóðèíààñ õàíäàæ "ç¿¿íèé" íóãàëàà çàâõðàë ãàðãàñàí áèëýý. Äýýð äóðäñàí Êîìèíòåðíû Ìîíãîëûí êîìèññûí õóðàë äýýð Íàìûí Òºâ Õîðîîíû äàðãà Ö.Äàìáàäîðæîîñ: " æèë èðýõ òóòàì àðä îëíîîñ íàì ëóãàà õîëáîî íü ñàéæèðñààð õºäººíèé àðä ò¿ìíèé äóíä íàìûí íýð àëäàð íýëýýä õºãæèæ èòãýãäñýí áóé õýìýýæ áîëíî... Íàìûí äîòîð àíãè áàéõã¿é" õýìýýí ìýäýãäñýí íü Ìîíãîëûí íàì, òºðèéí óäèðäëàãà ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ¿çýë ñàíààíû äîð íýãäìýë áàéíà ãýäãýý èëýðõèéëñýí õýðýã áàéâ. Ãýòýë Êîìèíòåðíû òºëººëºã÷ Ì.Àìàãàåâ: "Òºâ Õîðîîíä ìèíèé ñàíàâààñ äîòîîä áàéãóóëàëòûí õýðã¿¿ä çºðºëäºõ ÿâäàë áóé ìýò... Äîòîîä áàéãóóëàëòûí õýðã¿¿ä äîð àÿíäàà 2 àíãè ãàðàõ òºäèé ¿ã¿é, ýä¿ãýý ÷ áàðóóí, ç¿¿í àíãè áóé àìîé. Èéìä áèä íàð çàëóó íºõäèéã òóñëàõ íü èëýðõèé áîëîõ áà ÿëàíãóÿà Ìîíãîë áîëáîîñ àëèâààã øèíýòãýí ÿâóóëàõ ¿ã¿é àâààñ çºâ ç¿éòýé çàìààð áàéãóóëàëòûí õýðã¿¿äèéã ã¿éöýòãýõ íü áýðõòýé ó÷èð øèíýòãýõ õýðã¿¿ä èëýðõèé ¿ã¿é áîëìîé" ãýõ çýðãýýð ÿðüæ áàéñàí íü Ìîíãîëûí íàì, òºðèéí óäèðäëàãûã äîòðîîñ íü çîõèîí áàéãóóëàëòòàéãààð õàãàëæ, óëìààð Ìîíãîëä "ç¿¿íèé" ñîöèàëèñò ¿çýë ñàíààã íýâòð¿¿ëýõýä ñààä áýðõøýýëã¿é áîëãîõ ÿâäàëä ÷èãëýæ áàéæýý. Ìîíãîëûí íàì, òºðèéí óäèðäëàãûã "áàðóóí", "ç¿¿í" õýìýýí äîòðîîñ íü õàãàëàõûí çýðýãöýý "õºäºº" "õ¿ðýý", "õºãøèí" “çàëóó" áîëãîí ÿëãàæ ãàäóóðõàõ ¿éë ÿâäàë Êîìèíòåðíû ç¿ãýýñ õèéãäýæ áàéëàà. 1926 îíû ºâºë Íàìûí Òºâ Õîðîîíû ãèø¿¿í Äîðëèãæàâ: "Íàì áà óëñ òºðèéí òóøààë äîð õóó÷íû ýòãýýä ¿ëýìæ îðñîí áºãººä ÷èíàãøèä ÿâóóëàõ õýðýãò òóñ ¿ã¿é áîëîõûí òóë òýð ìýòèéí õºãøèí õàðãèñ ò¿øìýäýýð òàëõàõ ¿ã¿é çàëóó íàì ýâëýëèéí ãèø¿¿äýýñ îðîëöóóëâààñ îëîõ àøèã òóñ ¿ëýìæ áîëíî".1 Èéìèéí òóë íàì, òºðèéí àëáà õàøèã÷ õóó÷íû õàðãèñ ýòãýýä¿¿äèéã çàéëóóëàõ õýðýãòýé õýìýýí ººðèéí õàðüÿàò çàñãèéí ãàçðûí äýðãýäýõ íàìûí íàéìäóãààð ¿¿ðò "ñàíàëàà" èëýðõèéëñíýýñ õîéø, ¿¿ðèéí õóðàëäàà À.Àìàð, Ñ.Æàìúÿí íàð èðýõýý áîëüñîí òºäèéã¿é, óã ñàíàëûã èëýðõèéëñíýýñ 4 õîíîãèéí äàðàà Åðºíõèé ñàéä Á.Öýðýíäîðæ õ¿ëýýñýí ¿¿ðýã áà ñîíãóóëüò á¿õ àëáàíààñàà ÷ºëººëæ ºãºõèéã Íàìûí Òºâ Õîðîîíä àëáàí ¸ñîîð ºðãºäºë áàðèí õ¿ññýí áàéäàã. Íàìûí Òºâ Õîðîîíû äàðãà Ö.Äàìáàäîðæ ¿¿íèé ó÷ðûã Åðºíõèé ñàéä Á.Öýðýíäîðæîîñ ëàâëàí àñóóõàä òýðýýð "áèå ýìãýãòýé, íàñàí èõ áîëñîí" ó÷ðààñ õýìýýãýýä "áè õî¸ð îðíû íàéðàìäëûã á¿äð¿¿ëýõ ÷óëóó áîë÷èõâèé ãýæ àéæ áàéíà. Áè íàñàí èõ, ìàãàä ÷ ¿ã¿é çàðèì àñóóäëààð íóãàëàà ãàðãàæ áàéæ áîëîõ þì" ãýæ õýëæ áàéæýý. 2

ÍÒÀ. Ô-4. ä-2. õí-7. òàë-33. ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû 1928 îíû Ø á¿ãä õóðëûí òîãòîîë. ÓÁ., 1928 îí, Äýýä äýâòýð. òàë75. 1

138

Òóóðãà òóñãààð Ìîíãîë óëñûí íàì, òºðèéí óäèðäëàãàä Á.Öýðýíäîðæ, À.Àìàð ìýòèéí áóóðü ñóóðüòàé óëñ òºðèéí íî¸í íóðóóòàé õ¿ì¿¿ñ àìüäðàëûã òýòãýã÷ íàðàí ëóãàà àäèë õýðýãòýé áàéñàí áºãººä èéìýýñ ÷ Á.Öýðýíäîðæèä Íàìûí Òºâ Õîðîî ÷ºëºº ýñ îëãîæ, óã àëáàíäàà ¿ðãýëæë¿¿ëýí àæèëëàõûã õ¿ñýæ áàéñàí þì. ͺ㺺 òàëààð ò¿¿íèéã ñýòãýë ñàíààíû õóâüä äýìæèæ, ¿çýë áîäëûã íü õ¿ì¿¿ñ õóâààëöàæ, îëîí òàëààð äýìæèæ áàéäãèéí èëýðõèéëýë áîëãîí ò¿¿íèé ìýíäýëñíèé 60 íàñíû îéã íàì, òºðèéí óäèðäàõ á¿ðýëäýõ¿¿íèé õ¿ðýýíä òýìäýãëýæýý. Á.Öýðýíäîðæ Íàìûí Òºâ Õîðîîíû õ¿ñýëòèéã õ¿ëýýí àâ÷, ÷ºëºº ãóéñàí ºðãºä뺺 áóöààí àâ÷ àæèë ¿¿ðãýý ¿ðãýëæë¿¿ëýí ã¿éöýòãýñýí þì. Ýíý äàøðàìä íýãýí ç¿éëèéã òýìäýãëýõã¿é ºíãºð÷ ýñ áîëíî. Ýíý áîë Êîìèíòåðí áîëîí ò¿¿íèé òàëûíõàí ñýòãýë ñàíààíä íü íèéöýõã¿é õýíèéã ÷ áîëîâ àëáàí òóøààë áàéòóãàé àìüäðàëààñ íü õ¿ðòýë ñàëãàæ ÷àääàã áàéñàí ýíý ¿åä ÿàãààä Á.Öýðýíäîðæîîð îðîëäîõ òºäèé áîëîîä Åðºíõèé ñàéä õýâýýð ¿ëäýýâ ãýñýí àñóóäàë þì. Øèéäâýð ãàðñàí ºäðººñºº ýõëýí Ñòàëèíû íóóöûí "íóóö" áóþó "Îñîáàÿ ïàïêà" õýìýýí íýðëýãäýí, îíöãîé íóóöëàãäñààð, íýã õî¸ðõîí æèëèéí ºìíº áàãà ñàãà ñàëõè íýâòð¿¿ëýõ áîëñîí ÁÕÊ(á)Í-ûí Óëñ òºðèéí Òîâ÷îîíû õóðàëäààíû ìàòåðèàëûã íÿãòëàí ¿çâýýñ 1925 îíû ÕI ñàðûí 12íû ºäºð Á¿õ Õîëáîîòûí Êîììóíèñò (Áîëüøåâèêóóäûí) Íàìûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíû 90 ä¿ãýýð õóðàëäààí áîëæ, õýëýëöýõ õýðãèéí æàãñààëòûí 3-ò áóé Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçðûí òýðã¿¿íýýð Öýðýíäîðæèéã ¿ëäýýõ çàéëøã¿é øààðäëàãà áàéãààã õ¿ëýýí çºâøººðºõ òóõàé àñóóäëûã àâ÷ õýëýëöýýä, Ìîíãîëûí êîìèññîîñ îðóóëñàí ýíý ñàíàëûã Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îî õ¿ëýýí àâñàí1 áàéõ òóë Á.Öýðýíäîðæ ýíý óäààä "ºðøººãäæýý". Êîìèíòåðíîîñ õºíäèéðºõèéã îðîëäñîí òóõàéä 1927 îíû I ñàðä Êîìèíòåðíû òºëººëºã÷ Àìàãàåâ äóð ìýäýí Êîìèíòåðíû ÿéöýòãýõ Õîðîîíä ÌÀÕÍ-ûí ºìíººñ èëòãýë õèéæ, óëìààð òîãòîîë ãàðãóóëàí èðñíèé äîòîð Ìîíãîë îðíû õºãæëèéí ºâºðìºö îíöëîã, áîäèò áàéäàëä ¿ë òîõèðîõ çààëòóóä îðñîí ó÷èð ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû óäèðäëàãà äýýðõ çààëòóóäûí òàëààð áàðèìòëàõ ººðñäèéí ÷èã øóãàìàà òàéëáàðëàæ õàðèó ÿâóóëñíààñ ¿¿äæýý. Ã.Ãýëýãñýíãý, Á.Äóãàðæàâ íàðûí Êîìèíòåðíû ãàçàð àâ÷ î÷ñîí ýíýõ¿¿ õàðèó èëòãýëä: "Òóñ íàì áîëáîîñ æèíõýíý ïðîëåòàðè õýìýýõ ¿éëäâýð÷íèé íàì ëóãàà àäèë ¿ã¿é. Òóñ íàìûí ãèø¿¿í áîëáîîñ ìàë ºñãºõ àæèë á¿õèé æèæèã ºâ õºðºí㺠á¿õèé ýòãýýä íàð áîëìîé"2 ãýñýí íü òóõàéí ¿åèéí Ìîíãîë Àðäûí Õóâüñãàëò Íàìûí ìºí ÷àíàðò èë¿¿ çîõèöñîí, áîäèò áàéäàëä íü îéðòîõ ä¿ãíýëò áàéâ. Äýýð äóðäñàí Ìîíãîëûí òàëààð ãàðãàñàí Êîìèíòåðíû òîãòîîëä ëàì íàðûí òàëààð ÿâóóëæ áóé áîäëîãîî Íàìûí Òºâ Õîðîîíä äàõèí àíõààðàëòàé ýðãýí õàðàõûã ñàíóóëààä, ëàì íàð áîë íàì, àðäûí õóâüñãàëò çàñãèéí ýñðýã áîäèòîéãîîð îðøèí áóé "ñºðºã õ¿÷èí" , "òýä óëñ òºðèéí áîëîëöîî îëäìîãö" Õÿòàäûí õàðãèñ õ¿÷èíòýé õîëáîî òîãòîîæ áîëîõ þì...Ó÷èð èéìýýñ íàì áîãä áîëîí øèíý õóâèëãààí òºð¿¿ëýõ, ñ¿ì õèéä, æàñûí ìàëààñ òàòâàð õóðààõ çýðýã àñóóäëààð ÿìàð ÷ áóóëò õèéæ áîëîõã¿é"3 õýìýýí ìýäýãäæýý. Íàì, àðäûí çàñãààñ ëàì íàðûí òàëààð ÿâóóëæ èðñýí, 1

Èç “Îñîáûõ ïàïîê” ê ïðîò çàñåäàíèé Ïîëèòáþðî ÖÊ ÐÊÏ./á/ ÂÊÏ /á/-ÐÖÕÈÄÍÈ. Ô-17. Îï162. ä-2. ñòð-194. 2 ÊÈÃÕ-íû Äîðíîä õýëòñèéí ãàçðàà ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû òºëººëºã÷ Ãýëýãñýíãý, Äóãàðæàâ íàðûí èëòãýõ èëòãýë. ÓÁ., 1927 îíû 6 ñàðûí 26. 3 ÍÒÀ. Êîìèíòåðíû ìàòåðèàë.

139

ÿâóóëæ áóé áîäëîãîî Êîìèíòåðíä ÿâóóëñàí èëòãýëäýý äàõèí òàéëáàðëàæ: "Òóñ íàìààñ þóíû óðüä øàøèí òºðèéí ÿâäëûã òóñãàé áîëãîæ, îðîí õèéäèéí ìàë õºðºíãºíººñ òàòâàð õóðààõ, õóðàë íîìûí ÿâäàë äîð àëáàäàí òàòâàðëàõûã çîãñîîõ çýðãýýð ëàì íàðûã àæ àõóéí õ¿÷ ÷àäëûã áóóðóóëàõûã ýðìýëçýí ÿâóóëñàí áà ÿâóóëæ áóé. Áàñ ÷ ñ¿ì õèéäèéí ãàçàð áàãà÷óóäûã àâàõ ÿâäëûã õÿçãààðëàõûã ýðìýëçýí áóé"1 ãýæýý. Ýíý áîë áàéãóóëàãäñàí öàãààñàà ýõëýí òºð, çàñàã àðä îëíûã àíãè÷ëàí ÿëãàâàðëàõã¿éãýýð íèéò õºäºëìºð÷äèéí ýðõ àøãèéã òóóøòàé õàìãààëàõûã çîðüæ èðñýí áîäëîãûí íýãýí èëðýë áàéñàí þì. Óëñ îðíû óäèðäàã÷èä í¿¿ð í¿¿ðýý õàðààä ÿðèõëààðàà "Íàìûí óëñ òºðèéí ÷èã øóãàì çºâ áàéíà. Ñàíàà çºðñºí ç¿éëã¿é" õýìýýí äàâòàâ÷, òýäíèé õîîðîíä ¿ë ìýäýãäýõ àí öàâ ¿¿ññýýð, ¿ã õýëýý ¿íýí çºâººð îëîõ íü óäààøèðñààð, öàã õóãàöàà ºíãºðñººð ë áàéëàà. 1927 îíû íàìàð ÌÀÕÍ-ûí YI, Óëñûí IY èõ õóðëóóä õóðàëäàõ áîëæ, òóñ èõ õóðëóóäàä îðîëöîõîîð Êîìèíòåðíû òºëººëºã÷ Øîòìàí èðæýý. Òýðýýð íàì, òºðèéí äîòîîä áàéäàë, óäèðäàã÷äûí äîòîð ìýð ñýð ãàðñàí óã ñºðãºë人íèé òàëààð òàíèëöàæ ìýäýýä, èõ õóðàë äýýð õýëñýí ¿ãýíäýý íàì, òºðèéí áàðèìòëàí áóé ÷èã øóãàì á¿ðýí çºâ áîëîõûã íîòëîîä, öààøèä "Þóíû ºìíº ººðèéí Àðäûí õóâüñãàëò íàìûí íèéãýì (íèéòèéí-ðåä.) õ¿÷èéã (åäèíñòâî) õýâýýð õàäãàëàõûã ÷óõàë çîðèëãî áîëãîõ õýðýãòýé. Èéìèéí òóë íàìûí íèéãýì (íèéòèéí-ðåä.) õ¿÷íèéã õýâýýð áàéëãàõ áà íàìûí äîòîð ÿìàð íýãýí àíãè ãàðàõ ÿâäàë ëóãàà ýñýðã¿¿öýí òýìöýõèéã ãèø¿¿í á¿õíèé ãîë áîëãîõ ç¿éë áîëíî"2 ãýæýý. Ýíý áîë ó÷èð ìýäýõ õ¿íèé ÷èí ñýòãýëèéí ñàíóóëãà áàéñàí þì. Õºãæëèéí ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ÷èã áàðèìòëàë äºíãºæ öýãöýð÷ áîëîâñðîîä, óëñ îðíû àìüäðàë ç¿ã ÷èãýý îëîõ òèéøýý õàíäàæ áàéñàí ýíý ¿åä Á.Öýðýíäîðæ, Ö.Äàìáàäîðæ íàð çàñàã, íàìûí óäèðäëàãààñ òàòãàëçàõ ñàíàëàà ýã¿¿ëýí àâ÷, Øîòìàíû çºâëºãºº ¸ñîîð äàõèí ñîíãóóëèéí àëáàà õ¿ëýýí àâñàí áàéäàã. ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû äàðãà Ö.Äàìáàäîðæ Êîìèíòåðíû Äîðíîä õýëòñèéí ýðõëýã÷ Ïåòðîâò 1927 îíû Õ ñàðûí 15-íä áè÷ñýí çàõèäàëäàà: "Áèäíèé àæëûã Êîìèíòåðíû ç¿ãýýñ õºõ¿¿ëýí äýìæýýä áàéõàä, ò¿¿íèé àëáàí ¸ñíû òºëººëºã÷ íü ýíä ººðººð ç¿òãýæ áàéãààãèéí ó÷ðûã ýñ îëîõ þì”3 õýìýýñýí íü áóé áîëñîí íºõöºë áàéäëûí ¿íýí ìºíèéã èëýðõèéëñýí õýðýã áàéâ. Ýíý á¿õýí íü Êîìèíòåðíîîñ ¿çýë áîäëîî òºëººëºã÷人𺺠äàìæóóëàí, Ìîíãîëûí óäèðäëàãàä òóëãàí õ¿ëýýëãýæ, óëìààð ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ¿çýë áàðèìòëàëààñ íü õºíäèéð¿¿ëýõ ãýñýí îðîëäëîãî äàðóé ìºí áàéâ. Èéìýýñ Êîìèíòåðíîîñ Ìîíãîëûí íàì, òºðèéí óäèðäëàãàä Êîìèíòåðíû òºëººëºã÷ õýìýýí íýã õ¿í áàéíãà áàéëãàäàã áàéñàí áîë 1928 îíîîñ ýõýëæ 3 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé òºëººëºã÷èéí ãàçàð àæèëëóóëàõ áîëñîí þì. ÊÈÃÕ-íîîñ ººðñäèéí òºëººëºã÷人 ºãñºí íóóö çààâàðòàà: ÊÈÃÕ-íû àëáàí ¸ñíû òºëººëºã÷ººð ìîíãîë÷óóäûí í¿äýí äýýð ãàíöõàí Ðåéòåð áàéõ áîëíî. Á¿ðýëäýõ¿¿íèé áóñàä õî¸ð ãèø¿¿í íü (ýíý íü Òðóáî÷ååâ, Îøèðîâ õýìýýõ õî¸ð õ¿í ìºí ãýæ òýäíèé áè÷ñýí ìýäýýëëèéã ¿íäýñëýæ òîãòîîâ. Ðåä.) Ìîíãîëûí íàì, òºðèéí óäèðäàõ àæèëä áèå÷ëýí îðîëöîõ (ÊÈÃÕ-íû íýðèéí ºìíººñ àëáàí ¸ñîîð çààâàð çºâëºãºº ºãºõã¿é 1

ÌÀÕÍ-ûí ¯1 èõ õóðàë. ÓÁ., 1980. òàë-64-65. ÌÀÕÍ-ûí YI èõ õóðàë. ÓÁ., 1980. òàë-13. 3 ÍÒÀ-ä áóé Êîìèíòåðíèé ìàòåðèàë. 2

140

áàéõ)-îîð òóñãàñàí áàéíà1. ̺í Ìîíãîë äàõü ÊÈÃÕ-íû òºëººëºã÷äèéí óëñ òºðèéí ÷èã øóãàì íü íàì äàõü ç¿¿íèé (õºäººíèé) ýëåìåíò¿¿äýä á¿õ òàëààð äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ, îéðûí èõ õóðàë äýýð íàìûí îëîíõèéã ýçëýí àâàõ ÿâäàë õýìýýí çààâàðëàñàí áàéíà. 1928 îíû I ñàðûí 25-íä Êîìèíòåðíû Äîðíîä õýëòñèéí ýðõëýã÷ Ïåòðîâîîñ ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû äàðãà Ö.Äàìáàäîðæèéí õóâüä ñàíóóëàí çààâàðëàñàí çàõèäàë èëãýýæ, ò¿¿íäýý: "Ýä¿ãýý Õîëáîîò Óëñ íü ººðèéí îëîí ãàçðóóäûã õýçýý ÿìàãò ¿éëäâýð÷íèé ÷àíàðòàé áîëãîõûã îðîëääîãèéí íýãýí àäèë òà á¿ãä áîëáîîñ õàðüÿàò óëñûí áà íàìûí îëîí ãàçðóóäûã õºäººãèéí ÷àíàðòàé áîëãîõ ç¿ã äîð õàíäóóëàõ àæëûã ìºí õýçýý ÿìàãò õè÷ýýõ íü ÷óõëààð ñàíàãäìîé"2 ãýæ çºâëºñºí íü Ìîíãîëûí íàì, òºðèéí àæëûã áàðóóí áîëæ áàéíà õýìýýí ¿íýëæ, "ç¿¿í"òèéø çàëàõ ÷èã øóãàì çààñàí õýðýã áàéâ. Ýíýõ¿¿ Ïåòðîâûí çàõèäàë íü ÁÕÊ(á)Í-ûí ÒÕ-íû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îî, ÊÈÃÕ-íû Ìîíãîëûí êîìèññûí áîëîí Óëñ òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà íàðûí ãàçðàà óäàà äàðàà õýëýëöýãäýæ, ýöýñò íü Ïåòðîâûí íýðýýð èð¿¿ëñýí Êîìèíòåðí àëáàí ¸ñíû áàéð ñóóðèéã èëýðõèéëñýí çàõèäàë áàéâ. Ïåòðîâûí çàõèäàë íü Ìîíãîëûí íàì, òºðèéí äîòîîä õýðýãò õºíäëºí㺺ñ îðîëöñîí çààâàð÷èëãà, ÇÕÓ-ûí "ñîöèàëèçì" áàéãóóëæ áóé òóðøëàãûã Ìîíãîë îðîíä ìåõàíèêààð õóóëáàðëóóëàõûã ýðìýëçñýí ç¿¿íèé ºí㺠àÿñòàé ç¿éëñýýð ä¿¿ðýí áàéñàí òóë Ìîíãîëûí óäèðäëàãûí ç¿ãýýñ èë, äàëä ýñýðã¿¿öýëòýé ó÷ðàõ íü îéëãîìæòîé õýðýã áàéâ. Ö.Äàìáàäîðæ, Ã.Ãýëýãñýíãý áîëîí À.Àìàð, Æ.Öýâýýí, Á.Öýðýíäîðæ íàðûí çýðýã íàì, òºðèéí óäèðäàã÷èä õàìòðàí çºâøèëäñºí áîäëîãîîð óëñ îðíîî æîëîîäîõûã ýðìýëçýæ, ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé àìüäðàëûí íºõöºë áàéäàëä èë¿¿ äºõºìòýé ÷èã øóãàì áàðèìòàëæ áàéñàí íü Ìîíãîëä ¿çýë áîäîë, íºëººë뺺 íýâòð¿¿ëýõèéã ýðõýìëýæ áàéñàí ãàäààäûí óëñ ã¿ðí¿¿äèéí áîëîí Êîìèíòåðíû ýñýðã¿¿öýëòýé àëõàì òóòàìäàà ó÷èðñàí þì. Òýä ººðñäèéí áàðèìòàëñàí ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ÷èã øóãàìààñàà õàçàéëã¿é, ò¿¿íèéãýý õàìãààëàí òýìöýæ áàéñàí íü òýäíèé íî¸í íóðóóòàé, ìîíãîë òºðò ¸ñíû óëàìæëàëàà ¿å çàëãàìæëàí àâñàí óëñ òºðèéí ç¿òãýëòí¿¿ä áàéñíûã èëòãýíý. ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíîîñ Êîìèíòåðíû ãàçðàà î÷èæ èëòã¿¿ëýõýýð, Òºâ Õîðîîíû äàðãà Ö.Äàìáàäîðæ, ñóðòëûí õýëòñèéí ýðõëýã÷ Äóãàðæàâ íàðûã òîìèëîí, òýäãýýðò "ºíãºðñºí I¯ ñàðä õóðàëäñàí òóñ Íàìûí Òºâ Õîðîîíû á¿ãä õóðàë äîð õýëýëöýí òîãòîîñîí õýðã¿¿ä áà ìºí Ãýíäýí, Áàäðàõ íàðûí õýðãèéã ç¿éãýýð òàñëàí äóóñãàñíàà òàéëáàðëàõ"; "Íàìûí Òºâ Õîðîîíîîñ øèíý÷ëýí òºëºâëºñºí òóñ íàìûí ìºðèéí õºòºëáºð áà ä¿ðìèéã Êîìèíòåðíû ãàçàð òàíèóëàí çºâøººð¿¿ëæ, äàðààãèéí íàìûí VII èõ õóðàë äîð á¿ðìºñºí áàòëóóëàõ äîð áýëòãýõ"; "Êîìèíòåðíû Äîðíîä õýëòñèéí äàðãà Ïåòðîâîîñ Òºâ Õîðîîíû äàðãà Äàìáàäîðæèéí íýð äîð õ¿ðãýí èðñýí çàõèäàëä õàðèó òàéëáàð ºãºõ, íàìûí äîòîð áàðóóí àíãèéí çàìààð ÿâæ õóâüñãàëûí ÿâäëûã ñóëòãàñàí ó÷èð îãò ¿ã¿é çýðãèéí áàðèìò ãýð÷èéã ó÷èð äýëãýð¿¿ëæ ìºíõ¿¿ Êîìèíòåðí äîð èëòãýí õàðèó çààâàð àâ÷ èðýõèéã"1 äààëãàñàí áàéíà. Òýä Ìîñêâàä î÷èæ, Êîìèíòåðíû óäèðäàõ íºõºä ë¿ãýý óóëçàæ, ó÷èð ç¿éãýý ÿðüæýý. ¯¿íèé õàðèóä Êîìèíòåðí Ìîíãîëûí òàëààð ãàðãàñàí òàâèí õî¸ð ç¿éëò òîãòîîëûí òºñ뺺 áàðüñàí áàéíà. Óã òîãòîîëûí 1

ÐÖÕÈÄÍÈ. ô.495. Îï.152. ä.59. ÍÒÀ. ô.1, ä.1, õí.27 1 ÍÒÀ. ô.1, ä.1, õí.23. òàë-7. 2

141

òºñºëòýé ìàíàé òºëººëºã÷èä òàíèëöààä, ìºí ë õ¿ëýýæ àâ÷ ÷àäàõã¿é òóõàéãàà õýëñýí áàéíà. Ó÷èð þóí õýìýýâýýñ óã òºñºëä òýð ¿åèéí Ìîíãîë îðíû áîäèò áàéäàëä ¿ë òîõèðîõ, öàã õóãàöààíû õóâüä ¿ë òààðàõ, òóõàéëáàë íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí äîðâèòîé ¿íäýñ ñóóðü á¿ðýëäýýã¿é áàéõàä îëîí æèëýýð ñóóðüøèæ òîãòñîí "ñ¿ì øàâèéí áà õóó÷èí íî¸äûí õºðºí㺠ìàëûã õóðààõ" çýðýã øèéäâýð¿¿äèéã òóñãàñàí áàéæýý. Äàìáàäîðæ òýðã¿¿òýé òºëººëºã÷èä Êîìèíòåðíû óäèðäàõ íºõºä ë¿ãýý íýëýýä õýäýí óäàà óóëçàæ, ó÷èð ç¿éã òàéëáàðëàñíû äàðàà òºñëèéã äàõèí àâ÷ ¿çýõýýð òîãòæýý. Öººí õîíîã ºíãºð÷ Äàìáàäîðæ íàðûí ºìíº àãóóëãààðàà óðüäûí àäèë óòãàòàé Êîìèíòåðíû äºðâºí ç¿éëò òîãòîîëûí òºñºë òàâèãäàâ. Һ뺺ëºã÷èä òºñºëä óðüäûí àäèë ç¿éëñ äàâòàãäñàí òóë õ¿ëýýæ ýñ ÷àäàõ ó÷èð øàëòãààíàà Êîìèíòåðíîî óëàìæëààä, Òºâ Õîðîîíäîî ýíý òóõàé ýðãýæ ìýäýýëæýý. Èéíõ¿¿ ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíä "çààâàð ýðæ öàõèëãààí óòàñ ÿâóóëñíûã" Íàìûí Òºâ Õîðîîíû Òýðã¿¿ëýã÷äèéí 1928 îíû ¯I ñàðûí 25-íû õàìòàðñàí õóðëààðàà õýëýëöýýä: "íºõºð Äàìáàäîðæîîñ òýðõ¿¿ ¿íýí áàéäàëä íèéöñýíã¿é ç¿éëä õàðèó òàéëáàðëàí áóé íü ç¿éòýé òóë íýãýí àäèë òîãòîîëãîõ áºãººä ÿëàíãóÿà õºðºí㺠òýãøèòãýõ ãýñíèéã àðä ò¿ìíèé áàéäàëä ¿íýõýýðèéí õ¿ëýýõ àðãàã¿éí äýýð ýíý õýð Áîãäûí õîéò ä¿ð áà ñàí æàñûí òàòâàðûí òóõàé áóäëèàí ºã¿¿ëýë ãàðñààð áóé ó÷ðûã óëìààð íýâòýëãýí á¿õèé ë õýðãèéã ¿íýí áàéäàëä íèéö¿¿ëýí òîãòîîëãîõûã ã¿íýý ýðìýëçýí õè÷ýýíý. Õýðýâ õýâýýð òîãòâîîñ Êîìèíòåðíû ç¿ãýýñ íàìûí èõ õóðàëä èëòãýí õýëýëö¿¿ëýõýýñ ººð ¿ã¿é áóé çàà..." õýìýýí øèéäâýðëýýä áàéòàë Äàìáàäîðæ ººðèéí áèåýð ýãýæ èðæýý. Íàìûí Òºâ Õîðîî, Õÿíàí Áàéöààõ Òºâ Êîìèññûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí õàìòàðñàí õóðëûã 1928 îíû YII ñàðûí 3-íàà äàõèí õóðàëäóóëæ: Òóñ Ìîíãîëûí ¿íýí áàéäàë äîð íèéë¿¿ëýí óóë õóâüñãàëûí õýðãèéã ÷àíàãø õºãæ¿¿ëýõ ìàíäóóëàõ ÿâäëûã õÿíàí çîõèõ òîãòîîë ãàðãàõ áîëîâ óó õýìýýõ ó÷ðûã ìºíõ¿¿ Êîìèíòåðíû ãàçàð èëòãýí ã¿éöýòã¿¿ëýõ ýë õýðãèéã íºõºð Äàìáàäîðæ äîð äààëãàí äàõèí ÿâóóëàõààð òîãòîâ" ãýñýí øèéäâýð ãàðãàæýý. Íàìûí Òºâ Õîðîîíû äàðãà Ö.Äàìáàäîðæ Ìîñêâàä äàõèí ÿâæ, Êîìèíòåðíû óäèðäàõ íºõºä ë¿ãýý óóëçààä ÷ õýë àìàà ýñ îëîëöæýý. ÁÕÊ(á)Í, Êîìèíòåðíû ç¿ãýýñ ÌÀÕÍ-ûí äîòîðõ "õºäººíèéõºíä" óäàà äàðàà äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ, òýäíýýð áîëîí ººðñäèéí òºëººëºã÷ººð äàìæóóëàí Ìîíãîëûí óäèðäàõ á¿ðýëäýõ¿¿íä íºëººë뺺 ¿ç¿¿ëýõ îðîëäëîãî íýã áóñ õèéæ èðñíèéã äýýð íýãýíò äóðüäñàí áèëýý. 1928 îíû I ñàðûí 5-íû ÁÕÊ(á)Íûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíû õóðëààð ÌÀÕÍ-ûí "ç¿¿íèéõýíä"(õºäººíèéõºíä) òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ, Êîìèíòåðíû ãàçàð Ìîíãîëûí íàìûí áàòòàé òºëººëºã÷èéí ãàçàð áàéãóóëàõ øèéäâýð ãàðãàæ áàéñàí áîë 1928 îíû XI ñàðûí 16-íû õóðëààðàà ÁÕÊ(á)Í-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îî ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîí äàõü ç¿¿íèé "õºäººíèé" æèã¿¿ðèéí çîõèîí áàéãóóëàëò, óëñ òºðèéí íýãäëèéã õàíãàõ Êîìèíòåðíû ÿéöýòãýõ Õîðîîíû òºëºâëºãººã õýëýëöýýä, ò¿¿íäýý ÊÓÒÂ-ûí äýðãýä Ìîíãîëûí àéìàã õîøóóíû àæèë÷äûã ñóðãàõ ò¿ðãýâ÷èëñýí êóðñ çîõèîí áàéãóóëàõààð çààæýý1. Ýíý íü Ìîíãîëûí òºâ, îðîí íóòàãò ÁÕÊ(á)Í, Êîìèíòåðíû ÷èã áîäëîãûã òóóøòàé ñóðòàë÷èëæ õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîâñîí õ¿÷íèé áýëòãýë áàéâ. Êîìèíòåðíîîñ óäàà äàðàà ãàðãàõààð òºëºâëºñºí 52 ç¿éëò áîëîí 4 ç¿éëò òîãòîîëóóäûí òºñëèéã Ö.Äàìáàäîðæ òýðã¿¿òýé ìîíãîëûí óäèðäëàãà ººðèéí îðîí àðä îëíû ºâºðìºö îíöëîãò ¿ë òîõèðîõ õýìýýí õ¿ëýýæ àâàõã¿é 1

ÐÖÕÈÄÍÈ. ô.17. Îï.162. ä.6.

142

áàéñàí, çýðãýýñ ¿¿äýí Ìîíãîëîîñ Êîìèíòåðíû áàéíãûí òºëººëºã÷ºº ýã¿¿ëýí òàòàõ àñóóäëûã ÁÕÊ(á)Í-ûí ÒÕ-íû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îî 1928 îíû ¯I ñàðä õî¸ð óäàà àâ÷ õýëýëöýõýä õ¿ð÷ áàéæýý. Ýíý íü Ìîíãîëä Êîìèíòåðíû áèå òºëººëºã÷, ÇÕÓ-ûí á¿ðýí ýðõò òºëººëºã÷ ººðºº äàìæóóëàí "ñîöèàëèñò" îíîëûã õýðýãæ¿¿ëýõ àñóóäàë òýäíèé ñàíàñàí õýìæýýíä õ¿ð÷ áèåëýãäýõã¿é áàéãàà òóë Ìîíãîëûí äîòîîä õýðýãò øóóä îðîëöîõ øèéäâýð ãàðãàõàä õ¿ðãýæýý. Ǻâëºëòèéí íàì, òºðèéí óäèðäàã÷èä Ìîíãîëûí óäèðäëàãà õºäºëìºð÷èí îëíû ýðõ àøãèéã õàìãààëàõààñ çàéëñõèéæ, Ìîíãîë îðíûã êàïèòàëèñò îðíóóäòàé îéðòóóëàõ õàíäëàãà ãàðãàæ, óëñ îðíû äîòîîä äàõü ôåîäàë, õºðºíãºòºíòýé òýìöýæ áóé õºäººíèé ç¿¿íèé òºëººëºã÷äèéã õÿõàí õàâ÷èæ õýëìýãä¿¿ëæ áàéíà ãýñýí ä¿ãíýëò õèéæ, Ìîíãîëûí àñóóäëûã øèéäâýðëýõ Êîìèíòåðíû òóñãàé á¿ðýí ýðõò êîìèññûã Ãàäààä Ìîíãîëûí Àðäûí Õóâüñãàëò Íàìûí èõ õóðàëä èëãýýõýýð 1928 îíû IÕ ñàðûí 10-íû ÁÕÊ(á)Í-ûí 42-ð õóðëààð òîìèëæýý2. ×èíãýõäýý Ìîíãîëä î÷èõ Êîìèíòåðíû ÿéöýòãýõ Õîðîîíû òóñãàé êîìèññûí çîðèëãî íü þóíû óðüä, õºäººíèé ç¿¿íèéõíèéã äýìæèæ, ÊÈÃÕ-íû áîëîâñðóóëñàí ýäèéí çàñàã, óëñ òºðèéí øààðäëàãûí ìºðèéí õºòºëáºðèéí ¿íäñýí äýýð òýäíèéã çîõèîí áàéãóóëæ, óäèðäàõ ÿâäàë áàéæýý. ÊÒÃÕ-íîîñ Ìîíãîëä èðýõ êîìèññûí òýðã¿¿íýýð ×åõîñëîâàêèéí Ýâ õàìò íàìûí òºëººëºã÷, ÊÈÃÕ-íû òýðã¿¿ëýã÷ ãèø¿¿í Á.Øìåðàëü òîìèëîãäîæ, ãèø¿¿äýä íü ÊÈÃÕ-íû òýðã¿¿ëýã÷ ãèø¿¿í, Àìåðèê óëñûí Ýâ õàìò íàìûí ãèø¿¿í Ìàêäîíàëüä, óðüä íü Êîìèíòåðíû òºëººëºã÷ººð Ìîíãîëä ñóóæ áàéñàí Àìàãàåâ áîëîí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, îð÷óóëàã÷ íàð íýæãýýä îðñîí áàéíà. Ìîíãîë äàõü “Áàðóóíòíûã” áóò öîõüñîí Êîìèíòåðíû ¿éë àæèëëàãàà. Á.Øìåðàëü òýðã¿¿òýé Êîìèíòåðíû ÿéöýòãýõ Õîðîîíû òºëººëºã÷èä 1928 îíû IX ñàðûí ñ¿¿ë÷ýýð Ìîíãîëä õ¿ðýëöýí èðýâ. Ýíý ¿åýñ ýõëýí ÌÀÕÍ-ûí ¯II èõ õóðàëä áýëòãýõ àæëûí ÿâöàä "íàìûí æàíæèí øóãàìûã õàìãààëàí òýìöýã÷èä" õýìýýí ººðñäèé㺺 íýðëýñýí ç¿¿í æèã¿¿ðèéíõíèé ¿éë àæèëëàãàà èõýýõýí èäýâõææýý. ÊÈÃÕ-íû êîìèññ èðñíýýñ õîéø òóí óäàëã¿é íàì, óëñûí ò¿¿õ áè÷ëýãò òýìäýãëýæ èðñíýýð "ç¿¿í æèã¿¿ðèéíõýí áàðóóíû õýëáýðëèéí ýñðýã òýìöýæ áàéñàí íàìûí á¿õ áàéãóóëëàãà, ãèø¿¿äèéí ñàíàëûí ¿íäñýí äýýð áîëîâñðóóëñàí", "Íàìûí ç¿¿í àíãèéí ãèø¿¿äèéí ýðìýëçýõ ñàíàë" õýìýýõ áàðèìò áè÷èã ãàð÷ èðñýí þì. Ýíý òàëààð Íàìûí Òºâ Õîðîîíû äàðãà Ö.Äàìáàäîðæ Íàìûí Òºâ Õîðîîíû III á¿ãä õóðàë (1928) äýýð õýëñýí ¿ãýíäýý: "Ìàíàé íàì òóñ íàìûí III èõ õóðëûí òîãòîîëûí ¸ñîîð õºðºíãºòíèé ¸ñûã ¿çýõ ¿ã¿é, ýâ õàìòûí ç¿ã äîð õàíäàõûã îðîëäîí îðîëäñîîð èðñýí áºãººä ãàãöõ¿¿ Ãýíäýí, Áàäðàõ íàðûí ýðìýëçýõ ñàíàëûí äîòîð ýíý áàéäëûã ººð÷ëºí ãóéâóóëáàé õýìýýõèéã ã¿éöýæ ìýäýõ ¿ã¿é áºãººä çîõèõ íºõ人ñ ñàéòàð èëð¿¿ëýí òîãòîîëãîõ áîëáóó”1 ãýñíèéã ýíä äóðäàëã¿é ºíãºð÷ áîëîõã¿é ìýò ñàíàãäàíà. ×óõàìäàà Äàìáàäîðæ íàð ÌÀÕÍ-ûí III èõ õóðëààñ òîãòîîñîí òîãòîîëûí "Õàðãèñ êàïèòàëòàí õºðºíãºòíèé äàðëàãäàë çîâëîíã ¿ë àìñàí, îëîí óëñûí îäîîãèéí áàéäàëä íèéë¿¿ëýí æèíõýíý àðäûí ¸ñûã áàðèìòëàõ" çààëòûã ìºðäëºã áîëãîæ, àðä îëíû ýðõ àøèãò àëü áîëîõ íèéöòýéãýýð 2

ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû 1928 îíû Ø á¿ãä õóðëûí òîãòîîë. ÓÁ., 1928 îí, Äýýä äýâòýð. òàë129. 1

ÍÒÀ. ô.4, ä.2, õí.405. òàë-44.

143

õýðýãæ¿¿ëýõèéã ýðõýìëýñýýð èðñýí áèëýý. Á.Øìåðàëü Ìîíãîë îðíû íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí õ¿ðñýí òºâøèíä ¿íýëýëò ä¿ãíýëò ºã÷ òýð ¿åèéã õóâüñãàëûí II øàò õýìýýí íýðèéäýí, óäàõã¿é ôåîäàëûí ýñðýã òýìöëèéã àìæèëòòàé ÿâóóëñíààð ýíýõ¿¿ II øàò äóóñàæ, õºãæëèéí III øàò ýõëýõ áºãººä èðýýä¿éä ýíý øèíý-êàïèòàëèñò áóñ õºãæëèéí çàì õºãæèõ òàâèëàíòàéã íü ÷ òîäîðõîéëñîí áàéíà. Òýð òóñ îðîíä ýäèéí çàñàã èõýýõýí õºãæèæ, àíãèéí ÿëãàðàë ãàð÷, õºðºíãºòí¿¿ä îëíîîð òºðæ, ýíý íü íàìä ãàð÷ áàðóóíû àþóë ãàð÷ èðñýí òóõàé ÿðèõäàà “...ýíýõ¿¿ áàðóóíû àþóëûí ºñºëò íü õóâüñãàëûí õóðäûã ñààòóóëñàí áºãººä ýíý ÿâäàë áîë ç¿é ¸ñîîð ºðãºí îëíû äóðã¿éöëèéã òºð¿¿ëæ áàéãàà þì. ¯¿íèé èëðýë íü ç¿¿íèé õ¿÷íèéõíèé òýìöýë, Ãýíäýí, Áàäðàõ íàðûí ñàíàë ãàð÷ èðñýí ÿâäàë” õýìýýí ¿çæýý. Ò¿¿íèé õýëñýí ¿ãèéã ç¿¿í õ¿÷íèéõýí õ¿÷òýé äýìæèæ Äàìáàäîðæ íàð “Êîìèíòåðíîîñ õîëäîõûã äàëäóóð” îðîëäñîí õýðýã õýìýýí ø¿¿ìæèëæýý. 1928 îíä èðæ, ìàíàé Ìîíãîëûí äîòîîä õýðãèéã øèéäâýðëýõýä ãîëëîõ ¿¿ðýãòýé îðîëöñîí ÊÈÃÕ-íû òýðã¿¿ëýã÷ ãèø¿¿í Á.Øìåðàëü õýìýýõ ýíý õ¿í 1934 îíä Ìîíãîëä äàõèí èðæ íàìûí IÕ èõ õóðàëä îðîëöîîä áóöñàí þì. Ýíý õ¿í 1934 îíä Ìîíãîëä èðñíèéõýý äàðàà Ìîñêâàä î÷îîä Êîìèíòåðíû ÿéöýòãýõ Õîðîîíû òýðã¿¿ëýã÷äèéí 1934 îíû XI ñàðûí 10-íû õóðàëäààíä Ìîíãîëûí òóõàé òàâüñàí èëòãýëäýý: Ìîíãîë áîë áèäíèé õóâüä ãóðâàí ÷èãëýëèéí à÷ õîëáîãäîëòîé õýìýýí áè õýëìýýð áàéíà. Íýãä¿ãýýðò, Ýíý áîë êàïèòàëèçìûã àëãàñàõ ýäèéí çàñãèéí õºãæèëä íü òóñëàõ, ìºí èéì á¿ä¿¿ëýã îðîíä ¿ç¿¿ëýõ ìàíàé áîëîí ÇÕÓ, îëîí óëñûí õóâüñãàëò õºäºë㺺íèé íºëººë뺺ñ ¿¿äýí ïðàêòèê òóðøëàãà õèéæ áîëîõ áîëîëöîî á¿õèé ºâºðìºö îðîí ýíý íü þóíû ºìíº Êîììóíèñò Èíòåðíàöèîíàëûí ¿çýë áîäëûí ¿¿äíýýñ áèäýíä õýðýãòýé þì. Ãýâ÷ Ìîíãîë ¿¿íèé çýðýãöýý Ǻâëºëò Õîëáîîò Óëñûí òàëààñ òîìîîõîí ñòðàòåãèéí à÷ õîëáîãäîëòîé þì… Ò¿¿íýýñ ãàäíà, Ìîíãîë íü áèäíèé õóâüä ò¿¿õèé ýäèéí òàëààð òîìîîõîí à÷ õîëáîãäîëòîé þì ãýæýý. Á.Øìåðàëü íü Ìîíãîë óëñûí õºãæëèéí ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ÷èã áàðèìòëàëûã ò¿ð áîëîâ÷ õÿçãààðëàõ õýò “ç¿¿íèé” ¿çýë îíîëûã òóðøèëò áîëãîí õýðýãæ¿¿ëýõýä ãîëëîõ ¿¿ðýãòýé ýõèéã òàâèëöñàí èéì õ¿í áóþó. Áàðóóíòíóóä ººðñäèéí ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí öýãö ¿çýë áàðèìòëàëûí äàãóó äýëõèé äàõèíû áàéäàë, óëñ îðíû ãàäààä áîäèò áàéäàëä çºâ ç¿éòýé ä¿í øèíæèëãýý õèéñíèé ¿ð ä¿íä èéì áîäëîãî ÿâóóëæ áàéñàí õýðýã þì. ¯¿íèéã Ìîíãîë óëñ áîë “ÑÑÑÐ, Õÿòàä õî¸ð óëñààñ áàòàëñàí áºãººä áóñàä îëîí óëñààñ çºâøººðºí õ¿ëýýñýí òºâèéã ñàõèõ óëñ áîëîõ õýðýãòýé. Ýíý íü ¿ëãýðëýâýýñ Øâåéöàð óëñ ëóãàà àäèë áîëîé” õýìýýí “áàðóóíòíû ãîë îíîë÷” ãýæ áóðóóøààãäàí áàéñàí Æ.Öýâýýíèé áè÷ñýí òîäîðõîéëîëò ÷ íîòîëæ áàéíà. Èéíõ¿¿ òºâèéã ñàõèõ áîäëîãî ÿâóóëàõ íü Ìîíãîëûí óëñ òºð, íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí õóâüä èõýýõýí à÷ òóñòàé áàéñàí áàéæ áîëîõûã ºíãºðñºí ò¿¿õ íîòëîí õàðóóëàâ. Áàðóóíòíóóä ýíý ë áîäëîãîäîî çàõèðàãäàõäàà Ǻâëºëò, Õÿòàäûã ÿëãàëã¿é àéë÷èëæ, Àíãëè, Ôðàíö, ßïîíòîé ò¿íø áîëîëöîõûã ýðõýìëýæ áàéæýý. 1926 îíû IX ñàðûí 15-íä “Ýíý óäàà ßïîí óëñûí ñóðãóóëüä ñóðàã÷ íàðûã ÿâóóëàõûã ò¿äãýëç¿¿ëýí, óã ÿâóóëàõààð òîìèëîãäñîí íýð àã÷äûã Ãåðìàí óëñûí ñóðãóóëüä íýìýí îäóóëàõàä Íàöàãäîðæ, Ïàãìàäóëàì, Ñàíæ , Ïóíöàã, Ëóâñàíäóëàì, Ëóâñàí÷¿ëòýì íàðûã òîìèëñîí” òóõàé ÍÒÕ-íû áè÷èã ÷ ¿¿íèé òîä æèøýý äàðóé ìºí.

144

“Íàìûí äîòîðõ ç¿¿í æèã¿¿ðèéíõíèé ýðìýëçýõ ñàíàë”-ä øàøèí, ëàì íàðûí ýëäýâ èäýâõ õºäºë㺺í, óëñ òºðèéí ÿâóóëãûã óñòãàõ”1ãýñýí çààëò îðñíûã õºíäºæ Äàìáàäîðæ õýëýõäýý: “Òóñ Ìîíãîëûí îäîîãèéí áàéäëûã ¿çâýýñ õàðüÿàò îëîí àðä ò¿ìýí áóðõàí øàøíûã èòãýæ ñ¿ñýãëýõ ÿâäàë ã¿í çóçààí ó÷èð “õýðýâ õºäºº õîòûí îëîí àðä äîð áóðõàí øàøèí õýðýã ¿ã¿é õýìýýí äýëãýð¿¿ëýõ äîð áýðõ áóé çà. Æèøýýëáýýñ áèäíèé íàìûí ò¿ìýí èë¿¿ ãèø¿¿äèéí äîòîð áóðõàí øàøíûã òàõèõ ñ¿ñýãëýõã¿é ýòãýýä öººõºí ãàðàõ áóé çà”1 õýìýýæýý. Ýíý áîë òýð ¿åèéí õºäºëìºð÷èí îëîí, íàìûí ãèø¿¿äèéí òºëºâ áàéäëûã ¿íýí ìºíººð èëýðõèéëñýí õýðýã áàéñàí áºãººä íºãºº òàëààñ ãèø¿¿ä, õºäºëìºð÷äèéíõºº ã¿íä áàéæ, òýäíèé õ¿ñýë ýðìýëçëèéã ñàéí ìýääýã óäèðäàõ ç¿òãýëòíèé ¿ã áàéñàí þì. Íàìûí Òºâ Õîðîîíû III á¿ãä õóðàëòàé çàëãààä, Íàìûí ¯II èõ õóðàë àæëàà ýõýëæ, á¿òýí õàãàñ ñàð èë¿¿ õóðàëäàí, Ìîíãîë óëñûí õºãæëèéí ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ÷èã áàðèìòëàëûã õÿçãààðëàñàí òîãòîîë øèéäâýð ãàðãàñàí þì. Ýíý íü ìýäýýæ õýðýã Êîìèíòåðíýýñ èðñýí òºëººëºã÷äèéí çîõèîí áàéãóóëñàí õóðàë áàéñàí íü òîäîðõîé. Ýíý èõ õóðëûí òóõàé “ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õ”-èéí ãóòãààð áîòü, “ÌÀÕÍ-ûí òîâ÷ ò¿¿õ”-íä áàðóóíòíûã áóò öîõèæ, íàìûí æàíæèí øóãàìûã õàìãààëñàí ìýòýýð áè÷èæ èðýâ. Íàìûí ¯II èõ õóðàë ¿íýõýýð óëñ îðíûã ãàæèæ áàéñàí çàìààñ íü ãàðãàæ çºâ çàìä íü îðóóëñàí, ýñâýë çºâ çàìààñ íü ãàðãàí ãàæóóäóóëæ áóðóó çàìààð õºòºëñºí àëèí áîëîõûã ýä¿ãýýãèéí ºíäºðëºãººñ áîäèòîéãîîð õàðæ ä¿ãíýõ íü ýðõáèø ò¿¿õýí ¿íýíä íèéöíý. ¯II èõ õóðàë ÌÀÕÍ-ûí èðýýä¿éí õýòèéí òºëâèéã òîäîðõîéëîõäîî “òóñ íàì áîë æèíõýíý àðäûí õóâüñãàëò íàì áºãººä õàðüÿàò Ìîíãîëûí óëñ òºðèéã æèíõýíý àðä óëñûí ¸ñîîð øèíý÷ëýí áàòàòãàõàä õîîñîí ÿäóó, äóíä æèíõýíý àðäûí àíãèéã ò¿øèæ áàðèìòëàí íèéãýì æóðìûí ¸ñîíä äýâø¿¿ëýí îðóóëàõûã çîðèõ áîëíî”2 õýìýýñýí íü èõ õóðëààñ ãàðãàñàí áàðèìò áè÷ãèéí ¿íäýñ íü “Ç¿¿í àíãèéí ãèø¿¿äèéí ýðìýëçýõ ñàíàë” áîëñíûã íîòëîõ áºãººä åðººñ èõ õóðëààñ äýâø¿¿ëñýí áóñàä çîðèëòóóä, ò¿¿íèéã ã¿éöýòãýõýýð /ñîíãîãäñîí íýðòýé/òîìèëîãäñîí õ¿ì¿¿ñ áîëáààñ ¯II èõ õóðàë, Êîìèíòåðíû ÿéöýòãýõ Õîðîîíû á¿ðýí ýðõò òóñãàé êîìèññûí òîãëîîì áîëñíûã èëòãýíý. Ýíý áîë Êîìèíòåðíû ç¿ãýýñ Ìîíãîëûí äîòîîä õýðýãò á¿ä¿¿ëãýýð îðîëöîæ, á¿ðìºñºí ìýäýëäýý àâñàí õýðýã áîëñîí þì. Òýä Ìîíãîëûí óäèðäàã÷äûã äóóëãàâàðòàé çàðöàà áîëãîõûã õ¿ñýæ áàéñàí áºãººä ýíý õ¿ñëýý õàíãàæýý. Óëñ îðíûã íèéãýì æóðàìä îðóóëàõ òàëààðõ Ãýíäýí, Áàäðàõ íàðûí ñàíàëûã “Íèéãýì æóðìûí áàéäàëä øóóä îðîõ õýìýýõýä îðîí íóòãèéí ãàçàð ó÷èð ÷àíàðûã òîäîðõîé ìýäýæ ÷àäààã¿é àðä îëíû ¿ã ºã¿¿ëýë áóé òóë ýíý óäàà ò¿äãýëç¿¿ëýõ» õýðýãòýé ãýõ çýðãýýð òºëººëºã÷ Ãîìáî íàðûí îëîí òºëººëºã÷ ýñýðã¿¿öñýýð àòàë ç¿¿íèé ýòãýýä¿¿ä Êîìèíòåðíû òºëººëºã÷äèéí ã¿í òóñëàëöààòàéãààð Ìîíãîë îðíûã íèéãýì æóðàìä äýâø¿¿ëýõ ¿çýë áàðèìòëàëàà èõ õóðëûí òºëººëºã÷人ð áàòëóóëæ àìæñàí þì. Èéíõ¿¿ òºëººëºã÷äèéã òººðºãä¿¿ëýõ ¿íäýñ íü ç¿¿íèéõíèé ãàðãàæ èðñýí “áàðóóíû àþóë” áàéñàí þì. “Áàðóóíòàí àðäûí àæ àõóéòíû õóâèéí ñîíèðõîë ñàíàà÷èëãûã äýìæèí çºâººð óäèðäàæ, íèéò óëñ àðäûí àæ àõóéã õºãæ¿¿ëýõ ãýñýí íàìûí áîäëîãî çîðèëòûã ãóéâóóëæ “Áàÿæèãòóí” õýìýýõ ëîîçîí äýâø¿¿ëýí ãàðãàæýý”.1 1

ÌÀÕÍ-ûí òîãòîîë, øèéäâýð, áàðèìò áè÷ã¿¿ä 1 áîòü, ÓÁ., 1981 îí. òàë-392. ÌÀÕÍ-ûí 1¯ èõ õóðàë. ÓÁ., òàë-58. 2 ÌÀÕÍ-ûí ¯II èõ õóðàë. ÓÁ., 1980 îí.òàë-225. 1 ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õ. Ãóòãààð áîòü. ÓÁ., 1969 îí. òàë-248. 1

145

”Áóñäûã ìºëæèõã¿é íèéòýýð òýãø õºðºíãºæèõ ãýñýí ëîîçîíã áàðóóíòíóóä äýâø¿¿ëñýí íü õýðýã äýýðýý êàïèòàëèñò ýëåìåíòèéã òýòãýí äýìæèõýä ÷èãëýãäýæ áàéâ”2 ãýõ çýðãýýð óëñ, íàìûí ò¿¿õýíä áè÷èãäýæ áèäíèé òîëãîéä ÷ “áàðóóíòàí”õýìýýã÷äèéí òóõàé ìºí èéì ë îéëãîëò òîãòñîîð óäæýý. Õàðèí “áàðóóíòíóóäûí “ äýâø¿¿ëñýí ãýõ ”Áàÿæèãòóí” õýìýýõ ëîîçîíãèéíõ íü òóõàé íàðèéí ìýäýõã¿é ÿâæ èðæýý. 1926 îíû IÕ ñàðä ÌÀÕÍ-ûí ¯ èõ õóðàë íýýãäýæ, òóñ èõ õóðàë äýýð Öýâýýí Æàìñðàíîâ “áàÿæèõàä õ¿íèé óóë çîðèëãûã àðä îëíû òóëä õàíäóóëáààñ ò¿¿íèéã õîðèãëîæ áîëîõã¿é” ãýñýí Äàìäèíñ¿ðýíãèéí ¿ãèéã äýìæèæ ”ìàíàé íàìûí ãèø¿¿ä ººðèéí àæèë þóãàà áîëîâñðîíãóé ñàéíààð ÿâóóëæ, áóñàä àðä îëíûã õîîñðóóëàõã¿é íèéòäýý õýí òýãø õºðºíãºæèõèéã õè÷ýýõ õýðýãòýé. Ýíýõýí õýð ìàíàé Ìîíãîëûí äîòðîî íàìûí ãèø¿¿äýýñ áóñäûã õîîñðóóëàí äàí ãàãöààð àìèíäàà çàâøèí áàÿæèõûã õè÷ýýãñýä íü èëòýä ìýäýãäýõ ç¿éëã¿é ìýò” ãýýä ”Áàÿæèõ ãýñýí ¿ãèéã òàøààðàí óõàæ áîëîõã¿é, îëîí íèéòýýð áàÿæèõûã ýðìýëçñýí óòãà áºãººä áóñäûã ìºëæèæ õºðºíãºæ⺺ñ ¿ë áîëíî. Õýðýâ àðä ò¿ìíýý ¿ãýýã¿é õîîñíû òóéëä õ¿ðãýæ, öººõºí õ¿í áàÿæâààñ ýöýñòýý óëñ òºð ìºõºõèéí øàëòãààí áîëíî”3 õýìýýí àíõ õýëæýý. Íàìûí Òºâ Õîðîîíû 1928 îíû II á¿ãä õóðàë äýýð Ñ.Áóÿííýìýõ õýëñýí ¿ãýíäýý :”Ýíý õýð ìàíàé Ìîíãîëä æèíõýíý áóñäûã ìºëæèã÷ èõ õºðºíãºòºí ¿ã¿é áºãººä èë¿¿ õýäýí ìàëòàéãàà äàðóé áàÿí õºðºíãºòºíä òîîöäîã áóé çà.Òýð íü ¿íýíäýý ìºëæèìòãèé õºðºí㺠áóñ”4 ãýñýí áèé. Èéìýýñ, Æàìñðàíîâ, Áóÿííýìýõ íàðûí õýëñýí ¿ãñèéã ñàéòàð íÿãòëàí ¿çâýýñ, ”íèéòýýð” ”õýí òýãø” ººðººð õýëáýë ºðõ á¿ð, õ¿í á¿ðèéã ýëáýã äýëáýã õàíãàëóóí àìüäðóóëàõ ãýñýí ñàíàà òîäðîõîîñ áóñ, íýã íü íºãººãºº ìºëæèæ áàÿæèöãàà ãýñýí óòãà îãòõîí ÷ ãàðàõã¿é ìýò. Ýíý ¿ãñ áîë ãàíö Áóÿííýìýõ, Æàìñðàíîâ íàðûíõ áóñ òóõàéí ¿åèéí íàì, òºðèéí óäèðäëàãààñ áàðèìòàëæ áàéñàí áîäëîãî áàéñàí þì. Êîìèíòåðí òîãòîîëäîî, Ìîíãîëûí íàì, òºðèéí áîäëîãûã àðä îëíîî ìºëæèæ ººðñ人 áàÿæèõ ãýñýí ÿâäàë õýìýýí áóðóóøààãààä çîãññîíã¿é íàì, òºðººñ öààøèä áàðèìòàëáàë çîõèíî ãýñýí ººðñäèéí ÷èã øóãàìàà òóëãàæ, ”íàì íü õóâüä áàÿæèõ áîäëîãûã ýñýðã¿¿öýí õàðüÿàò îëîí ò¿ìýí àðäûí ýðõ àøèãò íèéë¿¿ëýí õàðèëöàí òóñëàëöàõ õîðøîî, óëñûí àæ ¿éëäâýðèéã õºãæ¿¿ëýõ çýðãèéí óëñûí íéèòèéí àæ àõóéã ñàéæðóóëàõ ç¿ãèéã áàðèìòàëñàí áîäëîãûã ãàðãàâàë çîõèíî” õýìýýí çààæýý. Ýíý áîë ºì÷èéí îëîí õýëáýðèéã çýðýãö¿¿ëýí õºãæ¿¿ëæ, õ¿ì¿¿ñèéí îþóí óõààí, ñàíàà÷èëãà, èäýâõèéã óðàëäóóëàõ áîäëîãûã õóìüæ, á¿õíèéã óëñûí ãàðò òºâëºð¿¿ëýõ ãýñýí áîäëîãûí èëðýë áàéñíûã ýä¿ãýýãèéí ºíäºðëºãººñ îëæ õàðàõàä ò¿âýãòýé áóñ áèëýý. “Áàðóóíû àþóëûí” íýã ¿íäñýí ÷èãëýë íü “ïàíìîíãîëèçì” áóþó Ìîíãîëûã íýãäìýë áàéëãàõ àñóóäàë áàéâ. ÌÀÍ-ûí àíõäóãààð èõ õóðëààñ áàòàëñàí “Ýðìýëçýõ 10 ç¿éë”-èéí õî¸ðäóãààðò: ”… àëñäàà ìîíãîë ¿íäýñòýí á¿ãäýýð íèéëæ íýãýí óëñ áîëîõûã õ¿ñíý” õýìýýí çààñàí çààëòûã Àðäûí íàìûí óäèðäàã÷èä óäèðäëàãà áîëãîæ, ººðñäèéí äîòîîä, ãàäààä áîäëîãûã óÿëäóóëæ ÿâóóëàõûã ýðõýìëýæ áàéñàí áºãººä ýíý íü òîäîðõîé áýðõøýýëòýé òóëãàð÷ áàéæýý.

2

ÌÀÕÍ-ûí òîâ÷ ò¿¿õ. ÓÁ., 1985 îí. òàë-128. ÌÀÕÍ-ûí ¯ èõ õóðàë. ÓÁ., 1981 îí. òàë-117. 4 ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû II á¿ãä õóðëûí òîãòîîë. ÓÁ., 1928 îí. òàë-180. 3

146

Õóâüñãàëûí ýõíèé æèë¿¿äýä Ìîíãîëûí íàì, òºðèéí óäèðäàã÷èä “Ìîíãîëûí Àðäûí Íàìààñ ººðèéí ¿çýë ÿâäëûã á¿õ Ìîíãîë äîð äýëãýð¿¿ëæ, ýöýñ äîð á¿ãäýýð íýãäýõèéã ýðìýëçýõ òóë Îðîñ èìïåðàòîð õààíû ¿åñò Ìîíãîëîîñ ýçýðõýí òàñàëæ àâñàí Òàííó-Óðèàíõàéã ýã¿¿ëýí ºã÷, íºãººòýéã¿¿ð á¿õ Ìîíãîë íýãäýæ óëñ áîëîõóé äîð Ǻâëºëò çàñãèéí ãàçðààñ ÿìàð áîäëîãîòîé áóéã ìàíàé äîð ìýäýãäýõèéã õ¿ñýõýýñ ãàäíà Ìîíãîë íü Îðîñ, Õÿòàäûí çºâøººðëèéã õàðãàëçàõ ¿ã¿é ýðõòýé áîëîõûã õ¿ñìîé” õýìýýñýí áîäëîãî ÿâóóëæ, àñóóäàë òàâüæ áàéæýý. Èéíõ¿¿ Òàííó-Òóâàãèéí àñóóäàë ãàð÷ èðñýí áºãººä 1924 îíä Ìîíãîëîîñ Òàííó-Òóâàä ÿâóóëñàí òºëººëºã÷, ñóðãàã÷ íàðò ºãºõ çààâðûã Íàìûí Òºâ Õîðîîíû Òýðã¿¿ëýã÷äèéí õóðëààð õýëýëöýõýä Äàìáàäîðæ, Öýðýíäîðæ, Öýâýýí íàðààñ èéíõ¿¿ ºã¿¿ëæ áàéæýý. Òýä Òàííó-Óðèàíõàé òóñãàé óëñ áîëîõ ãýõ áóþó ò¿¿íèéã ìàíàé íàì çàñãààð çºâøººð¿¿ëýõ õýìýýõ íü õ¿¿õäèéí òîãëîîì ìýò õýðýã áîëîõ áà ìºí íýãýíòýéã¿¿ð áóñäûí äàðëàãäëààñ ñàëæ, ¿íäýñ óãñàà, øàøèí ø¿òëýã, çàíøëàãà, ñóðòëàà äàãàæ òóñ Ìîíãîë óëñòàéãàà íèéëýí íýãäýæ, íýãýí ãýð óëñ áîëîí óëñ òºðºº ìàíäóóëàõûã õ¿ññýí Òàííó-Óðèàíõàéí îëîí ò¿ìýí àðäûí ÷èí çîðèëòîîñ èëýðõèéëýãäýí ãàðñàí õ¿ñýë ýðìýëçýýã õ¿÷ýýð õààëãàëàí áîîãäóóëæ, òà íàð çààâàë òóñãààð áîëñóãàé õýìýýí çºâøººð¿¿ëýõ íü ¿íýõýýðèéí ýðãýëçýýòýé áºãººä òàòãàëçàëòàé õýðýã1 õýìýýí ýñýðã¿¿öýæ áàéæýý. Ãýâ÷ òýäíèé ýñýðã¿¿öýë òàëààð ºíãºð÷ Òàííó-Òóâàã óëñ áîëãîí “Êîìèíòåðíû çîðèëãî çààâðûã äàãàæ” õ¿ì¿¿ñýýð çºâøººð¿¿ëæ áàòàëæýý. Èéíõ¿¿ áàòëàõ ¿åñò õ¿÷èí ìºõºñäñºí Àìàð, Æàäàìáà íàðààñ “Åð ÷èíãýæ òóñãààð óëñ áîëãîõ íü àìàðõàí õÿëáàðõàí õýðýã áîëæóõóé” õýìýýí ºã¿¿ëæ ñóóæýý. Ö.Äàìáàäîðæ, Æ. Öýâýýí íàðûí ýíý òàëààð áàðèìòàëæ áàéñàí áîäëîãî Êîìèíòåðíû çàðèì íºõäºä òààøààãäààã¿é áºãººä èéìýýñ ÷ Êîìèíòåðíû ç¿ãýýñ “Ìîíãîë îâîãòíûã àëáàäàí íýãòãýõèéã çîðèõ ÿâäëûã ýñýðã¿¿öýõ” õýðýãòýé ãýñýí çààâàð òýäýíä óäàà äàðàà èðæ áàéñàí þì. Õàðèí Ìîíãîëûí íàì, çàñãèéí óäèðäàã÷ Äàìáàäîðæ, Öýðýíäîðæ, Æàäàìáà, Àìàð, Æ. Öýâýýí íàðûí òóõàéä áîë òýäýíä “ïàíìîíãîëèçì”-ûí ¿çëèéã áàðèìòëàã÷èä õýìýýõ íýð ç¿¿æ, ”Ìîíãîë ¿íäýñòíèéã íýãòãýõ ¿çëýý áàðèìòàëæ, õóâüñãàëò çàìààð ìîíãîë ¿íäýñòýí ¿íäýñ ñî¸ëîî íýãòãýí áàäðóóëíà õýìýýí ¿çýæ áóé” ýòãýýä õýìýýí õýò ç¿¿íèé ¿çýëòí¿¿ä ¿çäýã áàéæýý. Ìîíãîë îâîãòíûã íýãòãýõ ýíý ¿çëèéí ãîë ¿çýë ñóðòàë÷ áîë ç¿¿íòíèé íýã ãîë òºëººëºã÷ ª.Áàäðàõûí õýëñíýýð õóâüñãàëûí “ºâãºí ÷ºòãºð” Æàìñðàíîâ àæ. Áóñàä Äàìáàäîðæ, Æàäàìáà íàðûí áàðóóíòíóóä íü áîëîõîîð ò¿¿íèé “õîðò ñóðòàëä àâòàãäñàí ýòãýýä” ãýíý. Èéìýýñ ÷ íàìûí ¯II èõ õóðëààð Êîìèíòåðíû òºëººëºã÷äèéí çààâðûí äàãóó “ïàíìîíãîëèñòóóä”ûí õóâü çàÿàã øèéäýõ íü ãàðöààã¿é õýðýã áîëîí òàâèãäñàí áàéíà. Äàìáàäîðæ øèð¿¿í ìàðãààíû ¿åä èõ ë óóðòàéãààð: ”Áè ºíºº îðîé á¿ãä õóðàëä î÷èõã¿é ÷ áàéæ ìàãàäã¿é. Áîäîîòîé òîõèîëäñîí ò¿¿õ äàâòàãäàõ íü øèâ äýý”2 õýìýýí íºõºð Áàçàðîíä ÿðüñàí íü ýä¿ãýý àðõèâò õàäãàëàãäàí ¿ëäæýý. ”Áàðóóíòàí” õýìýýã÷äèéí íýã ãîë òºëººëºã÷, óäèðäàã÷äûíõ íü íýã Ö.Äàìáàäîðæèéã Ìîíãîëûí óäèðäëàãààñ çàéëóóëààä çîãñîîã¿é, Ìîíãîëä áàéõ ýðõèéã õ¿ðòýë õàññàí þì øèã ñàíàãääàã þì. ÁÕÊ(á)Í-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ òºðèéí Òîâ÷îîíû õóðëûí “Îíöãîé õàâòàñò” õýðãèéí 1928 îíû X ñàðûí 11-íèé ºäðèéí õóðàëäààíààð Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçðûí á¿ðýëäýõ¿¿íä 1 2

ÍÒÀ. ô.4, ä.2, õ-9-10. ÍÒÀ. ä.1, õí.29.

147

ººð÷ëºëò îðóóëæ, íàìûí óäèðäëàãààñ Äàìáàäîðæèéã õºíäèéð¿¿ëýõ òóõàé ÿðüæ áàéñàí3 áîë, Òîâ÷îî 1928 îíû XI ñàðûí 29-íèé õóðàëäààíààðàà Äàìáàäîðæ, Æàäàìáà íàðûã àëáàí òóøààëààñ íü á¿ð çàéëóóëàõ øèéäâýð ãàðãàæ, ÊÈÃÕ-íû òºëººëºã÷äºäºº1 èëãýýñýí áàéäàã. Ö.Äàìáàäîðæèéã íàìûí óäèðäëàãààñ çàéëóóëàõ àñóóäëûã èõ õóðëûí òóðø ÊÈÃÕ-íû êîìèññûíõîí íóóöààð ÿðèëöàæ áàéñàí áºãººä èéíõ¿¿ õîéíîîñ ýöñèéí øèéä èðñíèé äàðàà ò¿¿íèéã àëáàí òóøààëààñ íü çàéëóóëñàí þì. Äàìáàäîðæèéã àëáàí òóøààëààñ íü ãàðãààä îðõèõ íü “áàðóóíòàí” áóþó Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ¿çýë ñýðãýõ õàëòàé õýìýýí Êîìèíòåðíûõîí ¿çýæ, Äàìáàäîðæèéã ÇÕÓ-ä ñóðãóóëüä ÿâóóëàõ, Æàäàìáûã ÇÕÓ-ä õóäàëäààíû òºëººëºã÷ººð èëãýýõýýð òîãòñîí áàéíà2. Á.Øìåðàëü òýðã¿¿òýé ÊÈÃÕ-íû êîìèññûíõîí Ö.Äàìáàäîðæ, Í.Æàäàìáà íàðò ñóðãóóëü, àæèë õóâààðèëààä çîãñîîã¿é, ¯II èõ õóðàë äóóñìàãö áóþó 1928 îíû XII ñàðûí 16-íä òýð õî¸ðûã “áàðèâ÷èëñàí õ¿ì¿¿ñ” ìýò Ìîñêâà ðóó àâààä ÿâñàí áàéäàã3. Ö.Äàìáàäîðæèéí õóâüä ýõ îðíîî á¿ðìºñºí “îðõèñîí” õýðýã ÿâäàë áàéëàà. Èíãýæ ë Ìîíãîëûí óäèðäàã÷äûã Êîìèíòåðí, ÇÕÓ-ûí ç¿ãýýñ “õàëàìæèëæ” áàéñàí áàéíà. Êîìèíòåðíû òºëººëºã÷äèéí òýðã¿¿í Á.Øìåðàëü ¯II èõ õóðàë äýýð Ìîíãîë îðíû áàéäëûã ä¿ãíýæ õýëýõäýý:”õóâüñãàëûí çàìààñ ¿íýõýýð õîëäîæ, áàðóóíû ç¿ã õýëáèéñýí íýí òýðã¿¿íèé ÷óõàë áàðèìò íü óäèðäàõ îëîíõ íºõä¿¿ä íàìûí ãèø¿¿ä áà àðä îëíû õóâüñãàëò óõàìñðûã óëìààð ýð÷èìòýé èäýâõòýé áîëãîõ ÿâäàëä òóñëàõ áàéòóãàé, àéí ñ¿ðäýæ òèéíõ¿¿ ºñºõ ÿâäàë ãàðãàõã¿éã ýðìýëçýí, ýðõã¿é çîãñîîõûã îðîëäæýý”4 ãýýä òàíàé íàì äàõü ýíýõ¿¿ áàðóóíû àþóë íü çºâõºí õýäýí íºõäºä áàéãàà õýðýã áèøýý. Áàðóóíû àþóë ¿¿ññýí ýäèéí çàñãèéí íºõöëèéã ýâäýæ, òºðæ ºñ÷ áóé øèíý áàÿ÷óóä ëóãàà ýñýðã¿¿öýí òýìöýõ, çàðèì õóâèéí àøãèéã õºãæ¿¿ëýí áàÿæèãñäûã ýñýðã¿¿öýõ, óëñûí äîòîîä á¿õèé ë õàðãèñ ýòãýýä ë¿ãýý ýñýðã¿¿öýí òýìöýõ õýðýãòýé þì õýìýýí õýðõýí “áàðóóíû” àþóëûã óñòãàõ òàëààð çààæýý. Òýð Íàìûí Òºâ Õîðîîíû III õóðàë /1928/ äýýð õýëñýí êàïèòàëèñò áóñ õºãæëèéí çàìààð çàìíóóëàõ ñàíààãàà ìºí ýíä áàñ äàâòàæ, ”àæèë õýðãèéí ãîë íü...ÇÕÓ-ûí òóñëàìæòàéãààð óëñ-õîðøîîëëûí ñàëáàðûã õºãæ¿¿ëýí, ôåîäàë-êàïèòàëèñò ñåêòîðûã ààæìààð øàõàí çàéëóóëæ, êàïèòàëèñò áèø çàìààð óðàãøëàõàä îðøèíî” ãýýä ¿¿íèé òóëä þó õèéõ õýðýãòýéã øóóäõàí çààæýý. ¯¿íä: -Àðäûí ñàéí äóðûã ¿íäýñ áîëãîí, ÿäóó áà äóíä àðäûí õîîðîíä ìàë àæëûí êîììóíûã áàéãóóëàõ, -Èéíõ¿¿ áàéãóóëàõ ÿâäàëä õóó÷èí ôåîäàë áàÿ÷óóä áà ñ¿ì õèéäèéí çàðèì ìàëûã àëáàäàí àâ÷ øèëæ¿¿ëýõ çýðãýýð õ¿÷èéã ºãºõ, -Ýíý ìýòèéí ç¿éë¿¿ä íü çºâõºí ìàëûí àæèëä õîëáîãäîõ áºãººä àæ ¿éëäâýð, ñàíõ¿¿, çýýëëýã áà òýýõ íýâòð¿¿ëýõ çýðãèéí àæëóóäàä ìºí íýãýí àäèë çîõèõ õýðã¿¿äèéã ¿íýõýýð áèåë¿¿ëýõ ÿâäàë ãýýä “Òàíàé íàì íü Êîìèíòåðí ëóãàà ¿íýõýýð çóçààí õîëáîîòîé áàéñóãàé õýìýýâýýñ Êîìèíòåðíîîñ õ¿ñýõ íü äýýð ºã¿¿ëñýí ç¿éë¿¿ä áîëíî” ãýæ õýëñýí íü ÷óõàìäàà ººðñäèéí áîäîë ñàíààãàà õýðýãæ¿¿ëýõèéã òóëãàæ øààðäñàí õýðýã áàéëàà. 3

ÐÖÕÈÄÍÈ. ô.17. Îï.162. ä.6. òàë-138. ÐÖÕÈÄÍÈ. ô.17. Îï.162. ä.7. òàë-3-4. 2 .ÍÒÀ. ä.1, õí.29. ò-30. 3 ÐÖÕÈÄÍÈ. ô.495, Îï.152. ä.64.ò-80. 4 Çîõèîìîë ýìõòãýë. ¹103. 115. 1

148

Ýíý íü òàíàéõ Êîìèíòåðíã¿éãýýð àìüäðàõã¿é áºãººä, áèäíèé çààñàí çàìààð ÿâæ, õýëñíèéã ýñ áèåë¿¿ëáýýñ Êîìèíòåðí òàíàé íàìààñ õºíäèéðíº õýìýýí øóóä àéëãàñíààñ ÿëãààã¿é õýðýã áàéâ. Ìîíãîëä èðýýä ººðñäèéí õèéñýí àæëàà ä¿ãíýæ ¯II èõ õóðëûí òºãñãºëèéí ¿åýð Êîìèíòåðíû òºëººëºã÷ Àìàãàåâ: “Òóñ ¯II èõ õóðëûí õýëýëöñýí áà òîãòîîñîí õýðýã ç¿éëñ òóéëûí ÷óõàë áºãººä Ìîíãîëûí æèíõýíý ÿäóó, äóíä îëîí ò¿ìýí àðäûí ýä¿ãýý áà ýöñèéí çîðèõ ç¿éëèéã çààâàðëàí òîãòîîñîí õóðàë áîëëîî õýìýýí ä¿ãíýñýí áàéõàä í.Øìåðàëü: Íàìûí YII èõ õóðàë áîëáîîñ Õóâüñãàëò Íàìûí àæèë ¿¿íèé ºìíº áàðóóí òèéø õýëáèéæ, ýëäýâ ÿâóóëãà áóðóóòñíûã îëîí íºõäèéí øóäàðãà ÷ºëººòýé ø¿¿ìæëýëýýð ç¿¿í äîð ìºøãèí ýðã¿¿ëæ, æèíõýíý õóâüñãàëûí óëààí çàì äîð øóóä îðóóëñàí õóðàë áîëìîé” ãýæýý. Äýýð äóðäñàí çîðèëòóóä íü öàã íü áîëîîã¿é áàéõàä õýò ÿàð÷ äààðñàí, òóõàéí ¿åèéí ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé àìüäðàëûí íºõöºë áàéäàëä òîõèðîõã¿é ç¿éëñ áàéñàí íü öººõºí æèëèéí äàðàà ìýäðýãäýæ, àðä îëíû àìüäðàë àõóéä ñ¿ðõèé óë ìºðºº ¿ëäýýñýí þì. Áàðóóíòàí õýìýýã÷èä íü ¿¿íèéã ë ýñýðã¿¿öýæ õºãæëèéí ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ¿çýë áàðèìòëàëàà õàìãààëæ áàéñàí þì. § 2. Ñîöèàëèçìûã õóðäàâ÷ëàí áàéãóóëàõ ç¿¿íòíèé îðîëäëîãî, ò¿¿íèé óðøèã Ç¿¿íèé íóãàëàà, íàìûí YIII èõ õóðàë. Á¿òýí õàãàñ ñàð “áàðóóí”, “ç¿¿í” àíãè áîëîí ¿çýëöñýíèé ýöýñò “áàðóóíòíûã áóò öîõèæ” óëñ îðíûã íèéãýì æóðìààð äýâø¿¿ëýõ ÷èãëýë á¿õèé ç¿¿íèéõýí äèéëýâ. ¯¿íèé ¿ð ä¿íä áóñäûã äóóðàéæ ºðººëèéí çààâðààð á¿õíèéã áóñäààñ õóóëæ ýõëýâ. Íàìûí ¯II èõ õóðëûí òîãòîîëä: “Òóñ YII èõ õóðëààñ ¿¿íèé óðüä òóñ Òºâ Õîðîîíä äàðãà áà îðëîã÷ äàðãà õýìýýí òóñãàéëàí ñîíãîæ ÿâñàí íü ýä¿ãýý ººð÷ëºí çîõèîæ, íàìûí íèéãýì óäèðäëàãûí ¸ñîíä íèéë¿¿ëýí òóñãàé Òºâ Õîðîîíä äàðãà õýìýýõ îðûã ñîíãîõã¿é àäèë ýðõòýé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà ãóðâûã á¿ãä õóðëààð ñîíãîæ ã¿éöýòãýâýýñ çîõèíî”1 õýìýýí çààñíààð íàìûí äàðãûí àëáàí òóøààëûã ¿ã¿é õèéæ, íàìûí óäèðäëàãàä Êîìèíòåðíû øèéäâýðèéã ¿ã äóóã¿é áèåë¿¿ëýã÷èä ãàð÷ èðýõ ¿¿ä õààëãûã íýýñýí þì. Èíãýýä ÷ çîãññîíã¿é Íàìûí YII èõ õóðëûí ¿åýð Êîìèíòåðíû òºëººëºã÷äèéí òóñãàé õóðàëäààíààð íýã ÷ ìîíãîë õ¿íèé îðîëöîîã¿éãýýð ìîíãîëûí íàì, òºðèéí óäèðäëàãà õýí õýí áàéõûã øèéäñýí þì. Èéíõ¿¿ íàìûí YII èõ õóðëààñ ñîíãîãäñîí á¿ãä õóðëààñ Íàìûí Òºâ Õîðîîíû àäèë ýðõòýé 3 íàðèéí áè÷ãèéí äàðãààð ª.Áàäðàõ, Ï.Ãýíäýí, Á.Ýëäýâ-Î÷èð íàð “ñîíãîãäñîí” áàéíà. Ýíýõ¿¿ øèéäâýðèéã ÊÈà Õîðîîíîîñ ñàéøààí äýìæèæ, 1929 îíû III ñàðûí 1-íä ãàðãàñàí òîãòîîëäîî: “Íàìûí õóó÷èí óäèðäëàãûã õàëæ ñîëüñîí ÿâäëûã çºâ ç¿éòýé ãýæ ¿çýõ õýðýãòýé áàéíà” ãýýä íàìûí VII èõ õóðëààñ õºðºíãºòºíòýé òýìöýõ ôåîäàë, øàøíû õàðãèñ õ¿÷èíä ºãºõ öîõèëòûã õ¿÷òýé áîëãîõ òàëààð ãàðãàñàí øèéäâýðèéã óðàãøàà òîì àëõàì õèéñýí õýðýã ãýæ ¿íýëæýý. Ýíý ¿åýñ õîéø ÌÀÕÍ íü Êîìèíòåðíû øóóä óäèðäëàãûí äîð àæèëëàõ ¸ñòîéã óã òîãòîîëä õàòóó àíõààðóóëñàí áàéíà. Íàìûí YII èõ õóðëààð ýõëýë íü òàâèãäñàí ç¿¿íèé àëäààòàé áîäëîãûã óëàì ëàâøðóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ íàðèéí ìºðèéí õºòºëáºðèéã ÊÈÃÕ-íîîñ 1

ÌÀÕÍ-ûí ¯II èõ õóðàë. ÓÁ., 1980 îí.

149

áîëîâñðóóëæ, 1929 îíû XII ñàðûí 3-íä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíä çàõèäëûí õýëáýðýýð èëãýýæ, ººðèéí ýë÷ òºëººëºã÷ Â.Êó÷óìîâîîð àâàõóóëàí ìîðäóóëàâ. Òýðõ¿¿ Êîìèíòåðíû çàõèäàëä áè÷èãäñýí ç¿éëýýñ òîéìëîâîë: “Õºäºëìºð÷èí çàðö íàð áà ÿäóó àðäóóäûã íàìä îëíîîð ýëñýýí àâ÷, ÌÀÕÍûã ¿íýõýýðèéí îëîí íèéòèéí íàì áîëãîõ ÿâäëûã ÿâóóëàõ íü íàìûí áàéãóóëàëòûí õóâèàð ýðõëýõ ¿íäñýí ç¿éë áîëãîâîîñ çîõèíî”, “Ìîíãîë óëñûã õºðºíãºòíèé áàéäëààñ ãàäóóð çàìààð áóþó íèéãýì æóðìûí çàìààð õºãæ¿¿ëýõ... íýãòãýñýí òºëºâëºãºº çîõèîæ àæèëëàõ ÿâäàë ÷óõàë”, “íàìààñ...íýí àõàð ò¿¿õò õóãàöààíû äîòîð íèéãýì æóðìûã... áàéãóóëàí áóé áºãººä 5 æèëèéí òºëºâëºãººã ã¿éöýòãýõ òóõàéä ÇÕÓ-ûí òóðøëàãûã õýðýãëýâýýñ çîõèíî”2 ãýæ òýìäýãëýñýí áàéíà. Óã çàõèäàëûã áèåýð àâ÷èðñàí Â.Êó÷óìîâ òýðã¿¿òýé òºëººëºã÷èä Ìîíãîëûí íàì, òºðèéí óäèðäëàãóóäòàé íýã á¿ð÷ëýí óóëçàæ õýñýã÷ëýí çºâëºãººí õèéæ, Êîìèíòåðíû çàõèäëûí ¿çýë ñàíààíû äàãóó çààâàð çºâëºãºº ºã÷ áàéëàà. Êîìèíòåðíèé äýýðõ çààëòóóä íü íàìûí ¯III èõ õóðëûí (1930 îí) øèéäâýðò òóñãàãäàæ, ïðàêòèê àìüäðàëä õýðýãæèõ îíîëûí ¿íäýñëýãýý áîëæýý. ¯III èõ õóðàë :” Îäîî áèä ... ôåîäàëûí õºðºíãèéã õóðààæ, õîðøîî ýâëýë, êîììóíûã ¿¿ñãýí ÿâóóëñàí áà óëñûí àæ àõóéã íèéãýì æóðàìò ¸ñîíäîî õºòëºõ ¿åñò ýõëýí îðæ áóé ó÷ðàà õóâüñãàëûã 3 øàòíû ýõýí õýìýýì¿é” ãýæ õóâüñãàëûí ¿å øàòíû àñóóäëûã òîäîðõîéëñîí íü ÊÈÃÕ-íîîñ òóñ Íàìûí Òºâ Õîðîîíä èð¿¿ëñýí òîãòîîë çàõèäàë, Êîìèíòåðíû çàðèì òºëººëºã÷äèéí àëäààòàé áîäëîãî, òóõàéëáàë, 1928 îíä Á.Øìåðàëèàñ Ìîíãîëûí õºãæëèéí ¿å øàòíû òàëààð õèéñýí õèéñâýð ä¿ãíýëò ÌÀÕÍ-ûí áàðèìò áè÷èãò òóñãàãäñàíûã èëòãýæ áàéíà. Ýíý íü óëñ îðíû íèéãýì ýäèéí çàñãèéí áîëîí ¿íäýñíèé îíöëîã áàéäëûã ¿ë õàðãàëçàí øóóä “ñîöèàëèçì” áàéãóóëàõ çîðèëòûã ÇÕÓ-ààñ ìåõàíèêààð õóóëáàðëàí àâñàí õýðýã áàéâ. Èõ õóðàë “ç¿¿íèé” àëäàà ãàð÷ áàéãààã òîãòîîëäîî òýìäýãëýñýí áîëîâ÷ ç¿¿íèé çàâõðàëûã á¿ðýí èëð¿¿ëæ, òóóøòàé òýìöýõ çîðèëò òàâèàã¿é íü èõ õóðëûí òîìîîõîí àëäàà þì. Ò¿¿ãýýð çîãñîîã¿é íàìûí YIII èõ õóðëààñ ýõëýë íü òàâèãäñàí “ôåîäàëûí ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñ ñóóðèéã á¿ðìºñºí òàñëàí óñòãàõ” áîëîí õàìòðàë êîììóíûã îëíîîð íü áàéãóóëàõ çýðýã ç¿¿íèé íóãàëàà á¿õèé øèéäâýð¿¿äèéã íýã á¿ð÷ëýí äýìæèæ, öààøèä ¿ðãýëæë¿¿ëýõ çààëò ãàðãàñàí þì. Ç¿¿íèé íóãàëàà çàâõðàëûã èéíõ¿¿ ã¿íçãèéðýõýä òàøóóð ºãñºí íü òýð ¿åèéí íàìûí óäèðäëàãà Êîìèíòåðíû øèéäâýð çààëòûã ñîõðîîð áèøðýí äàãàæ áàéñàíòàé èõýýõýí õýìæýýãýýð õîëáîãäîíî. Õàðèí íàìûí ¯II èõ õóðëààñ õîéø áàéãóóëàãäñàí êîììóí, õàìòðàë çýðýã õàìòûí àæ àõóéíóóä íü Ìîíãîëûí íºõöºë áàéäàëä òîõèðîõã¿é öºì óíàæ óñòàíà ãýõ çýðãýýð õºäºëìºð÷èí îëíû ýñýðã¿¿öëèéã èëýðõèéëñýí Öýöýðëýã ìàíäàë àéìãèéí Ñîäíîì, ×àíäìàíèé Æàìö íàðûí çýðýã õ¿ì¿¿ñýýñ ø¿¿ìæëýë ãàð÷ áàéñíûã òýìäýãëýõ õýðýãòýé. Íàìûí ¯III èõ õóðàë èéíõ¿¿ àëäààòàé øèéäâýðèéí çýðýãöýý îëîí àðäûí õýðýãëýõ áàðàà ç¿éëèéã öººòãºæ, ººðèéí ò¿¿õèé ýäèéã ººðñ人 áîëîâñðóóëàõ, ººðèéí îðëîãîîð çàðëàãàà íºõºæ ÷àäàõ øèíý ¿éëäâýð¿¿äèéã ¿¿ñãýí áàéãóóëàõ ÷óõàë çîðèëòóóäûã äýâø¿¿ëýí òàâüæ áàéæýý. ̺í óëñûí ýäèéí çàñãèéí òóñãààð òîãòíîëûã õàíãàí áýõæ¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ ãàäààä õóäàëäààíû îíö ýðõèéã òîãòîîõ çààëò ºã÷ ýíý õýðãèéã ýðõëýõ õóäàëäàà áà àæ ¿éëäâýðèéí ÿàì áàéãóóëàõûí ÷óõëûã îíöëîí òýìäýãëýæýý. 2

Òóñ íàìûí äîòîîäûí ìàø ÷óõàë ç¿éë. ÓÁ., 1930. òàë-3.

150

ÁÍÌÀÓ-ûí ãàäààä áàéäàë ò¿ãø¿¿ðòýé áîëæ áàéñíûã õàðãàëçàí, òóñ îðíû òóñãààð òîãòíîëûã ñàõèæ áýõæ¿¿ëýõ, áàòëàí õàìãààëàõ õ¿÷èéã çóçààòãàõ çýðýã çîðèëòóóäûã òîäîðõîéëæýý. Ìºí ¿íäýñíèé áîëîâñîí õ¿÷èí áýëòãýõ ¿¿äíýýñ Äýýä-¯ä õîòíîî ìîíãîë÷óóäàä çîðèóëæ, Ðàáôàê õýìýýõ ñóðãóóëèéã áàéãóóëàõ ÿâäëûã ÇÕÓ-òàé õýëýëöýí òîõèðîëöîõ íü ç¿éòýéã òýìäýãëýæ, õºäºëìºð÷èí îëíû áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýõ ÿâäëûã õóó÷íû õ¿íä ñóðòëûí ¿ëäýãäýë õàðàíõóé ëóãàà ç¿éðëýí, ò¿¿íòýé òýìöýæ, àðä îëíûã áè÷èã ¿ñýãò ñóðãàõûã îíö áîëãîí óðèàëæýý. Íàìûí ¯II èõ õóðëààð áàòàëæ, äàãàæ ìºðäºõ áîëñîí êàïèòàëèñò áóñ áóþó íèéãýì æóðìûí çàìûí òóõàé “áàðóóíòíû” ãîë ¿çýë ñóðòàë÷ õýìýýí çýìëýë õ¿ëýýæ, áóðóóøààãäñàí Æ.Öýâýýí áè÷èõäýý: ”ººðèéí õýðýýñ õýòýðõèéåý õ¿íä à÷àà ìºðºí äýýðýý ¿¿ð÷, õýðýýñ õýòýðõèéåý ç¿òãýæ ºíäºð ºíäºð ¿ñýðáýýñ Ìîíãîëûí àæèë÷èí àðä ò¿ìíèéã áýðòýýæ, îëîí îëîí õ¿ì¿¿ñèéí óóøèã áà ç¿ðõ õèéãýýä õèé ñóäëóóäûã ãýìòýýæ, á¿õýë óëñ ¿íäñýýð ýöýõ öóöàõûí òóéëä õ¿ð¿¿æèí õýìýýí ñàíàãäàí àõóé áèëýý. Þó ÷ àòóãàé õîöðîãäñîí í¿¿äëèéí àæèëò àðä áîëáîîñ áèåýð á¿òýýõ õ¿íä àæèë õºäºëìºð äîð òàðèàëàí áà ýä ¿éëäâýðèéí áîëîâñðîëòîé ñóóðèí ñóóõ óëñ ëóãàà õýðõýâ÷ àäèëòãàæ áîëîõã¿é íü ìàãàä õýðýã. Ó÷èð èéìýýñ õºãæèëòèéã àëãóóð ÿâóóëæ, àëèâààã óäààí áîëîâ÷ ÷àíàðòàéãààð ÿâóóëàõ ãýñýí áèëýý” ãýæýý. Ýíý áîë “áàðóóíòàí” õýìýýí íýð ç¿¿ã÷äèéí áàðèìòàëæ áàéñàí ¿íäýñíèé àðä÷èëñàí ÷èã áàðèìòëàëûã ãîëîîð íü òîäîðõîéëæ, ç¿¿íòíèé ¿çýë áàðèìòëàëûí ÿâóóðã¿é áàéäëûã îíîæ õýëñýí ¿ãñ áàéâ. Ôåîäàë àãñäûí õºðºíãèéã õóðààñàí íü. ÌÀÕÍ-ûí ¯II èõ õóðëààñ: ”Ìºíººõºí àðäûã ìºëæèæ, õºðºí㺠çîîðü õóðààñàí âàí, ã¿í, õóòàãò, ñ¿ì, æàñ, áàÿ÷óóä, øèíý õºðºíãºòºí, ïàíç÷èí íàðûí õýòýðõèé õºðºíãºæèõ çàìûã õÿçãààðëàõ,… òýäãýýðèéí õºðºíãèéã á¿ðìºñºí áóþó çàðèìûã õóðààõ” òóõàé øèéäâýð ãàðãàñíû äàãóó õàð, øàð “ôåîäàë” àãñäûí õºðºí㺠õóðààõ ¿éë ÿâäàë 1929 îíîîñ ýõýëæýý. Ãýâ÷ íàìûí ¯II èõ õóðëûí øèéäâýðò “ôåîäàë” õýìýýõ íýð îðîîã¿é ¿ëäñýíèéã àíõààðóóøòàé. 1927 îíû ¿åä Êîìèíòåðíîîñ “...ñ¿ì, æàñ, õóó÷íû íî¸äûí õºðºí㺠ìàëûã õóðààõààð” çààâàðëàæ, ÌÀÕÍûí óäèðäëàãàä òóëãàæ áàéñíûã òóõàéí ¿åèéí óäèðäàã÷èä Ö.Äàìáàäîðæ íàð áîëîí ýð¿¿ë ñàðóóë õ¿÷í¿¿ä Êîìèíòåðíû äýýðõ øèéäâýðèéã õ¿ëýýí àâàõ áîëîëöîîã¿éã àëáàí ¸ñîîð ìýäýãäýæ áàéëàà. Ãýâ÷ íàìûí ¯II èõ õóðëûí äàðààãààð íýãýíò Êîìèíòåðíû øèéäâýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä ñààä òîòãîð áîëîã÷ õ¿÷èí çàéëóóëàãäñàí áîëîõîîð ÊÈÃÕ-íîîñ 1929 îíû III ñàðä Ìîíãîëûí àñóóäëààð òîãòîîë ãàðãàæ èð¿¿ëñýí þì. Òýðõ¿¿ òîãòîîëä ÁÍÌÀÓ-ûí Àðäûí Õóâüñãàëò íàì íü Êîìèíòåðíä òàëàðõàã÷ áàéãóóëëàãûí õóâüä Êîìèíòåðíû ¿çýë ñóðòàë, óëñ òºðèéí øóóä óäèðäëàãûí äîð àæèëëàíà ãýäãèéã òýìäýãëýýä, “íàìûí øèíý óäèðäëàãà íü èõ õóðëûíõàà øèéäâýðèéã ÿëàíãóÿà ºðãºí àðä ò¿ìíèé, äàâûí ºìíº ÿäóó÷óóäûí ýäèéí çàñãèéí áàéäëûã ¿íýõýýð ñàéæðóóëàõàä ÷èãëýñýí øèéäâýðèéã áèåë¿¿ëýõýä á¿õ õ¿÷ýý ÷èãë¿¿ëæ, õºðºíãºòºí-ôåîäàë, ëàì íàðûí ýäèéí çàñàã -óëñ òºðèéí áààç ñóóðèéã òàñëàõ íü ÷óõàë” õýìýýí çààæýý. Èéíõ¿¿ ¿¿ðýã àâñàí “ç¿¿íòíèé” óäèðäàã÷èä àæèëäàà îðæ, 1929 îíû äóíä ¿åýñ ýõëýí àëáàí òàòâàðûí øèíý õóóëèéã áàòàëæ, ìàëûí òîîã áàðèìòàëæ áàéñàí õóó÷èí æóðìûã ººð÷ëºí, ìàë áà ¿ë õºäëºõ õºðºíãºíä òàòâàð íîãäóóëàõ, ÷èíãýõäýý àíãèéí áàéð ñóóðèéã õàòóó áàðèìòëàõ æóðàì òîãòîîñîí íü ÿàâ÷ àðäûí àæ àõóéòíû ýðõ àøèãò òîõèðîõã¿é áàéâ. Ãýâ÷ ¿¿íèéã òóõàéí ¿åèéí íàì, òºðèéí óäèðäëàãà ¿ë õàéõðàí, 1929 îíû ýõýýð Íàìûí Òºâ Õîðîîíîîñ ôåîäàëûí ºì÷ õºðºí㺠õóðààõ àñóóäëûã áîëîâñðóóëàõ êîìèññûã òîìèëñîí áàéíà.

151

Íàìûí Òºâ Õîðîîíû Òýðã¿¿ëýã÷èä áà Íàìûí Òºâ Õÿíàí Áàéöààõ Êîìèññûí õàìòàðñàí 1929 îíû ¯II ñàðûí 13-íû õóðëààð ôåîäëûí ºì÷ õºðºí㺠õóðààõ àñóóäëûã ñóäëàí áîëîâñðóóëàõ òóñãàé êîìèññûí áýëòãýñýí çààâðûã àâ÷ õýëýëöýýä, ôåîäàë àíãèéí ºì÷ õºðºí㺠õóðààõ àæèëä õºäºëìºð÷èí îëîí ò¿ìíèéã ºðãºíººð îðîëöóóëàõûí ÷óõëûã íàìûí áàéãóóëëàãóóäàä àíõààðóóëæ áàéñàí áîë, 1929 îíû IÕ ñàðä Íàìûí Òºâ Õîðîî Íàìûí Òºâ Õÿíàí Áàéöààõ Êîìèññûí õàìòàðñàí õóðàë äýýðõ àñóóäëûã äàõèí àâ÷ õýëýëöýýä, ôåîäàëûí õºäëºõ áà ¿ë õºäëºõ õºðºíãèéã õóðààõ àæèëä íýí äàðóé øèëæèæ îðîõûã Óëñûí Áàãà õóðàë áà Çàñãèéí ãàçàðò ñàíàìæ áîëãîæ áàéâ. Ò¿¿íèé äàãóó 1929 îíû IÕ ñàðûí 16-íä ÁÍÌÀÓûí Áàãà Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷èä, Çàñãèéí ãàçðûí ýðõëýõ òîâ÷îîíû õàìòàðñàí õóðëààñ ôåîäàëûí õºðºí㺠õóðààæ ýõëýõ òóõàé òîãòîîë ãàðãàæýý. Óã òîãòîîëä: ”ýäãýýð ýòãýýäèéí õºðºíãèéã øóóä õóðààæ, ººðèéí àæ àìüäðàëûã ñàéæðóóëàõ ¿íäñýí õºðºí㺠áîëãîâîîñ çîõèìîé”1 õýìýýãýýä ôåîäàëûí õºðºíãèéã õýðõýí õóðààõ çààâðûã áàòàëñàí áàéíà. Ôåîäàëóóäààñ ãàäíà àðä îëíûã ìºëæèõ çàìààð áàÿæñàí çàðèì ò¿øìýäèéã õàìðóóëàí õºðºíãèéã íü õóðààõààð óóë õóðëûí òîãòîîëä òîäîðõîé çààãààä õóðààñàí õºðºíãèéã ãàð õîîñîí áóþó òàâààñ äîîø áîäûí õºðºíãºòýé àðä èðãýä, îíöãîé ãà÷èãäàëä ºðòñºí àæ àõóéòàíä õóâààðèëàí ºã÷, òýäíèéã ñàéí äóðûí çàð÷ìûí ¿íäñýí äýýð õîðøîîëîí íýãäýæ ýâëýëä¿¿ëýõèéí ÷óõëûã òýìäýãëýñýí áàéíà. Óóë òîãòîîëûã ñàéòàð õÿíàæ ¿çâýë ò¿¿íèé ãîë àãóóëãà íü æèðèéí õºäºëìºð÷ àæ àõóéòíû èäýâõ óðìûã õóãàëæ, çºâõºí àìèà àðãàöààñàí öººõºí ìàëòàé áàéõàä ÷èãëýæ áàéâ. ¯¿íèé íîòîëãîî ãýâýë 100 õóâü áà ò¿¿íýýñ äýýø õóâèéí õºðºíãºòýé á¿õ ºðõèéã á¿ðòãýæ õýëýëöýí, õºðºíãèéã íü õóðààõ ýñýõ òóõàé ñàëáàð êîìèññûí õóðëààð õýëýëöýõýýð çààñàí íü óã òîãòîîë çºâõºí ôåîäàë àãñàä, áóñäûã ìºëæèõ çàìààð áàÿæñàí ýòãýýäèéí õºðºí㺠õóðààõ ¸ñòîé ãýñýí ¿íäñýí àãóóëãàòàéãàà çºð÷èëäºæ áàéëàà. ̺í òîãòîîëä, óðüäûí âàí, ã¿í áà õóòàãò õóâèëãààäûí ìàë áà ¿ë õºäëºõ õºðºíãºíä àëáàí òàòâàðûã õóóëü ¸ñîîð ¿íý çîõèîæ õóâü òîãòîîæ, ò¿¿íýýñ óóë ºðõèéí äîòîðõ àìûí îëîí öººíèéã ÿëãàâàðëàõã¿éãýýð 100 õóâèéã òýäíèé àìüäðàëä ¿ëäýýæ, áóñäûã öºìèéã õóðààõ, áàñ èõýýð áýëòãýæ õàäãàëñàí áèåýð àëò ìºíãºí áà òýìäýãò öààñ çîîñ, áàðàà, àæ àìüäðàëä ÷óõàë õîëáîãäîëã¿é áºãººä îíö ¿íý á¿õèé õýýíöýð ýä ýäëýë, çºâõºí õýðýãëýõýýñ èë¿¿ ¿ëýìæõýíýýð òºõººðºí áýëòãýñýí õóâöàñ õóíàðûí çýðýã ç¿éëèéã öºìèéã õóðààõààð çààñàí íü õ¿íèé àìüäðàëûí íààä çàõûí õýìæýý áîëñîí ýíãèéí çàð÷ìóóäûã çºð÷ñºí õýðýã áàéâ. ªºðººð õýëáýë 100 áà ò¿¿íýýñ äýýø õóâèéí õºðºíãºòýé ýòãýýä íü äàðóé “ôåîäàë”-ä òîîöîãäîæ, õºðºí㺺 õóðààëãàõ õ¿ì¿¿ñ áîëæ áàéâ. 100 õóâèéí õºðºí㺠íü òýð ¿åèéí -õàíøààð áîë 3000 òºãðºã, ýñõ¿ë 60 òýìýý, ýñõ¿ë 100 àäóó, ýñõ¿ë 100 ¿õýð, ýñõ¿ë 500 õîíüòîé òýíöýæ áàéæýý1. Èéíõ¿¿ “ôåîäàëûí õºðºí㺠õóðààõ” íýðèéí äîð Êîìèíòåðíû øèéäâýðèéí äàãóó õèéãäñýí êàìïàíèò àæèë íü Ìîíãîë óëñûí ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñ ñóóðèéã èõýýõýí ñóëðóóëñàí þì. Òóõàéí ¿åèéí íàì, òºðèéí ýðõ áàðèã÷ “ç¿¿íòí¿¿ä” Êîìèíòåðíû øèéäâýðèéã áèåë¿¿ëæ áàéãàà ãýäãýýñ ººð ç¿éë òîëãîéäîî áîäîõ ÷àäâàðã¿é øàõàì áàéëàà. Èéìýýñ òýä ýíý ë áàéð ñóóðèíààñ àñóóäàëä õºíãºìñºã õàíäàæ áàéñàí áºãººä ó÷èð íü 1927 îíîîñ ýõëýýä íî¸ä, æàñûí õºðºí㺠õóðààõ òàëààð Êîìèíòåðíîîñ ñàíàë áîëãîñíûã ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû äàðãà Ö.Äàìáàäîðæ, äýä äàðãà Í.Æàäàìáà áîëîí 1 1

Òóñ óëñûí ôåîäàë íàðûí õºðºíãèéã õóðààõ òóõàé òîãòîîë. ÓÁ., 1929 îí. òàë-3. ÍÒÀ. ô.1, ä.Ç, õí.2Î9. òàë-205.

152

áóñàä õ¿ì¿¿ñ òóóøòàé ýñýðã¿¿öýæ áàéæ áîëèóëñàí áîëîâ÷ íàìûí ¯II èõ õóðàë äýýð òýäíèéã “áàðóóíòàí” áîëãîí çýìëýæ, àëáàí òóøààëààñ íü õàëæ, íóòàã çààí ÿâóóëñíààñ õîéø Êîìèíòåðíû øèéäâýðèéã ýñýðã¿¿öýõ “÷àäâàðòàé” óäèðäàõ àæèëòàí áàéõã¿é áîëæ, õàðèí ÷ ò¿¿íèéã óëàì äºâèéëãºæ, áîãèíî õóãàöààíä áèåë¿¿ëæ íàì, òºðèéí óäèðäàõ ç¿òãýëòí¿¿ä Êîìèíòåðíä ÷èí ¿íýí÷ ãýäãýý íîòëîõ õîîñîí ýðìýëçëýë ýðñ ºññºíòýé õîëáîîòîé. Çàñãèéí ãàçàð ôåîäëûí õºðºí㺠õóðààõ àæèë ýðõëýõ òºâ êîìèññûã 8 õ¿íòýé áàéãóóëæ, äàðãààð íü Óëñûí Áàãà Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí äàðãà Õ. ×îéáàëñàíã òîìèëæýý. Ôåîäàëûí õºðºí㺠õóðààõ àæèë ýðõëýõ ñàëáàð êîìèññóóä îðîí íóòàãò áàéãóóëàãäàæ, òýäãýýðò òóñëàõ ¿¿ðýãòýé íàì, ýâëýëèéí ãèø¿¿í 204 õ¿íèéã àéìàã, õîøóóäàä õóâààðèëàí ÿâóóëæ áàéâ. “Ôåîäàë” õýìýýã÷äèéí ºì÷ õºðºíãèéã õóðààõ àæèë Óëààíáààòàð õîòîä IÕ ñàðûí 18-íä, áóñàä àéìàãò ìºí ñàðûí ñ¿¿ë÷ýýñ ýõýëæ, 1930 îíû ýõ õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëæýý. “Ôåîäàë” õýìýýã÷äèéí õºðºíãèéã õóðààõ àæèëä 100 áà ò¿¿íýýñ äýýø õóâèéí õºðºí㺠á¿õèé 920 ãàðóé ºðõèéã õàìàð÷, òýäíýýñ 729 íü òóõàéí ¿åèéí õàíøààð 5,2 ñàÿ ãàðóé òºãðºãèéí ¿íý á¿õèé ìàë áà ¿ë õºäëºõ õºðºí㺺 õóðààëãàæýý1. Õ.×îéáàëñàí òýðã¿¿òýé òºâ êîìèññîîñ ãàðãàñàí ýíýõ¿¿ á¿ðòãýë íü àðäûí àæ àõóéòàí, ºì÷òºí íàðûí ýñðýã ôåîäëûí õºðºí㺠õóðààõ íýðèéí äîð ÿâàãäñàí áóñàðìàã ¿éë àæèëëàãààíû ýõíèé øàò áàéñàí þì. Ýíý òóõàé Íàìûí Òºâ Õîðîîíû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Ç.Øèæýý õýëñýí ¿ãýíäýý, óã ¿éë ÿâäëûã “ôåîäàë ëàìòàé ýñýðã¿¿öýí òýìöýõ ÿâäëûí äîòîð àíõ òýðã¿¿íýý ýõëýí ÿâóóëñàí íýãýí ÷óõàë õýðýã” õýìýýí ä¿ãíýýä, ýíý õýðãèéã ã¿éöýòãýí ÿâóóëàõàä 427 ôåîäàë áà õóòàãò, õóâèëãààä, 302 ò¿øìýäýýñ 4793392 òºãðºã 89 ìºíãºíèé ¿íýòýé ìàë, 358952 òºã 36 ìºíãºíèé ¿íýòýé ¿íý á¿õèé ç¿éë áà 70225 òºã 50 ìºíãºíèé ¿íýòýé ¿ë õºäëºõ õºðºí㺠á¿ãä íèéëñýí 5.222567 òºãðºã 72 ìºíãºíèé ¿íýòýé þìñûã õóðààñàí, õóðààñàí ìàë áà õºðºí㺠çîîðèíîîñ 1.560436, 70 ìºíãºíèé ¿íý á¿õèé ç¿éë¿¿äèéã ÿäóó àðäóóä øèëæ¿¿ëýí ºãñíººñ ãàäíà áóñàä ìàë áà õºðºí㺠çîîðèéã íü 130 õàìòðàëóóäàä õóâààí ºãñºí ãýæ òýìäýãëýæýý2. Ýíäýýñ õàðâàë, “ôåîäëûí” õºðºí㺠õóðààõ àæèëä ìîíãîëûí ººðñ人 àìüäðàëàà çîõèîõ ÷àäâàð á¿õèé ÷èíýýëýã àðä èðãýä èõýýõýí õýìæýýãýýð ºðòºæ, õºäºëìºð÷èí îëíû äóíä ºì÷ õºðºíãèéí òýãøèòãýë ÿâàãäñàí áàéíà. Ýíý áîë “àæ àõóéí á¿õ ÿâóóëãûã ÿäóó, äóíä æèíõýíý àðäûí àíãèéí àøèãò õàíäóóëàõ” õýìýýñýí íàìûí àíãèéí õàòóó áàéð ñóóðü õýðýãæèæ áóé õýðýã áàéâ. Èéíõ¿¿ ôåîäàë àãñäûí õºðºí㺠çîîðèéã áîãèíî õóãàöààíû äîòîð õ¿÷ýýð õóðààñàí áîëîâ÷ Êîìèíòåðíû òºëººëºã÷ Êó÷óìîâûí îðîëöîî, çààâðûí äàãóó íàìûí ¯III èõ õóðëûí áýëòãýëèéã õèéõäýý áàðóóíòàé òýìöýõ çîðèëòûã ÷óõàëä ¿çýæ, “áàðóóíû ýòãýýäýä òóñ óëñûí ìàë õºðºíãºíèé 50 õóâèéã ýçýëñýí ëàì íàð, áàÿ÷óóä, ôåîäàë...”-ûã òîîöñîí íü óã àæèë äàõèí ¿ðãýëæëýõ ¸ñòîéã õýëæ áàéâ. Òèéìýýñ ÷ ÌÀÕÍ-ûí ¯III èõ õóðàë “áàðóóíû àþóëûí ýäèéí áà óëñ òºðèéí ¿íäýñ õýâýýð” áàéíà. “Áàðóóíû àþóë áîëáîîñ íàìûí õàìãèéí èõ àþóë ìºí”3 ãýýä òýäýíòýé ºäºð òóòàì òýìöýë õèéõèéã çààæ, õºðºíãèéã äàõèí õóðààõ øèéäâýð ãàðãàæýý. Óã àæëûã ÿâóóëàõûí òóëä íýí ò¿ð¿¿íä íóóí äàðñàí õºðºí㺠ýçíèéã òîäðóóëàõ àæëûã çîõèîí 1

ÍÒÀ. ô.4, ä.Ç, õí.99. ÍÒÀ. ô.4, ä.4, õí.166. òàë-15. 3 ÌÀÕÍ-ûí ¯III èõ õóðëûí èëòãýë, òîãòîîë. 1930 îí. òàë-10. 2

153

áàéãóóëæýý. ¯¿ãýýð õºðºíãèéã íü íºõºí õóðààâàë çîõèõ õóâèéí àæ àõóéòàí óðüä÷èëñàí áàéäëààð 130 îð÷èì áîëîõûã Äîòîîäûã õàìãààëàõ ãàçðààñ òîãòîîæ, 1930 îíû IX ñàðûí 20-íä Åðºíõèé ñàéäàä òàíèëöóóëñàí áàéíà. Èíãýõäýý íàì, óëñûí èõ õóðëóóäûí øèéäâýðèéã áàðèìòëàí ôåîäëûí õºðºí㺠õóðààëòûã ò¿ð ò¿äãýëçýæ áàéãàà òóõàéãàà èëòãýýä, õîéøèä õýðõýí àæèëëàõ çààâàð õ¿ññýí áàéäàã. Óëìààð 1931 îíû I ñàðûí 13-íä Äîòîîäûã õàìãààëàõ ãàçðààñ çºâõºí ÿäóó àðäûí õ¿÷, ñàíàëûã áàðèìòëàí, óëñ òºðèéí õîëáîãäëûã íü àæèãëàæ, Äîòîîäûã õàìãààëàõ, Ø¿¿õ òàñëàõ ãàçðóóä 1931 îíä áàãòààí õºðºíãèéã õóðààõûã ñàíàë áîëãîæýý. Áàñ ôåîäàëóóäàä “¿ëäýýñýí 100 õóâèéí õºðºí㺠íü èõýäñýí”, “èéì õýìæýýíèé õºðºí㺠íü ýäèéí çàñãèéí òàëààð äàõèí ºíäèéõ áîëîìæ ôåîäàëóóäàä îëãîæ áîëíî” õýìýýí ¿çñýí ó÷ðààñ 1931-1932 îíä “ôåîäàëûí” õºðºí㺠õóðààõ àæèë äàõèí ¿ðãýëæëýâ. Íàìûí Òºâ Õîðîî, Óëñûí Áàãà õóðàë, Çàñãèéí ãàçðûí çààâàð ¸ñîîð Äîòîîäûã õàìãààëàõ ãàçðûí òºâ îðîí íóòãèéí õàðüÿà àíãè, õýëòñ¿¿ä þóíû ºìíº íóóãäìàë õºðºíãèéã èëð¿¿ëýõ àæëûã çîõèîæ ýõýëæýý. Òóõàéëáàë, 1931 îíä Áàÿíò¿ìýí õîøóóíû ôåîäàë Äàøñ¿ðýíãèéí íóóãäìàë õºðºí㺺ñ õÿòàä ÿí÷ààí 9000, àëò 4 ëàí, Öýöýðëýã ìàíäëûí ôåîäàë Ä¿éíõýðäîðæîîñ Óëààíáààòàð õîòûí ªëçèéòèéí ï¿¿ñýíä 40 ëàí àëò àâàõààð ºãñºí ìºíãèéã èëð¿¿ëæ õóðààñàí, áàñ 1931 îíû I ñàðûí íýãíýýñ YII ñàð õ¿ðòýëõ õóãàöààíä 47 àæ àõóéòíààñ 384480 òºãðºãèéí õºðºí㺠õóðààñàí òóõàé Äîòîîäûã õàìãààëàõ ãàçðûí àðõèâò áóé áàðèìò ºã¿¿ëæ áàéíà1. Ýíý ¿åýð Êîìèíòåðíîîñ Ìîíãîëä àæèëëàæ áàéñàí òºëººëºã÷ ×åðíîìîðäþê áîëîí ª.Áàäðàõ, Ç.Øèæýý íàðûí çýðýã ç¿¿íòí¿¿äýýñ ôåîäëûí ýñðýã àæëûã ýð÷èìæ¿¿ëýõèéã øààðäñàíû óëìààñ “ôåîäàëûã ¿íäñýýð íü óñòãàõ äîâòîëãîîí” õýìýýõèéí õ¿ðýý òýëæ, Äîòîîäûã õàìãààëàõ ãàçðààñ òºâ, îðîí íóòàãò òóñãàé òºëººëºã÷ òîìèëîí àæèëëóóëñíààð 1931 îíû ñ¿¿ëèéí õàãàñ æèëä 137 õ¿íèéã “õýðýãò” òàòàæ, ø¿¿õèéí øèéäâýðýýð 1 ñàÿ 123670 òºãðºãèéí õºðºí㺠õóðààñàí áàéíà. ×èíýýëýã àðäûã ýíý äàëáààí äîð îðóóëàí õºðºíãèéã õóðààõ áóþó çîõèîìëîîð õýðýã á¿ðä¿¿ëýõ ¿çýãäýë Äîðíîä, ªìíºãîâü çýðýã àéìàãò ãàð÷ áàéæýý. Ýíý ìýò÷èëýíãýýð ãóðâàí ñàð àðâàí õî¸ð õîíîãèéí äîòîð, á¿ðýí áóñ ìýäýýãýýð 980 õ¿íèéã äàé÷ëàí, 550-ûã òóñãàé êîìèññ áîëîí òºâ, îðîí íóòãèéí ø¿¿õýä øèëæ¿¿ëýí øèéòã¿¿ëæ, íýã ñàÿ 322860 òºãðºãèéí õºðºí㺠õóðààñàí áàéíà. Õóóëü ¸ñûã çºð÷èæ “äîâòîëãîîã” õàâòãàéðóóëñíààð 1932 îíû õàâàð ãýõýä çºâõºí òºâèéí õîðèõ ãàçðóóäàä 5191 õ¿í õîðèãäîõîä õ¿ðñýí áàéíà. Òýäãýýðýýñ 4610-ûíõ íü õýðãèéã õóâüñãàëûí 11 æèëèéí îéãîîð õýðýãñýõã¿é áîëãîæ õóðààãäñàí õºðºíãèéã íü áóöààí ºãºõººð øèéäâýðëýæýý. Ãýâ÷ ýäãýýð õ¿ì¿¿ñèéí õóâü çàÿà Äîòîîäûã õàìãààëàõ ãàçðûí õÿíàëòàä áàéõ áîëæ, õîæèì äàõèí áàðèâ÷ëàãäàõ ¿íäýñ áîëæýý. Äýýð äóðäñàí áàðèìòóóä íü Ç.Øèæýýãèéí èëòãýëä áóé òóñ íàìûí ¯III õóðëààñ õîéø 1931 îíû ÕI ñàðûí 15 õ¿ðòýë 281 ôåîäàëààñ 1 508150 òºãðºãèéí ¿íýòýé õºäëºõ áà ¿ë õºäëºõ õºðºí㺠õóðààñàí ìýäýýãýýð äàâõàð íîòëîãäîæ áàéãàà þì. Ôåîäàëûí õºðºíãèéã õî¸ð äàõü óäààãàà õóðààõ ¿åýð áóþó 1930-1932 îíä 825 “ôåîäàë”-ààñ 4,5 ñàÿ òºãðºãèéí ¿íý á¿õèé ìàë õºðºí㺠õóðààñàí òóõàé ÁÍÌÀÓ-ûí ÕÕI Áàãà õóðëûí èëòãýëä äóðäæýý1. 1 1

”¯íýí” ñîíèí 1990. 8.11. ¹-188. ÁÍÌÀÓ-ûí 21-ð áàãà õóðëûí èëòãýë áà òîãòîîë. ÓÁ., 1936 îí. 58.

154

1932 îíû ¯ ñàð õ¿ðòýë õóãàöààíä õºðºí㺺 õóðààëãàñàí õ¿íèé òîî, õºðºíãèéí õýìæýý ºíºº õ¿ðòýë íýã ìºð áîëæ ÷àäààã¿é áàéíà. Äîòîîäûã õàìãààëàõ ãàçðûí ìýäýýãýýð 1932 îíû 2 ñàðûí 27-íèé ºäðèéí áàéäëààð øàð 197, õàð 625 àæ àõóéòíûã øèéòãýæ, òýäíýýñ 94367 õóâü áóþó 2831010 òºãðºãèéí õºðºí㺠õóðààãààä, 430 õ¿íèé àñóóäëûã øèéäâýðë¿¿ëýõýýð çîõèõ ãàçàðò øèëæ¿¿ëñýí áàéíà2. Äýýð äóðäñàí áàðèìòóóäûã íÿãòëàí ¿çâýýñ 1929 îíû IX ñàðààñ 1932 îíû õî¸ðäóãààð ñàðûí 17 õ¿ðòýëõ õóãàöààíä äàâõàðäñàí òîîãîîð 1554 ôåîäàë, õóâèéí àæ àõóéòíààñ òóõàéí ¿åèéí õàíøààð 9 ñàÿ 722567 òºãðºãèéí õºðºí㺠õóðààñàí áàéíà. Õóðààñàí õºðºíãèéã çàðöóóëàõ òàëààð ÁÍÌÀÓ-ûí Áàãà Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷èä, Çàñãèéí ãàçðûí Ýðõëýõ òîâ÷îîíû 1929 îíû ¯ ñàðûí òîãòîîëûã õýðõýí áèåë¿¿ëñíèéã ñîíèðõâîîñ äýýð äóðüäñàí Ç.Øèæýýãèéí õºðºí㺠õóðààëòûí ýõíèé õýñãýýñ 1.560436 òºãðºã 70 ìºíãºíèé ¿íý á¿õèé ç¿éë¿¿äèéã ÿäóó àðäóóäàä øèëæ¿¿ëýí, áóñàä ìàë õºðºí㺠çîîðèéã íü 130 õàìòðàëä õóâààí ºãñºí ãýñíýýñ ººð áàðèìò îãò òààðàëäàõã¿é áàéíà. Ãýòýë àøèãëàñàí, ¿ðýãä¿¿ëñýí òóõàé ºã¿¿ëñýí ìàòåðèàë ñóäàëãààíä òààðàëäñààð áàéõûí çýðýãöýý 1931 îíûã äóóñòàë õóãàöààíä öóãëàðñàí 25000 õóâü õºðºíãèéã “...ÿìàð ãàçàð õè÷íýýíèéã çàðöóóëñíûã õýí ÷ ìýäýõã¿é…” áàéæ áóéã Äîòîîäûã õàìãààëàõ ãàçðààñ Íàìûí Òºâ Õîðîîíä òàíèëöóóëààä “... õóðààãäñàí õºðºíãèéã õýðõýí õóâààðèëàõ... õàòóó ä¿ðýì çîõèîí ãàðãàæ ã¿éöýòãýõ, óëñûí îðëîãî çàðëàãàä îðóóëæ... õóâààõ áºãººä æèøýýëáýýñ ýíý õºðºíãºíººñ õîðøîî, õàìòðàëûí ¿ë õóâààãäàõ ýõ õºðºí㺠áîëîõ ïîñòîä çîðèóëàí ýðã¿¿ëýí àâàõã¿éãýýð 25 õóâèéã îëãîõ, 25 õóâü ìàëûã ìàõ áýëòãýëèéí ãàçàð çîõèõ òîãòîîñîí ¿íýýð õóäàëäàæ, òýðõ¿¿ ìºíãºíººñ 10 õóâèéã àéìãèéí îðëîãî áîëãîí îëãîõ, 15 õóâèéã ÿë ýäýëæ õóãàöàà äóóñàæ ãàðñàí ôåîäàëóóäûã àæ àõóéí òàëààð àæ ¿éëäâýð áàéãóóëàõ õýðýãò çîðèóëæ, ¿ëäñýí 50 õóâèéã óëñûí îðëîãî, çàðëàãàä îðóóëàõ...” ñàíàë òàâüæ áàéæýý. Ôåîäëûí õºðºí㺠õóðààõ íýðèéí äîð ÿâàãäñàí á¿õèé ë ¿éë àæèëëàãàà íü õóâèéí àæ àõóéòíû ýñðýã õèéñýí ò¿ðýìãèé äàâøèëò áîëñîí áºãººä õóâèéí ñîíèðõëûã ÿëàíãóÿà ìàë ñ¿ðãèéí òîî òîëãîéã ºñãºõ èäýâõèéã ýðñ áóóðóóëæ, õóâèéí æèæèã ¿éëäâýð, õóäàëäàà ýðõëýã÷äèéí ¿éë àæèëëàãààíä íîöòîé öîõèëò áîëæýý. ªºðººð õýëáýë, ºì÷èéí îëîí õýëáýðèéã õÿçãààðëàæ, ãàãöõ¿¿ óëñ, õîðøîîëëûí ºì÷èéã õºãæ¿¿ëýõèéã íàì, çàñãèéí áîäëîãûí òºâä òàâèõ áîëñíûã áîäèòîéãîîð õàðóóëñàí þì. Ôåîäëûí õºðºí㺠õóðààõ íýðèéäëýýð õ¿í àðäûí ºì÷èä øóóä õàëäàæ, õóâèéí àæ àõóéí õýâøëèéã ýðñ õàâ÷èõ õàíäëàãà äàâàìãàéëàõ áîëñíîîñ óëñ îðíû ýäèéí çàñàãò íîöòîé ñºðºã ¿ð äàãàâàð ó÷èðñàí þì. Òóõàéëáàë, ç¿¿íòíèé èä “öýöýãëýëòèéí” ¿åä áóþó 1930-1932 îíä óëñûí íèéò ìàë ñ¿ðýã 31,3%-èàð áóþó 23, 6 ñàÿàñ 16,2 ñàÿ áîëòëîî õîðîãäîæ, ÿäóó áà îãò ìàëã¿é àæ àõóéòíû òîî ÷ íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áîëñîí áàéíà. Ìàëûí òîîòîëãîé õîðîãäîõ áîëñíû ãîë øàëòãààí íü áàéãàëü, öàã óóðûí îíöãîé àþóë áóñ ç¿¿íòíèé àäàë áàëìàä ÿâóóëãûí óðøãààð õ¿÷ýýð õàìòðàë êîììóí áàéãóóëæ, õóâèéí ºì÷èéí ¿çýë ñàíààã øóóä áîîãäóóëñàíòàé õîëáîîòîé. ¯¿íèé ñàöóó õºðºí㺺 õóðààëãàõûã ýñýðã¿¿öñýí ÷èíýýëýã àðäóóä ÷ õºðºí㺠çîîðèî çîðèóä õóâààõ, ñ¿ì õèéäýä áýëýãëýõ, óóë õàäàíä íóóõ çýðýã ¿çýãäë¿¿ä ãàð÷ áàéëàà.

2

”¯íýí” ñîíèí 1990-8-11. ¹-188. òàë-5.

155

1921- 1927 îíä ÌÀÕÍ-ààñ áàðèìòàëñàí ýäèéí çàñãèéí áîäëîãûí ãîë ÷èãëýë íü àðäûí õóâèéí àæ àõóéòíû õóâèéí ñîíèðõëûã íèéãìèéí ýðõ àøèãòàé çºâ õîñëóóëàõ çàìààð òýäíèéã ÷ºëººòýé õºãæ¿¿ëýõ çàìààð ìàë ñ¿ðãèéí òîî òîëãîéã ºñãºí îëøðóóëàõàä àëáàí òàòâàð, çýýëèéí áîäëîãî áà ÷èãëýæ õóâèéí àæ àõóéäàà õºëñíèé õºäºëìºð õýðýãëýõèéã 1925 îíîîñ ýõëýí àëáàí ¸ñîîð çºâøººðñºí áºãººä ò¿¿íèé ¿ðýýð òóñ óëñûí ìàë ñ¿ðýã ò¿ðãýí ºñ÷ áàéñàí þì. Ãýòýë 1929 îíû ñ¿¿ë÷ýýñ ººðººð õýëáýë, íàìûí ¯II èõ õóðëûí ºìíºõ ¿åýñ ýõëýýä îëîí ìàëòàé ìàë àæ àõóéòíûã ÿëàíãóÿà õóâüñãàëûí ºìíº ¸ñ òºäèé çýðýã, õýðãýìòýé áàéãààä õóâüñãàëûí äàðàà íàì òºðèéí çºâ áîäëîãûí ¿ðýýð àæ áàéäàë íü äýýøèëæ, ìàë õºðºíãºòýé áîëñîí àæ àõóéòíûã ôåîäàëûí íýãýí àäèë ¿çýæ õºðºí㺠çîîðèíä íü õàëäàõ áîëñíûõîî õóâüä äýýðõ òîãòîîë àðä ò¿ìíèé ñýòãýë ñàíààíä õ¿íä äàðàìò áîëñîí áºãººä ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýýä ýõýëìýãö õºäºº, õîòûí õ¿í àìûí èõýíõ íü íàì, çàñãèéí áîäëîãîä èëýðõèé äóðã¿éöýæ, ÿíç á¿ðèéí áè÷èã íààõ, ÿðèà öóóðõàë äýãäýýõ, çàíàëõèéëýõ ¿çýãäýë õàà ñàéã¿é ãàðàõ áîëñîí áàéíà. Õàðèí çàðèì íýãýí õýò õóâüñãàë÷èä, òýäíèéã äýìæèã÷èä áîëîí õóðààñàí õºðºíãºíººñ õóâü õ¿ðòýã÷èä íàì, òºðèéí áîäëîãî çºâ ç¿éòýé áàéíà, âàí ã¿í àãñàä, îëîí ìàëòàé áàÿ÷óóäûí õºðºíãèéã õóðààõ öàã àëü õýäèéí áîëñîí ãýõ çýðãýýð ÷óõàì ó÷ðûã ¿ë îéëãîí ñýòãýëèéí õººð뺺ð öýýæýý äýëäýí îëîí ò¿ìíýýð äýìæ¿¿ëæ, òýäíèéã àðààñàà äàãóóëàõûã õè÷ýýæ áàéñàí áîëîâ÷ òºäèé ë àìæèëò îëîîã¿é þì. Õºðºí㺠õóðààæ ýõýëìýãö ò¿¿íèéã èë äàëäààñ ýñýðã¿¿öýæ áàéãààã îðîí íóòãààñ òºâä ìýäýýëæ áàéñàí áîëîâ÷ òºäèéëºí õàéõàðñàí áàéãóóëëàãà, óäèðäàõ àæèëòàí áàðàã áàéãààã¿é íü öàã ¿åèéí ºí㺠øààðäëàãàä çîõèöîõûã õ¿í á¿õýí õè÷ýýæ, óëñ òºð íèéãìèéí èäýâõã¿é áàéäàë ãàçàð àâñàíòàé øóóä õîëáîîòîé áèëýý. Äýýðõ øèéäâýðèéí áàñ íýã ñºðºã ¿ð äàãàâàð áîë õóðààñàí ìàëààð õàìòûí àæ àõóé áàéãóóëàõûã íýð òºäèé “ñàéí äóðûí” õýðýã ãýæ òóíõàãëààä ÷óõàìäàà àëáàäàí õàìòðàë, êîììóí áàéãóóëàõààð çààñàíä îðøèíî1. Õýðýâ ìàë áóþó óðüäûí çýðýã õýðãýìòýé õ¿í ºðõ òýðã¿¿ëæ áàéâàë õè÷íýýí ÿäóó áàéñàí ÷ õóðààñàí õºðºíãºíººñ ò¿¿íä òóñëàìæ îëãîõã¿é ãýæ çààñàí íü íàì, òºðèéí áîäëîãîä îëîí ò¿ìýí äóðã¿éöýõ áàñ íýã íºõöºë áîëñîí áàéíà. 1932 îíä Ï.Ãýíäýí, Ç.Øèæýý íàðûí èëòãýëä äóðäñàíààð, “ýä¿ãýý áàéãóóëñàí õàìòðàëóóäàä áàãòàãñàä íèéò àðäûí 33,4 õóâü áîëæýý. Õàìòðàëóóäûí àøèã òóñ íü òóéëûí èõ” õýìýýí òýä ä¿ãíýýä 1929 îíä 362 õàìòðàë áàéñàí áîë 1930 îíä 410, 1931 îíû ÕI ñàðä 714 áîëæ ºññºí ãýñýí òîî õýëæýý. ̺í òýíä ñ¿¿ëèéí ¿åèéí òîî á¿ðòãýëýýð òóñ óëñûí á¿õ àæ àõóé íü 161000 ºðõ ãýñýí ìýäýý áóé. Õàìòðàëûí àøèã òóñ þóíä îðøèæ áàéâ õýìýýâýýñ: Íýãä. Õàìòðàëä îðñíû óëìààñ ìîíãîë÷óóä àæèë õèéõ áîëñîí. Õî¸ðò. Ìîíãîëä òàðèàëàíãèéí àæèë õºãæèõ áîëñîí. Ãóðàâò. Ìàëàà õàðèóëàõ ÿâäàë áîëîâñîí ñàéíààð ýðõëýõ áîëñîí. Áàñ ºâñ õàäàõ áîëñîí ãýõ çýðãýýð ª.Áàäðàõ, Ï.Ãýíäýí, Ç.Øèæýý íàð áèå áèåñýýñ ºðñºõ øàõàì Êîìèíòåðíîî èëòãýæ áàéâ2. Ãýòýë õàìòðàëæóóëàõ ÿâäàë ÿìàð çàìààð ÿâæ áàéâ ãýäãèéã íîòëîõ òóõàéí ¿åä íàì, òºðèéí óäèðäëàãàä èð¿¿ëñýí àðä îëíû çàõèäàë, áè÷èã ºäèé òºäèé áàéäãèéã þóãààð ÷ ¿ã¿éñãýæ ÷àäàõã¿é áèëýý. Òóõàéëáàë, 1930 îíû ¯II ñàðûí 12-íä Öýöýðëýã Ìàíäàë àéìãèéí Íàìíàí óóëûí õîøóóí äàõü íàìûí ¯III èõ õóðëûí òºëººëºã÷ ãèø¿¿í Äàâààãààñ áè÷ñýí áè÷èãòýý: “Ýâëýë 1

2

Òóñ óëñûí ôåîäàë íàðûí õºðºíãèéã õóðààõ òóõàé òîãòîîë. ÓÁ., 1929 îí. ÍÒÀ. ô.4, ä.4, õí.166. òàë-22.

156

êîììóíû àæèë õýðýã òóéëûí ìóóãààñ ãàäíà ìºíõ¿¿ àðä íàð ýëäýâ îëîí ç¿éëýýð ãà÷èãäàõ äóòàãäàõ áóþó òàðõàõ áóòàðãàõ çýðãèéí ¿ã ºã¿¿ëýë áàãàã¿é” áàñ “íàì, ýâëýëèéí ãèø¿¿äýýñ êîììóíà õàìòðàëûí õýðýãò òóñàëñàí áà îðñîí ãàçàð ¿ã¿é. ̺í ýíãèéí àðäóóäààñ ñàíàë õ¿÷ýý òóñ õîøóóíû ç¿ã õàíäóóëñàí ç¿éë îãò ¿ã¿é áàéíà”1 ãýñýí áàéõàä, Öýöýðëýãèéí àéìàãò çàõèðãààíû àæëààð ÿâàà íýãýí õ¿íýýñ Íàìûí Òºâ Õîðîîíû Òýðã¿¿ëýã÷äýä èð¿¿ëñýí áè÷èãòýý: Áàòöýíãýë ñóìàí äàõü êîììóíû ýâëýë íü II ñàðûí äîòîð 40 ¿õýð, 60 ãàðóé õîíü ÿìàà àëæ èäýæ áàéíà ãýæýý. Ýíý á¿ãä íü þóã õàðóóëæ áàéíà õýìýýâýýñ àðä îëîí ñàéí äóðààðàà íýãäýõã¿é áàéõààð íü õ¿÷ýýð õàìòðàëæóóëæ áàéñíû æèøýý ìºí. Èéìýýñ ÷ õàìòðàëûí òºâ øòàáûã áàéãóóëæ, äàðãààð íü Øèæýýã òàâüñàí áàéäàã áèëýý. Ýíý ¿åèéí ¿éë àæèëëàãààíû òóõàé õîæèì Äýìèä ÿðèõäàà, “×åðíîìîðäþê Êîìèíòåðí áîëæ, Øèæýý íàì áîëæ áàéâ” ãýæ òýìäýãëýñýí íü áèé. Ýíý òýìäýãëýëä ¿íýíèé îð áóé áîëîâ÷ õýðýã äýýðýý Áàäðàõ Ìîíãîë äàõü Êîìèíòåðíû ç¿¿íèé îíîë, áîäëîãûí àñóóäëûã áàðüæ, çàëæ áàéñíààðàà “íàì” áîëæ, Øèæýý ã¿éöýòãýæ áàéñàí ãýâýë èë¿¿ ¿íýíä äºõºõ áóé çà. Äýýð äóðäñàíààð õàìòðàë íü íèéòýýðýý ºâñ õàäàõ, òàðèà òàðèõ çýðýã çàðèì íýã íààøòàé ¿ð ä¿í ºã÷ áàéñàí íü ¿íýí àâ÷ åðºíõèé人 àðä îëíû æèãøèë äóðã¿éöëèéã õ¿ðãýñýí þì. Íàì, òºðººñ àðä ò¿ìíèé ñýòãýë ñàíààíä îãò òîõèðîõã¿é áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä ãàðñàí íýã òîì çàâõðàë áîë 1924 îíä ¯íäñýí õóóëèàð çºâøººðñºí èðãýäèéí ø¿òýõ áèøðýõ ýðõèéã òºð çàñãèéí øèéäâýðýý𠺺ð÷èëæ, ñ¿ñýã áèøðýëèéã äîðîìæëîí, áóðõàí òàõèëûí õýðýãñëýýñ òàòâàð õóðààõ áîëñîí íü íèéò õ¿í àìûí, ÿëàíãóÿà ñ¿ñýãòíèé óëñ òºðèéí èäýâõèéã èõýýõýí áóóðóóëæ, àæ àõóé÷ õàíäëàãûã áóðàíãóé ñóâäàã øóíàõàéí èëðýë ìýòýýð ñóðòàë÷ëàõ áîëñîí ÿâäàë þì. “Ëàì íàð áîëáîîñ õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ äàéñàí ôåîäëûí àíãè õýìýýí ¿çýæ, íàìûí ¯III õóðëààñ ôåîäàëûí ¸ñò áàéäàë ëóãàà òýìöýõ ÿâäàë áîëáîîñ òóñ íàìààñ äàðóé ã¿éöýòãýõ çîðèëãî”2 áîëãîí çààñíûã áàðèìòëàí ëàì ë áîë äàéñàí, áèäíèé çàìûí íºõºð áóñ ãýñýí ¿¿äíýýñ òýäýíä õàíäàæ áàéëàà. “Íàìûí ãèø¿¿í á¿ð õýí ÷ àòóãàé ìèíèé õóâèéí õýðýã õýìýýí øàøíûã ø¿òýæ áîëîõã¿é” ãýæ íàì, çàëóó÷óóäûí Òºâ Õîðîîíîîñ ëàì íàðûí äóíä ÿâóóëàõ àæëûí òóõàé íóóö çàðëàë ãàðãàæ, íàì, ýâëýëèéí ãèø¿¿äýä óõóóëàí òàíèóëæ áàéæýý. Íýãýíò “ëàì íàð õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿” áîëîõîîð òýäíèé ýäèéí çàñàã áîëñîí æàñ ðóó äîâòîëæ, ýäèéí çàñãèéí õóâüä õ¿÷èéã áóóðóóëàõ çîðèëò òàâèàä õýðýãæ¿¿ëñýí àæèë íü “Æàñûí êàìïàíè” áàéëàà. 1932 îíä Ï.Ãýíäýí Êîìèíòåðíýý òàâüñàí èëòãýëäýý: 1930 îíîîñ ýõýëæ æàñûí êàìïàíèéã ÿâóóëñàí áºãººä Ìîíãîëûí õèéä, ñ¿ì áîëáîîñ íýãä, õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ íóäàðãàí áàÿ÷óóä áà ôåîäëûí ýòãýýäèéí ¿¿ð; õî¸ðò, îëîí àæèë÷èí àðäóóäûã ìºëæèõ ýäèéí çàñãèéí õ¿÷èí çýâñýã ìºí. Èéì ó÷ðààñ õèéä ñ¿ì ëóãàà ýñýðã¿¿öýõ ÿâäàë áîëáîîñ ãàãöõ¿¿ óëñ òºðèéí òýìöýë áóñ ýäèéí çàñãèéí òàëààð òàñëàõ ÿâäàë íü íýãýí ÷óõàë çîðèëãî áàéñàí1 õýìýýí óã àæëûí òàëààð òàéëàãíàæýý.Ýíý òàëààð Ç.Øèæýý õýëñýí ¿ãýíäýý ñ¿ì õèéäèéí ìàëûã õàìòðàë áà ýíãèéí àðäóóäàä øèëæ¿¿ëñýí òîî áàðèìòûã äóðüäàõäàà: 1929 îíä Ìîíãîëûí ñ¿ì õèéä¿¿ä 3.286.144 òîëãîé 1

ÍÒÀ. ô.4, ä.Ç, õí.Ç67. òàë-1-10. ÍÒÀ. .ô.4, ä.Ç, õí.176. òàë-66. 1 .ÍÒÀ. ô.4, ä.4, õí.166. 2

157

ìàëòàé áàéñíàà 1930 îíä 3.034.566 òîëãîé ìàëòàé áîëñîí íü çºâõºí 1929 îíä 251578 òîëãîé ìàë ¿ðýãä¿¿ëñýí õýðýã õýìýýí ä¿ãíýæýý. Òýðýýð öààø íü ÿðèõäàà: Æàñûí êàìïàíèéí ¿ð ä¿íä õàìòðàë÷èä áà ýíãèéí àðäóóäàä 2165084 òîëãîé ìàëûã ãýðýýãýýð øèëæ¿¿ëñíèé ¿ð ä¿íä ñ¿ì õèéäèéí ìýäýëä 1 ñàÿ øàõàì èõ áàãà ìàë ¿ëäëýý ãýæýý. Ç¿¿íòíèé ¿åèéí 6 ç¿éëèéí êàìïàíèò àæëûí íýã áîëñîí ýë êàìïàíè íü îðîí äàÿàð ºðíºæ, ëàì, õàð, øàð õýí ÷ áàé ýñýðã¿¿öýë ¿ç¿¿ëýõ àâààñ òýäíèé õºðºíãèéã õ¿÷ýýð øóóä õóðààí àâàõ çààëò á¿õèé Íàìûí Òºâ Õîðîîíû òîãòîîëûí äàãóó ã¿éöýòãýãäñýí þì. Ýíý íü õóâüñãàë õºãæèæ ã¿íçãèéðýõèéí õýðýýð àíãèéí òýìöýë óëàì õóðöäàõ ¸ñòîé ãýñýí ç¿¿íèé àëäààòàé îíîëä õºòëºãäñºíèé óëìààñ õèéãäýæ áàéñàí àëõìóóäûí íýã áºãººä èéìýýñ ÷ æàñûí êàìïàíèéã ýñýðã¿¿öñýí ëàì íàðûí õºäºë㺺í çýðãèéã ç¿¿íòíèé óäèðäàã÷èä îéëãîõäîî îíîëûí äàãóó çºâ ç¿éòýé ç¿éë õèéæ áàéíà õýìýýí áîäîæ òýìöëèéã óëàì ÷àíãàðóóëàõ àðãà õýìæýý àâ÷ áàéñàí áàéäàã. Ç¿¿íèé ¿åä áàðàã àëõàì á¿ðäýý áîëñîí ¿éë ÿâäëûí òàëààð Êîìèíòåðíä èëòãýæ áàéñàí çàõèäàë, áè÷èã áàðèìòóóä áàéäàã. Òýäãýýðèéí íýãýýñ æèøýý áîëãîâîë, 1930 îíû X ñàðûí 23-íä Êîìèíòåðíû Äîðíîä õýëòýñ, Óëñ òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà íàðò Íàìûí Òºâ Õîðîîíû Òýðã¿¿ëýã÷äýýñ æàñûí êàìïàíèéí ÿâöûí òóõàé ºã¿¿ëñýí áè÷èã þì. Ò¿¿íä: Æàñûí êàìïàíèéã ÿâóóëàõàä åðºíõèé人 øóóä çàõèðãààíû àðãûã õýðýãëýæ àëáàäñàí ÿâäàë ¿ã¿é. Õàðèí æàñóóä áà ëàì íàðààñ ýñýðã¿¿öëèéã ãàðãàñíûã çàõèðãààíû òàëààñ õàâ÷èëò ãàðãàæ, çºâøººð¿¿ëýõèéã çàâäàëõèéëñýí ãýýä, Áîãä õàí àéìãèéí Ç õîøóó, Òàéøèð àéìãèéí Ç õîøóó, Öýöýðëýãèéí 1 õîøóó, Õýíòèéí 4 õîøóóíû çàðèì ñ¿ì õèéäèéí ëàì íàðààñ /ÿëàíãóÿà äýýä àíãèéí õàðãèñ ëàì íàð áîëìîé/ ýñýðã¿¿öñýí áà çàðèì àðäààñ äàãàëäæýý, “òóñ êàìïàíè íü àíãèéí òýìöýýíèéã õóðöàòãàñàí áà ëàì íàðûí äîòîð ýâäðýëèéã ãàðãàõ íºõöºë áîëñîí áà çàðö ÿäóó÷óóä áà äóíä àðäààñ òóéëûí èäýâõòýéãýý𠺺ðñäèéí ãàð áèåý îðîëöîæ, æàñûí ìàëûã òºëºâ øèëæ¿¿ëýí àâñàí ó÷èð ýíãèéí áóþó õàìòðàëûí àðäóóä íýãýíò òîãòîîñîí àâàõ õºëñèéã õàñàãäóóëàõàä çºâøººðºõ ¿ã¿é íü èëýðõèé” ãýõ çýðãýýð áè÷æýý1. Ýíý ¿åä íàì, çàñãààñ ëàì íàðûã çºâõºí ýäèéí çàñãèéí òàëààð äîâòëîîä çîãñîîã¿é, áàñ áóñàä îëîí òàëûí àæëûã òýäíèé äóíä òîäîðõîé çîðèëãîòîé çîõèîí áàéãóóëñàí òóõàé äýýð äóðäñàí Ï.Ãýíäýíãèéí èëòãýëä òýìäýãëýãäæýý. Ëàì íàðûí äîòîð ÿâóóëàõ àæèë íü þóíû ºìíº äîîä, äýýä ëàì íàðûí äîòîð ãàðàõ òýìöëèéã õóðöàòãàõ, æàñ æàâûí õºðºí㺠çîîðèéã á¿ðìºñºí øàâõàí ãàðãàõ, îëîí àðäûí äîòîð ºðãºíººð ñóðòëûã íýâòð¿¿ëýõýä ÷èãëýãäñýí þì ãýýä ýäãýýðèéí ¿ðýýð 30 ìÿíãà ãàðóé ëàì íàðûã õàð áîëãîñíîîð íèéò ëàì íàðûí òîî 75 ìÿíãàä õ¿ðñýí. Ýíý íü ëàì íàðò èõýýõýí öîõèëò áîëñîí ãýæ òýíä áàñ ä¿ãíýæýý. Èéíõ¿¿ ëàì íàðûã õ¿÷ýýð àëáàäàí õàð áîëãîæ, æàñ æàâûã íü õóðààæ, ñ¿ì õèéäèéã îëíîîð õààí, àðä îëíû ñ¿ñýã áèøðýëèéã äîðîìæèëñîí ¿éë ÿâäëóóä íü àëõàì òóòàìäàà ýñýðã¿¿öýëòýé ó÷èð÷, àðä îëíû õèëýíã òºð¿¿ëæ áàéëàà. Ýäãýýð ç¿¿íèé áàëìàä àæèëëàãààíû çýðýãöýý, íàìûí ¯II èõ õóðëûí òîãòîîëä: “òºâ îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû áàéãóóëàëòûã ... äàõèí õÿíàæ ¿íäñýýð íü øèíý÷ëýí çîõèîõ”-îîð çààñíû äàãóó øèíýýð 13 àéìãèéã 1931 îíä çîõèîí áàéãóóëñàí íü í¿¿äëèéí àæ àõóé ýðõýëñýí Ìîíãîë îðíû îíöëîãò ÿàâ÷ çîõèöîîã¿éãýýñ ãàäíà, öàã ¿åý îëîîã¿é ¿éë ÿâäàë áàéëàà. 1

ÍÒÀ. ô.4, ä.4, õí.166.ò-111-117.

158

Ç¿¿íèé ýíý ¿åä íàì, çàñãààñ ÿâóóëæ áàéñàí á¿õèé ë áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãàà íü àíãèéí áàéð ñóóðèíààñ á¿ãäèéã ÿäóó, äîîä àíãèéí áîëãîõîä ÷èãëýãäýæ áàéñàí þì. Ýíý ¿¿äíýýñ íàìûí II öýâýðëýãýý, òºðèéí àëáàí õààã÷äûí öýâýðëýãýý çýðãèéã ÿâóóëæ áàéñàí þì. Ýíý òàëààð Ç.Øèæýý õýëñýí ¿ãýíäýý: Îäîî íàìûí äîòîð á¿õèé ãèø¿¿äèéí 75% íü ÿäóó÷óóä çàðö áà ¿éëäâýð÷èí íàð áóé. ªºðººð õýëáýë íàì íü åðºíõèé人 íýã àíãèéí ÷àíàðòàé áîëæýý õýìýýí ä¿ãíýæýý2. Ç¿¿íòíèé áîäëîãûã ýñýðã¿¿öñýí àðä ò¿ìíèé õºäºë㺺í. “Ôåîäàëûí” õºðºí㺠õóðààëò, æàñûí êàìïàíè, õàìòðàë êîììóíûã îëíîîð íü áàéãóóëñàí, íàì, òºðèéí øàëãàëò çîõèîí ÿâóóëñàí çýðýã ÿâäàë íü Êîìèíòåðíû øóóä óäèðäëàãûí äîð, ò¿¿íèé áèå òºëººëºã÷, ñóðãàã÷ íàð òóõàéëáàë: Â.Êó÷óìîâ, ×åðíîìîðäþê íàðûí îðîëöîîòîéãîîð áîëæ ºíãºðñºí áºãººä ýäãýýð íü õóâèàð õºäºëìºð ýðõëýã÷, ýä õºðºí㺺ð ÷èíýýëýã õóâèéí àæ àõóéòíû, òóõàéëáàë, ìàë÷èí àðäûí õóâèéí ºì÷èéã ýçäýýñ íü ñàëãàí àâ÷ ýçýíã¿éä¿¿ëýí, õ¿ì¿¿ñèéí ñýòãýë ñàíààíû òîãòâîðòîé áàéäëûã àëäàãäóóëàí, íàì,çàñàãòàà èòãýõ èòãýëèéã íü õºñºð õàÿãäàõàä õ¿ðãýñýí áèëýý. ¯¿íèé óëìààñ á¿ð 1929 îíä “ôåîäàëûí” õºðºí㺠õóðààõûã ýñýðã¿¿öñýí Õàíòàéøèð óóëûí àéìãèéí Äýëãýð óóëûí õîøóóíû Æàðãàëàíò ñóìûí õºðºí㺠÷èíýý á¿õèé àðäóóä ñóìûí çàõèðãààã äîâòëîí, äàíñ õàðûã øóóä õóðààí àâàõ çýðãýýð àâèðëàæ áàéæýý1. Àðä îëíû äóðã¿éöýë ÿíç á¿ðèéí õýëáýðýýð èëýð÷ áàéñíû äîòîð: 1930 îíû ýöñýýñ ªìíºãîâü, Àëòàé çýðýã àéìãààñ àéë ºðõ, àðä îëíîîðîî îðãîæ õèë äàâàí í¿¿õ, ä¿ðâýõ çýðýã ¿çýãäýë ãàð÷ ýõýëñýí áàéíà. Òóõàéëáàë: ªâºðõàíãàé àéìãèéí ªëçèéò ñóìûí ãèø¿¿í Ñýíãýëäýðýýñ 1931 îíû ¯III ñàðä èð¿¿ëñýí ìýäýýíä ºã¿¿ëýõäýý: “ªíãºðñºí íàìàð öàã ªâºðõàíãàéí áàðóóí õèëýýñ Î÷èâ íàð õýìýýõ òýðã¿¿ëýí ¿ëýìæõýí òîîíû àéë õºðºíãèéí õàìòààð îðãîñîí. Ýä¿ãýý áàñ ë îëîí ºðõ àéë îðãîñîí áºãººä çàìä òîõèîëäñîí õîðøîîíû ñàëáàð, õàìòðàë, íºõäèéã äàé÷ëàí áàðèí àâ÷, àëàõ òàëàõ çýðýãò õ¿ðã¿¿ëýõ áà ìºí òýäíèé õýëýõ íü òàíàé ºíººõ õýäýí îðîñ ÷èíü èðæ òàâèìîé õýìýýõèéí õàìò ôåîäàëûí õºðºíãèéã òýä íàð èíãýæ õóðààñàí áîë áèä íàð îäîî èíãýæ õóðààäàã þì õýìýýõèéí äýýð òàíàé ìóóñàéí ìóõàð òîëãîéòíóóäûã õ¿éñ òýìòðýí àðèëãàíà õýìýýõ ëîîçîíã òàâüæ ÿâñíûã íóòãèéí àðäóóä öóóðõàæ áàéíà” ãýæýý. 1932 îíû äóíä ¿å õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëñýí ýíýõ¿¿ ä¿ðâýõ õºäºë㺺íä ÁÍÌÀÓ-ûí õèëèéí äàãóó îðøèõ çàñàã çàõèðãààíû îäîîãèéí õóâààðèàð Õîâä, Áàÿí-ªëãèé, Ãîâü-Àëòàé, Áàÿíõîíãîð, ªâºðõàíãàé, Ñ¿õáààòàð, Äîðíîãîâü, Äóíäãîâü, Äîðíîä, ªìíºãîâü, Õºâñãºë àéìãóóä õàìðàãäñàí áàéíà. Ýíäýýñ ¿çâýë õèë äàâàí ä¿ðâýõ ÿâäàë õèë çàëãàà áàðàã á¿õ àéìãèéã õàìàðñàí õºäºë㺺íèé õýëáýðòýé áàéæýý. Ä¿ðâýãñäèéí äîòîð ëàì, õàð ôåîäàë àãñàä, íàì, ýâëýëèéí ãèø¿¿ä õ¿ðòýë îðîëöñîí áàéâ. Ä¿ðâýõ õºäºë㺺íä á¿ðýí áóñ ìýäýýãýýð íèéòäýý 7542 ºðõ àéë áóþó äóíäæààð 30 ìÿíãà ãàðóé õ¿í õàìðàãäñàí íü ìýäýãäýæ áàéãàà þì. Òýäíèé èõýíõ íü òºð, çàñãààñ àâ÷ ÿâóóëñàí àðãà õýìæýýíèé ¿ðýýð 1932 îíû ýöýñ ãýõýä ýðãýæ èðæýý. Óã õºäºë㺺íä îðîëöîã÷èä ÷èíýýëýã àðä, áàÿ÷óóäûí õºðºíãèéã õóðààõûí ýñðýã áàéñàí òºäèéã¿é óëààí èìïåðèàëèçìààð àæèë õýðãýý õèéëãýõèéí /Ǻâëºëòººñ óðèãäñàí àæèë÷äûã õýëæýý. ðåä/ ýñðýã áàéñàí òóõàé çàðèì ìýäýýíä ºã¿¿ëæýý. Ýíý ¿åýð ä¿ðâýãñäèéí òîîã öààøèä íàðèéâ÷ëàí ñóäàëæ, íýã ìºð áîëãóóøòàéã òýìäýãëýõ íü ç¿éòýé. 2 1

ÍÒÀ. ô.4, ä.4, õí.166. ÍÒÀ. ô.4, ä.Ç, õí.99. ò-9-14.

159

Èéíõ¿¿ àðä îëíû äîòîð áóõèìäàë ¿¿ñ÷, õºäºë㺺íä îðñîí ýíý ¿åä íàì, çàñãààñ àíãè÷ëàí ÿëãàâàðëàõ áîäëîãîî õàòóó áàðèìòàëæ áàéñàí ÿâäàë íàì, òºðèéí áîäëîãûã ýñýðã¿¿öñýí çýâñýãò áîñëîãî ãàðàõ ¿íäýñ áîëæýý. Ãýâ÷ òóõàéí ¿åä íàì, òºðèéí àëäààã ººðñäèéí ýðõ àøèãò íèéöòýéãýýð àøèãëàõ áîäîëòîé çàðèì ëàì íàð áàéñíûã ¿ã¿éñãýæ áîëîõã¿é þì. Òóõàéëáàë: Äîðîìáî Ãýíäýíæàìöààñ Áàí÷èí Áîãäîä ºðãºõººð ¿éëäñýí áè÷èãò: “Áèäíèé îðîí äàõü øàøèíä äàéñàí îëîí ãàðñàí áèëýý. Òýð ãàðààä ÿàæ áóé õýìýýâýýñ íîì ¸ñ, öààçûã ýâäýõ áóþó ãàãö íî¸äûí öààçûã ýâäýæ áàéãàà. Èéì áîëîõîä íîìûí öààç, õààí öààç õî¸ðûã õóó÷èí ¸ñîîð äýëãýð¿¿ëýõèéã àéëòãàÿ” õýìýýí áè÷æýý. ¯¿íèé çýðýãöýý áîñëîãîä îðîëöîãñîä “Áîãä ëàì íàðûí øàøíûã äýëãýð¿¿ëýã÷ øàâü íàð áîëñîí áèä íàð øàð òóãèéã ìàíäóóëæ, øàøíûã ñ¿ðèéã áàäðóóëàã÷ øàð öýðãèéí õýðýã óëìààð ìàíäàõ áîëòóãàé”, ”àðäûí çàñãèéí òºðèéã áàðüæ áàéãàà àëìàñ øóëìàñíóóäûã ¿íäñýýð íýã ÷ ¿ã¿é ñºíººì¿é” ãýõ çýðýã ëîîçîí, óðèàí äîð ÿâæ áàéñàí áºãººä ìºí ¿åýð òóñ îðíû õ¿í àìûí äóíä “àðäûí çàñàã óäàõ ¿ã¿é ñºíºì¿é” “Áàí÷èí Áîãä òóñ îðíîî èðæ, ÿäàðñàí ç¿äýðñýí îëîí àðäûã òýòãýõ ó÷èðòàé”, “øàð öýðýã Íèéñëýë Õ¿ðýýã ýçëýýä, îäîî íààø õºäºëñºí ãýíý” ãýõ çýðãýýð àìíààñ àì äàìæèí ýõëýë òºãñãºëã¿é, ¿íýí õóäàë íü ¿ë ÿëãàãäàõ öóóðõàë ãàçàð àâ÷ áàéâ. Óëñ îðíû áàéäàë òîãòâîðã¿é áîëñîí èéì ¿åä íàì, òºðèéí óäèðäëàãà ÷ áóé áîëñîí íºõöºë áàéäàëä çºâ ç¿éòýé ¿íýëýëò ä¿ãíýëò ºã÷ ÷àäàõã¿é áàéâ. ßã èéì ¿åä 1930 îíä Óëààíãîì áà Òºãñáóÿíòûí õ¿ðýýíä ëàì íàðûí áîñëîãî ãàð÷, ò¿¿íèéã äàðàõ êîìèññûã Íàìûí Òºâ Õîðîîíû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Ýëäýâ-Î÷èðîîð òýðã¿¿ë¿¿ëýí èëãýýæýý. 1930 îíû III ñàðûí Ç1-íèé ºäºð Íàìûí Òºâ õîðîîíû Òýðã¿¿ëýã÷äèéí õóðëààð òýðõ¿¿ õî¸ð õèéäèéí áàéäëûí òóõàé Ýëäýâ-Î÷èðîîñ èð¿¿ëñýí óòñûã àâ÷ õýëýëöýýä, “Óëààíãîì áà Òºãñáóÿíòûí õîøóóäûã öýðãèéí áàéäàëòàé áîëãîìîé” ”Òºãñáóÿíòûí ýñýðã¿¿öëèé㠺俿ëýã÷ áà óäèðäàã÷ íàðûã õàðüÿà íóòãèéí àëáàí ãàçðààð èëýðõèéëýí àâ÷ ìºí òýðõ¿¿ õºäºë㺺í äîð îðîëöîæ á¿õèé íàì ýâëýëèéí ãèø¿¿äèéí õàìò áóóäàí öààçàëìîé”1 õýìýýí áîñîã÷äûí óäèðäàã÷äûã îëíû ºìíº áóóäàí àëàõ çºâøººðëèéã Ýëäýâ-Î÷èð òýðã¿¿òýé êîìèññò ºãñºí áàéäàã. Íàì, çàñãààñ õ¿÷ õýðýãëýæ àâñàí ýíýõ¿¿ àðãà õýìæýý íü ò¿ð çóóðûí ãàë óíòðààõ òºäèé áîëñíîîñ ººð ÿìàð ÷ ¿ð ä¿í ºãººã¿é, õàðèí ÷ îëîí ò¿ìíèé ñàíàà ñýòãýãäëèéã óëàì àëäàãäóóëæ, õºñºðä¿¿ëýõýä õ¿ðãýæ áàéâ. 1932 îí ãàð÷, íàì, çàñãèéí öàãàà îëîîã¿é áîäëîãûã ýñýðã¿¿öñýí àðä îëíû äóðã¿éöýë “àðäûí çàñãèéã ñºíººæ, Áàí÷èí Áîãä èðæ áóé” öóóðõàëòàé õîëèëäîí íèéëæ, ýõ çàõàà àëäñàí ýíý ¿åä I¯ ñàðûí 11-íä Õºâñãºë àéìãèéí Ðàøààíò ñóìûí Õÿëãàíàòûí õ¿ðýýíèé 10 îð÷èì ëàì íàð òýð õàâèéí øèíý õàð áîëñîí õ¿ì¿¿ñòýé íèéëæ, íýãýí çóó ãàðóé õ¿í ôåîäàë àãñàí ×îéæèíñ¿ðýí, õîðøîîíû äýëã¿¿ðèéí ýðõëýã÷ Æàìñðàíäîðæ, õàìòðàëûí äàðãà àãñàí Ñàíæèä íàð óäèðäàí, õàðüÿàò ñóìûí çàõèðãààã òîéðîí áàðèâ÷ëàõààð áèðäààí, öàõèóð áóó, ìîä øèéäýì àãñàí ìîðäñîíîîð çýâñýãò áîñëîãî ýõýëæýý. Òýä Õÿëãàíàòûí õ¿ðýýíèé îð÷ìîîñ, 60 øàõàì êèëîìåòð çàéòàé îðøèõ Ðàøààíòûí Äàðâà áàíäèäûí õ¿ðýýíä IY ñàðûí 12-13-íä èðæ, çàìä òààðàëäñàí á¿ãäèéã ñ¿éòãýæ, õ¿ì¿¿ñèéã äàé÷ëàí òîîãîî îëøðóóëñààð áàéæýý. Áîñîã÷èä Ðàøààíòàä èðýýä “Î÷èðáàòûí öýðãèéí ÿàì” ãýã÷èéã áàéãóóëàí, /Óðä íü çîõèîí áàéãóóëàëò õèéãäýýã¿é áàéñíààñ ¿çýõýä ÿàâ÷ 1

ÍÒÀ. ô.4, ä.3, õí.186. òàë-102.

160

áýëòãýãäñýí, òºëºâëºãäñºí õýðýã áóñ õýìýýí ñàíàíà./ òàìãà, òýìäýã, ººðèéí ñàõèóñ, áàíç øààõàéòàé áîëæýý. Áîñîã÷äûã “øàð öýðýã” ãýæ íýðëýâ. Óëààíáààòàðààñ òýäíèéã äàðàõààð öýðýã èðýõèéí ºìíº “Î÷èðáàòûí ÿàì” ãýã÷ íü áîñëîãûã òýëæ ºðãºòãºí, Õºâñãºë àéìãèéí Òºìºðáóëàã, Á¿ðýíõààí, Á¿ðýíòîãòîõ, Àðõàíãàé àéìãèéí Öýöýðëýã, Áàÿíç¿ðõ, Èäýð, ×àíäìàíü, Èõ Æàðãàëàíò /îäîîãèéí Õºâñãºë àéìãèéí Ãàëò, Øèíý-Èäýð, Æàðãàëàíò/ çýðýã ñóìäàä “æàíæèí” õýìýýã÷äèéã òóñ á¿ð 10-20 öýðýãòýé ÿâóóëæ áàéæýý. ¯¿íýýñ ¿¿äýí áîñëîãî õýä õýäýí ãàçàð íýãýí çýðýã ¿¿ñýâ ãýñýí ÿðèà ãàð÷ áàéæýý. Ýíýõ¿¿ áîñëîãûã çîõèîí áàéãóóëàã÷èä, ò¿¿íä îðîëöîãñîä ãàäíà, äîòíû õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ õ¿÷íýýñ çààâàð çºâëºãºº àâ÷, óäèðäàìæ áîëãîñîí ãýõ àëáàí ¸ñíû áàðèìò áàéõã¿é áîëîâ÷ àðäûí õóâüñãàëûã òààøààãààã¿é òîäîðõîé õ¿÷èí áàéæ, ò¿¿íèé øóóä áàñ íºëºº òóññàí ãýõ ¿íäýñëýë áóé. “Øàøíûã ìàíäóóëàõ, àìüòíûã æàðãóóëàã÷ Î÷èðáàòûí öýðãèéí ÿàìíààñ Õÿëãàíàòûí çýðýã õîéä òàëûã á¿õèé ë òîõèíóóëàõààð òóñãàéëàí òîìèëîãäñîí ëàì Ñàìáóóãèéí áè÷èã” ãýã÷èä : “ýíý áîëáîîñ ëàëûã äàðæ, øàìáàëûí äàéí ¿¿ñ÷ áóé ó÷èð ¿¿íä öýðýã áîëæ ç¿òãýñýí õ¿í á¿ð Ýðýãäýíäàãâà õààíû á¿ðýëáàà áèå, õýë, ñýòãýë ãóðàâò ×îéæèí ñàõèóñ îðøèõ ó÷èðòàé áºãººä õýðýâ ýñ ÿâñàí ýòãýýäýä ëàë ø¿ãëýõ ¸ñòîé áîëìîé”1 ãýõ çýðãýýð óõóóëàí áè÷ñýí íü áèé. Ýíý çýâñýãò áîñëîãûí òóõàé äîðîîñ èðñýí ìýäýýëëèéã ¿íäýñëýí 1932 îíû I¯ ñàðûí 14-íä Íàìûí Òºâ Õîðîî, Çàñãèéí ãàçðààñ áîñëîãûã äàðàõ òóõàé øèéäâýð ãàðãàæ, Æ.Ëõ¿ìáý äàðãàòàé Çàñãèéí ãàçðûí á¿ðýí ýðõò êîìèññûã òîìèëæýý. ÁÍÌÀÓ-ûí Áàãà õóðàë, Çàñãèéí ãàçðûí òîâ÷îîíû Òýðã¿¿ëýã÷äèéí 1932 îíû I¯ ñàðûí 17-íèé ºäðèéí õàìòàðñàí õóðëûí òîãòîîëä: “ýñýðã¿¿ õºäºë㺺íèéã ãàçàð àâàõóóëàõã¿é öîõèæ, õîð àþóëûã íèéòýä òàíèóëàõûí òóëä Æ.Ëõ¿ìáý òýðã¿¿íòýé, Ö.Ãèâààïèë [ÄÕÃ], Ñàíæìÿòàâ [öýðãèéí], Ã.Öýäýí-Èø [Ýâëýëèéí Òºâ Õîðîî] íàðûí òàâàí õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿í á¿õèé êîìèññûã óëñ òºðèéí ãýìò õýðýã ø¿¿í òàñëàõ ýðõ õýìæýýòýéãýýð òîìèëæýý. Çàñãèéí ãàçðûí êîìèññ, öýðãèéí õ¿÷ýýð Ðàøààíòàä áàéñàí çýâñýãò áîñëîãûí òºâèéã 1932 îíû I¯ ñàðûí 23-íàà äàéð÷ öîõèñîí áîëîâ÷, ýíý íü áîñîã÷èä ñóìààñ ñóì äàìæèí, àðä îëíûã õ¿÷ýýð ò¿ðýìãèéëýí öýðýã ýëñ¿¿ëýí, ¿éìýýí ò¿éâýýí áóñíèóëàõ óðøèãòàé áîëñíûã òýìäýãëýõ õýðýãòýé. ¯¿íèé ÷ óëìààñ óóë õàäààð õýðýí òýí¿¿÷èëñýí çýâñýãò áîñëîãûí óäèðäàã÷èä, æàíæèí Ñàìáóó ä¿â÷èí, Ò¿ãæ, Æàìö íàðûã 1932 îíû íàìàð õ¿ðòýë áàðüæ ýñ ÷àäñàí áèëýý. Äàøðàìä íýãýí ç¿éëèéã òýìäýãëýõýä, 1932 îíû ¯I ñàðûí 13-íû ºäðèéí Äîòîîäûã õàìãààëàõ ãàçðààñ ãàðãàñàí ìýäýýíä “äýýðýì÷èä 1 îíãîöûã ñºíººñºí” ãýñýí, ìºí ÇÕÓ-ààñ Äýëõèéí Ï äàéíû äàðàà öàãàà÷ëàí ãàðñàí íýðò ìîíãîë÷ ýðäýìòýí, ïðîôåññîð Íèêîëàé Ïîïïå: “1932 îíû áîñëîãûí ¿åýð Îðîñîîñ Ìîíãîëä îíãîö, òàíê èëãýýæ áàéñàí þì” õýìýýí áè÷ñýí çýðãèéã ¿íäýñ áîëãîæ, 1932 îíû Ìîíãîëûí çýâñýãò áîñëîãûã äàðàõàä Ǻâëºëòèéí òàë îðîëöæýý ãýæ õýëæ áîëíî. Áèå áèåíýý ¿ë îéëãîõ õî¸ð òàëûí õ¿÷èí Ìîíãîë îðíû Õºâñãºë, Àðõàíãàé, ªâºðõàíãàé, Çàâõàí, Ãîâü-Àëòàé ãýýä ë áàðàã á¿õ àéìãèéã õàìàðñàí çýâñýãò òóëàëäààí õèéæ, ò¿¿íä ëàì, õàð íèéëñýí õýäýí àðâàí 1

ÍÒÀ. ô.4, ä.4, õí.185.ò-101.

161

ìÿíãàí àðä èðãýä õàìðàãäæýý. Ýíýõ¿¿ çýâñýãò áîñëîãûí óðøãààð îëîí õ¿íèé àìü ýðñäýæ, óëñ îðîíä èõýýõýí õýìæýýíèé õîõèðîë ó÷èðæýý. ÁÍÌÀÓ-ûí Áàãà õóðëûí Õ¯II îíö áàãà õóðëûí [1932.YII ñàð] øèéäâýðýýð: õóâèéí õóäàëäààã õÿçãààðëàæ, àðäûí àæ àõóéòíû ºì÷ õºðºíãèéã íî¸äûí õºðºíãºòýé àäèëòãàæ õóðààñàí, àðä îëíûã õàìòðàëä õ¿÷ýýð àëáàäàí îðóóëñàí, ëàì íàðûã õ¿÷ýýð õàð áîëãîñîí, øàøèí ø¿òëýãèéã ìºðäºæ ìºøãèñºí çýðýã çàðèì òîõèîëäîëä ¿íäñýí õóóëü çºð÷ñºí ãýìò õýðãèéí øèíæòýé àëäàà, íóãàëààíóóäûã óäèðäàõ àëáàí ãàçðóóä, îðîí íóòàã äàõü ò¿¿íèé òºëººëºã÷人ñ ãàðãàæ áàéñíûã àëáàí ¸ñîîð õ¿ëýýæ, õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ áîñëîãîä îðîëöñîí õýðãýýð áàðèãäàí, ìºðäºãäºæ áóé èðãýäèéã [òîìîîõîí ôåîäàë, ëàì, íàðûí çýðýã òîëãîéëîã÷äîîñ áóñàä] ñóëëàõ, òýð ÷ á¿¿ õýë õºðºí㺠õóðààõ àñóóäàëòàé õîëáîãäîæ áàðèãäñàí ôåîäàëóóäûã ñóëëàõ, ìºí àëàõ ÿëààð çààãäñàí áîëîâ÷ òóøààë íü õýðýãæýýã¿é õ¿ì¿¿ñèéí ÿëûã 10 æèëýýð ñîëèõ òóõàé ºðøººëèéí òîãòîîë ãàðãàæ áàéæýý1. ×óõàì þóíû ó÷èð õî¸ð ãóðàâõàí ñàðûí äîòîð “õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ áîñëîãîä îðîëöîãñäîä” èéì ºðøººë ¿ç¿¿ëýõ áèëýý. Ýíý áîë ººðñäèéí àëäààãàà óõàæ îéëãîæ áàéñàíòàé õîëáîîòîé ãýæ õýëæ áîëíî. Çýâñýãò áîñëîãûí òîëãîé óäèðäàã÷, æàíæèí õýìýýãäýí ÿâñàí õ¿ì¿¿ñèéí ãîë ãîë ìýä¿¿ëãýýñ2 ¿çâýë, ×.Ñàìáóó, Ñ.Áóðèàä, Áóòà÷èéí Æàìñðàíäîðæ, Öýäýíãèéí Æàìö, Áàòáîëäûí Ò¿ãæ, Áààòàðûí Àþóðçàíà çýðýã áîñëîãûí óäèðäàã÷, “æàíæèí” îëîí õ¿ì¿¿ñ ýíä òýíä ÿâààä “ýñýðã¿¿ä” áàðèãäàæ òîõèîëäëîîð “æàíæèí” áîëñîí áàéõ áºãººä ìºí ýäãýýð õ¿ì¿¿ñ áèå áèåñèéã óðüä òàíüäàãã¿é áàéñàí íü óã çýâñýãò áîñëîãî óðüäààñ ñàéòàð áýëòãýãäñýí, çîõèîí áàéãóóëàëòòàé õýðýã áóñ áîëîõûã ãýð÷èëæ áóé õýìýýí ¿çíý. Ìºí “æàíæèí” áîëñîí õ¿ì¿¿ñèéí äîòîð “ç¿¿íèé” íóãàëàà çàâõðàëûã óðä íü èëýðõèé ýñýðã¿¿öýæ áàéñàí Õîâäûí öýðãèéí Æàìö íàðûí çýðýã õ¿ì¿¿ñ îðñîí íü ÷ áàñ ó÷èðòàé áàéñàí áèç ýý. Äýýð äóðäñàí ç¿éë¿¿äèéã ñàéòàð íÿãòëàí ¿çýõ àâààñ 1932 îíû õàâàð Ìîíãîëä ãàðñàí çýâñýãò áîñëîãûã àãóóëãààðàà “àðäûí” õýìýýí íýðèéäýæ áîëîõ áîëîâ÷ õýëáýð, ¿éë àæèëëàãààãààðàà àíõ ¿¿ññýí áîñëîãûí àãóóëãà àëäàãäàæ, ñ¿¿ëäýý õîðñîë, õàðãèñ øèíæ íü äàâàìãàéëñàí, öóñ óðñãàñàí èðãýíèé äàéí øèíæòýé áîëæ ýõýëñýí õýìýýí ¿çýæ áîëîõ òàëòàé. Äàøðàìä òýìäýãëýõýä, 1932 îíû ¯ ñàðûí 16-íû ºäºð ÁÕÊ/á/Í-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îî õóðàëäààíààðàà: Ǻâëºëò çàñãèéí áîäëîãûã Ìîíãîëä õóóëáàðëàñíààñ ¿¿äýí Ìîíãîëä ãàðñàí áîñëîãûí øàëòãààíû òóõàé õýëýëöñýí áàéäàã þì3. Ýíý íü Ìîíãîëä ãàðñàí áîñëîãûí øàëòãààí íü ÇÕÓààñ õóóëáàðëàñàí ç¿¿íèé áîäëîãûã ýñýðã¿¿öñýí àðä ò¿ìíèé äóðã¿éöýë, õºäºë㺺í áîëîõûã íîòîëæ áóé õýðýã þì. § 3. Øèíý ýðãýëòèéí áîäëîãî Õýò ç¿¿íèé àëäàà çàâõðàëûã çàñàæ çàëðóóëàõ çàìä øèëæñýí íü. 1929-1932 îíû äóíä ¿å õ¿ðòýë ¿ðãýëæèëñýí õýò ç¿¿íòíèé àäàë áàëìàä ¿éë àæèëëàãààíààñ áîëæ, óëñ îðíû ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí àìüäðàëûí á¿õ ë ñàëáàðò èõýýõýí ñºðºã ¿ð äàãàâàð áèé áîëæ, õÿìðàëä îðñîí þì. Òºâ, îðîí íóòàãò ç¿¿íèé àëäàà çàâõðàëûã ø¿¿ìæèëæ, ¿íýí ìºíèéã îëîõûã ýðìýëçýõ áîëæýý. 1

1.ÁÍÌÀÓ-ûí Õ¯II îíö áàãà õóðëûí èëòãýë òîãòîîë. ÓÁ., 1932 îí. ÍÒÀ. ô.4, ä.4, õí.301. 3 ÐÖÕÈÄÍÈ. ô.17. Îï.162-ä 12. òàë-166. 2

162

Ìîíãîëûí óäèðäàã÷èä óëñ îðíû áàéäàë íîöòîé õÿìàð÷ áàéãààã 1932 îíû IY ñàðààñ ýõëýí ìýäýð÷, çàðèì àðãà õýìæýý àâñàí áàéíà. Òóõàéëáàë: 1932 îíû Y ñàðûí 14 -íä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, Õÿíàí Áàéöààõ Òºâ Êîìèññ, ÌÕÇÝ-èéí Òºâ Õîðîîíû Òýðã¿¿ëýã÷ ãèø¿¿äèéí õàìòàðñàí õóðëààð íàì, òºðèéí áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààíû òóõàé õýëýëöýýä, ÇÕÓ-ûí òóðøëàãûã á¿òýýë÷ýýð õýðýãëýõèéí îðîíä øóóä õóóëáàðëàæ, íóãàëàà çàâõðàë ãàðãàæ áàéãààã òýìäýãëýýä, èéì áàéäëûã çàñàæ çàëðóóëàõ õýðýãòýé ãýñýí øèéäâýð ãàðãàñàí þì. Ãýâ÷ íàìûí óäèðäëàãàä áàéñàí çàðèì õ¿ì¿¿ñ ç¿¿íòíèé àëäàà çàâõðàëûã õàëõàâ÷ëàí õààöàéëàõûã îðîëäîæ, øèíý áàðóóíòíóóä õóâüñãàëûí ¿éë ÿâö ã¿íçãèéð÷ áàéãààä äóðã¿éöýæ áàéãàà þì õýìýýí ø¿¿ìæèëæ áàéâ. Ãýâ÷ óëñ îðíû áàéäàë óëàì á¿ð õóðöäàæ, çýâñýãò áîñëîãî ò¿ðãýí çóóð ãàçàð àâ÷ áàéñàí ó÷èð 1932 îíû YI ñàðûí 1-íä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, Õÿíàí áàéöààõ Òºâ Êîìèññûí õàìòàðñàí õóðàë, Óëñûí Áàãà õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí õóðàë óäàà äàðàà áîëæ, àðä ò¿ìíèé ø¿òýõ, áèøðýõ ýðõ ÷ºëººã õýòýðõèé õÿçãààðëàæ, òºð øàøíûã òóñãààðëàñàí õóóëèéã ãóéâóóëàí çàâõðóóëæ áàéãàà íü çàðèì àéìàãò çýâñýãò áîñëîãî äýãäýõ ãîë øàëòãààí áîëæ áàéíà õýìýýí òýìäýãëýýä, ñ¿ì õèéäèéí áóðõàí òàõèëààñ àëáàí òàòâàð õóðààõ çýðýã çàâõðàë ãàð÷ áàéãààã áóðóóøààæ, òºð øàøíûã òóñãààðëàñàí õóóëèéí çààëòûã öààøèä õýëáýðýëòã¿é áèåë¿¿ëýõ ÿâäëûã õÿíàæ áàéõ òóñãàé êîìèññ áàéãóóëñàí áàéíà. ̺í çýâñýãò áîñëîãîä îðîëöîæ áàéãàà ëàì íàðûí øàâèëäàã ñ¿ì, õèéäèéí ìàë, õºðºíãèéã õóðààõ øèéäâýð ãàðãàæýý. Èéíõ¿¿ Íàìûí Òºâ Õîðîî îéð îéðõîí õóðàëäàæ óëñ îðíû áàéäëûã õýëýëöýæ, çàðèì àðãà õýìæýý àâ÷ áàéñíû çàðèì íü òºäèé ë îíîâ÷òîé áóñ ò¿ð çóóð àðãàöààõ áàéäàëòàé áàéñàí ó÷èð ºðãºí îëíû ñýòãýëä íèéöñýíã¿éãýýñ áîëæ íààøòàé ¿ð ä¿í ºãººã¿é þì. Ýíý íü çýâñýãò áîñëîãî óëàì ºðãºæèí ã¿íçãèéðýõýä ÷ ò¿ëõýö áîëæ áàéëàà. Òèéìýýñ àðãà áóþó 1932 îíû YI ñàðûí 16-íä Íàìûí Òºâ Õîðîîíû Òýðã¿¿ëýã÷äèéí õóðëààð Õºâñãºë àéìàãò ãàðñàí çýâñýãò áîñëîãûã äàðàõ òóõàé õýëýëöýýä íàì, òºðººñ àëäààòàé áîäëîãî ÿâóóëæ áóéã õ¿ëýýí çºâøººð÷, õýò ç¿¿íèé íóãàëàà çàâõðàëûã ÿàðàëòàé çàñàæ çàëðóóëæ ýõýëñýí áàéíà. Òóñ õóðëààñ çýâñýãò áîñëîãûã äàðàõ òóñãàé êîìèññ òîìèëæýý. Ìîíãîë îðîíä áîëæ áàéãàà ýíý áàéäëûã òóõàéí ¿åä Óëààíáààòàðò àæèëëàæ áàéñàí Êîìèíòåðíû òºëººëºã÷, ÇÑÁÍÕÓ-ûí Á¿ðýí ýðõò ýë÷èí íàð ñàéòàð ìýäýæ áàéñàí ó÷èð òóñ òóñûíõàà øóãàìààð Êîìèíòåðí áà ÇÕÓ-ûí óäèðäëàãàä áàéíãà ìýäýýëæ áàéëàà. ̺í ÌÀÕÍ-ûí óäèðäàõ àæèëòàí ª. Áàäðàõ, Ç.Øèæýý íàð òóñ òóñäàà Ǻâëºëòèéí óäèðäàã÷äàä çàõèäëààð ìýäýãäýí, ”Ç¿¿íòíèé çîõèñã¿é ¿éë àæèëëàãààíààñ áîëæ íóãàëàà çàâõðàë ãàð÷, çýâñýãò áîñëîãî äýãäýõ áîëñîí“ òóõàé ìýäýýëæ, óëìààð ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû óäèðäëàãà ýâ íýãäýëã¿é õýñýã á¿ëýã áîëöãîîæ, ¿ðãýëæ õîîðîíäîî ñºðãºëäºæ, Êîìèíòåðíîîñ ìîíãîëûí òàëààð ãàðãàñàí òîãòîîë øèéäâýð, çºâëºãºº çààâðûã îãòõîí ÷ õàéõðàõã¿é áàéãààã äóðäñàí áàéëàà. ̺í òýä ÌÀÕÍ-ûí óäèðäëàãàä áèé áîëñîí çîõèñã¿é áàéäàë, óëñ îðíû õýìæýýíä ã¿íçãèé õÿìðàë áàéãààã íýí äàðóé çàñ÷ çàëðóóëàõûí òóëä Êîìèíòåðíèé ÿéöýòãýõ õîðîîíîîñ áèå òºëººëºã÷ºº Óëààíáààòàðò ÿàðàëòàé èð¿¿ëýõèéã îíöëîí õ¿ñ÷ áàéëàà. ÇÕÓ, Êîìèíòåðíû óäèðäàã÷èä Ìîíãîëûí òóõàé áàéíãà ìýäýýëýëòýé áàéñàí ó÷ðààñ íèëýýä àíõààðàë òàâüæ áàéñíû ñàöóó Ìîíãîëîîñ óäàà äàðàà èðñýí çàõèäàëä äóðäñàí ç¿éëòýé òàíèëöààä, 1932 îíû YI ñàðûí 16íä ÁÕÊ(á) Í-ûí Òºâ Õîðîîíû Óëñ Òºðèéí Òîâ÷îîíû õóðëààð Ìîíãîëûí áàéäëûí òóõàé õýëýëöýæ, çîõèõ øèéäâýð ãàðãàæýý. ¯¿íèé äàðàà ìºí ñàðûí

163

29-íä Êîìèíòåðíû ÿéöýòãýõ Õîðîî, ÁÕÊ(á)Í-ûí Òºâ Õîðîî õàìòàðñàí òîãòîîë ãàðãàæ, ò¿¿íèéãýý çàõèäàë õýëáýðòýé áîëãîæ È.Â.Ñòàëèí, Ä.Ç.Ìàíèóëüñêèé, Î.Â.Êóóñèíåí íàðûí ãàðûí ¿ñýãòýéãýýð ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíä õ¿ðã¿¿ëñýí áàéíà. Óóë çàõèäàëä, ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, ÁÍÌÀÓ-ûí óäèðäàã÷èä “Ìîíãîëûí ýäèéí çàñàã áà ¿íäýñòíèé àæ áàéäëûí îíöëîãèéã ¿ë îéøîîí ... õºäºëìºð÷èí àðäóóäààñ òàñðàí, ÷èíýýëýã àðäûí íèëýýä õýñãèéã ôåîäàëóóäûí áà õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ äýýä ëàì íàðûí òèéø ò¿ëõñýí õýä õýäýí íîöòîé àëäàà çàâõðàë”1 ãàðãàñíûã òýìäýãëýýä, ÌÀÕÍ, Àðäûí çàñãèéí ãàçðààñ ãàðãàñàí ¿íäñýí àëäàà çàâõðàëûã äîëîîí ç¿éëýýð òîäîðõîéëñîí áàéíà. Òóõàéëáàë: òºð çàñãèéí ¿¿ðýãò àæëûã ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî ººðòºº òºâëºð¿¿ëæ, Óëñûí Áàãà õóðàë, Çàñãèéí ãàçðûí íýð õ¿íäèéã áóóðóóëñàí ÁÍÌÀÓ-ûí ¯íäñýí õóóëèéí çààëòûã çºð÷èæ “îëîí ò¿ìíèé ñ¿ñýã áèøðýëèéã äîðîìæëîõ” áîëñîí àðäûí õóâèéí àæ àõóéòíûã “á¿õ íèéòýýð íü õàìòðàëæóóëàõ”, ýíãèéí õóäàëäààã óñòãàæ, Õàðèëöàí Òóñëàëöàõ Õîðøîîíä õóäàëäààíû îíö ýðõ îëãîñîí”: “… ÷èíýýëýã àðä ëóãàà òýìöýõ áóðóó áîäëîãûã ÿâóóëñàí” íü Ìîíãîëä óëñ òºðèéí áàéäàë õóðöäàõ ¿íäñýí øàëòãààí áîëñîí áàéíà ãýæ óã çàõèäàëä äóðäæýý. Äýýðõ àëäàà çàâõðàë ãàðñàí ãîë øàëòãààí íü Ìîíãîëûí îíöëîãèéã ¿ë õàéõàð÷, ÇÑÁÍÕÓ-ûí “àæ àõóé, óëñ òºðèéí ... áîäëîãûã õýâýýð íü õóóëáàðëàñàí” ÿâäàë ìºí ãýýä “Çºâëºëòèéí ñóðãàã÷, çºâëºõ íàð ... Ìîíãîëûí óäèðäàã÷ íàðûí ¿éëäñýí àëäàà çàâõðàëä äýìæëýã ¿ç¿¿ëñýí íü öººí áóñ áàéíà”1 ãýæ çààæýý. Ìîíãîëûí óëñ òºð, íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí á¿õ ñàëáàðò íèëýýä ãàçàð àâ÷ ã¿íçãèéðñýí ýíýõ¿¿ çîõèñã¿é ÿâäëûã õýðõýí çàñàæ çàëðóóëàõ àðãà÷èëñàí çààâðûã àðâàí äºðâºí ç¿éëýýð òîäîðõîéëñîí áàéíà. Òîäðóóëáàë: çýâñýãò “áîñëîãûã àõàð áîãèíî õóãàöààíû äîòîð äàðæ, áîñëîãûã çîõèîí áàéãóóëæ óäèðäàã÷ ôåîäàëóóä áà äýýä ëàì íàð õèéãýýä ... áîñëîãîä èë òîäîðõîé èäýâõòýéãýýð îðîëöîã÷èä, íàì, ýâëýëèéí òàëààñ óðâàæ áîñëîãûí òàëä îðîãñäûã õàéð íàéðã¿éãýýð óñòãàõ”, áîñëîãûã óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëàã÷äûí õºðºíãèéã õóðààí àâ÷ ... áîñëîãîä îðîëöîîã¿é õºäºëìºð÷èí àðäóóä“ áîëîí äîîä àíãèéí ëàì íàðò õóâààí îëãîõ, “ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî áà ÁÍÌÀÓ-ûí Çàñãèéí ãàçàð íü ººðèéí ø¿¿ìæëýëèéã ºðí¿¿ëýõ çàìàà𠺺ðñäèéíõºº àëäàà çàâõðàëûã óõàìñàðëàæ, ýíýõ¿¿ àëäàà ýíäýãäëèéí ìºí ÷àíàð, ¿ð äàãàâðûã õºäºëìºð÷èí îëîí ò¿ìýíä òàéëáàðëàí” òàíèóëàõ, “¿íäýñíèé çàñãèéí ãàçðûí íýð õ¿íäèéã ñýðãýýí áàòàòãàõûí õàìò Óëñûí Áàãà õóðëûí íýð õ¿íäèéã äýýøë¿¿ëæ, çààñàí ýðõ, ¿¿ðã¿¿äèéí äàãóó ò¿¿íèé àæëûã õàíãàõ” õýðýãòýé ãýæýý. Ýíýõ¿¿ çàõèäàë íü òóõàéí ¿åä Ìîíãîëä áèé áîëñîí íîöòîé áàéäëûã çàñàæ çàëðóóëàõàä ÷óõàë óäèðäàìæ áîëñîí íü ìàðãààíã¿é áîëîâ÷, ÌÀÕÍ-ààñ õýò ç¿¿íòíèé áîäëîãî ÷èãëýë áàðèìòëàí õýðýãæ¿¿ëýõ áîëñîí ãîë øàëòãààí íü Êîìèíòåðí, ÇÕÓ-ûí óäèðäàã÷äûí çààâàð çºâëºãººòýé øóóä õîëáîîòîé áàéñíûã òýðõ¿¿ çàõèäàëä îãò äóðäààã¿é ºíãºð÷, çºâõºí Ìîíãîëûí óäèðäàã÷äûí àëäàà äóòàãäàë õýìýýí çààñàí áàéíà. Ìîíãîëûí óäèðäàã÷èä äýýðõ çàõèäëûã õ¿ëýýí àâìàãöàà 1932 îíû YI ñàðûí ýõýýð ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, Õÿíàí Áàéöààõ Òºâ Êîìèññûí õàìòàðñàí õóðàë çîõèîí áàéãóóëæ, Êîìèíòåðíû òºëººëºã÷ Ø.Ýëèàâà -ãèéí èëòãýëèéã õýëýëöæýý. Òóñ õóðëààñ: È.Â.Ñòàëèí íàðûí áè÷ñýí çàõèäàë íü “Ìîíãîë îðíû … ¿íýí áàéäàë äýýð òóéëûí èõýýð òîõèð÷ 1

1

“Êîìèíòåðí áà Ìîíãîë” ÓÁ., 1996. òàë-394. ̺í òýíä òàë-396.

164

íèéëýëöñýí” ó÷èð “ìºíõ¿¿ çàõèäàë áà èëòãýëèéã (Ø. Ýëèàâûí èëòãýë ðåä.) ÌÀÕÍ-ûí åðºíõèé æóðàì áîëãîí áèåë¿¿ëýõ” õýðýãòýé . Ýíýõ¿¿ çàõèäëûí ¿çýë ñàíààã õýðõýí õýðýãæ¿¿ëýõ òàëààð íàì, ýâëýëèéí á¿ãä õóðàë áà Óëñûí Áàãà õóðëààð íýí äàðóé àâ÷ õýëýëöýõ íü ç¿éòýé2ãýæ øèéäâýðëýæýý. Ýíý äàãóó Ìîíãîëûí óäèðäàã÷èä óëñ îðíû áàéäëûã óë ñóóðüòàé àâ÷ õýëýëöýí, çîõèñòîé øèéäâýð ãàðãàõûí òóëä íèëýýä àæèë çîõèîí áàéãóóëñàí þì. Òóõàéëáàë, Íàìûí Òºâ Õîðîîíîîñ äýýðõ çàõèäëûí à÷ õîëáîãäëûã ºíäðººð ¿íýëýí, “ÌÀÕÍ-ûí åðºíõèé æóðàì áîëãîí áèåë¿¿ëýõ” õºòºëáºð õýìýýí ¿çýæ, òºâ îðîí íóòãèéí òºð, çàõèðãàà, ýâëýë, ¿éëäâýð÷èí áîëîí àæ àõóéí ãàçðûí äýðãýäýõ íàìûí áàéãóóëëàãûí õóðëààð õýëýëö¿¿ëæ, òºâèéí õýâëýëä õýä õýäýí öóâðàë ºã¿¿ëýë íèéòë¿¿ëýí ç¿¿íòíèé íóãàëàà çàâõðàëûí ¿åä íàì, òºðººñ ÿâóóëñàí áóðóó áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààã íèéòýä íü áóðóóøààí ø¿¿ìæèëæ áàéëàà. ÌÀÕÍ-ûí óäèðäëàãà áîãèíîõîí õóãàöààíä íèëýýä áýëòãýë õèéñíèé äàðàà 1932 îíû YI ñàðûí 2930-íä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî, Õÿíàí áàéöààõ Òºâ Êîìèññûí õàâñàðñàí ýýëæèò áóñ îíö III á¿ãä õóðàë áîëæ, óëñ îðíû äîòîîä áàéäàëä ó÷èðñàí íîöòîé áàéäëûã õýëýëöñýí þì. Ç¿¿íòíèé àäàë áàëìàä áîäëîãûí óðøãààð Ìîíãîëûí óëñ òºð, ýäèéí çàñàã, íèéãýì ã¿íçãèé õÿìðàëä ºðòñºíèé ãîë áóðóóòàí íü Êîìèíòåðí áàéñàí áîëîâ÷, ýíý òóõàé òóñ á¿ãä õóðëûí èëòãýëä îãò äóðäñàíã¿é. Õàðèí Ìîíãîëûí ñîíèí õýâëýë, ÕÇÝ-èéí çàðèì àæèëòàí, ÍÒÕ-íû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà ª.Áàäðàõ, Ç.Øèæýý, Åðºíõèé ñàéä Ö.Æèãæèäæàâ, Óëñûí Áàãà Õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí äàðãà Ë.Ëààãàí íàðûí áîë÷èìã¿é, áîäëîãîã¿é ¿éë àæèëëàãàà áàéñàí ìýòýýð ÍÒÕ-íû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Ï.Ãýíäýíãèéí èëòãýëä öîõîí òýìäýãëýñýí áàéíà. Ç¿¿íòíèé àëäàà çàâõðàëûí òàëààð òóñ õóðëûí èëòãýë, òîãòîîëä íèëýýä òîäîðõîé çààâ. Òóõàéëáàë, íàìûí íýð õ¿íä áàéð ñóóðü, óäèðäàõ ¿¿ðãèéã õýò äºâèéëãºæ, òºðèéí áàéãóóëëàãûí ¿¿ðãèéã áóóðóóëæ, ¯íäñýí õóóëèéí çààëòûã çºð÷èæ, á¿õ àæëûã çàõèðãààíû äàðàíãóéëëààð õýðýãæ¿¿ëýõ áîëñîí, çîõèõ íºõöºë áîëîëöîî á¿ðäýýã¿é áàéõàä ÿäóó, äóíä àæ àõóéòíûã õ¿÷ýýð õàìòðàëæóóëñàí, õóâèéí õóäàëäààã õàâ÷èí õÿçãààðëàõ áîëñîí, èðãýäèéí ø¿òýõ áèøðýõ ýðõ ÷ºëººã çàõèðãààíû àðãààð õÿçãààðëàæ, ëàì õóâðàãóóäûã õ¿÷ýýð õàð áîëãîæ, òýäíèéã øàð õàðãèñ, íàì, õóâüñãàëûí äàéñàí õýìýýí ¿çýí ÿäàõ áîëæ, ëàì íàð, æàñààñ õóðààõ àëáàí òàòâàðûã õýò ºñãºñºí, áàÿí ÷èíýýëýã àæ àõóéòíûã ìºëæèã÷ ôåîäàë õýìýýí ãàäóóðõàæ óëñ òºðèéí ýðõèéã íü õàñàæ, àëáàí òàòâàðûí äàðàìòààð íýðâýõ áîëñîí áà õ¿¿õäèéã íü åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëüä ñóðãàõã¿é áîëñîí íü ç¿¿íòíèé ãîë àëäàà áàéñíûã òóñ á¿ãä õóðëûí èëòãýë áà îðîëöîã÷äûí ø¿¿ìæëýëä îëîíòàà òýìäýãëýñýí áàéíà. Ç¿¿íòíèé àëäàà çàâõðàë ãàðñàí ÷óõàì øàëòãààí íü “íèéãýì æóðìûã õóðäàâ÷ëàí áàéãóóëàõ çîðèëãîîñ ¿¿ñýæ”, Ìîíãîë îðíû ººð îíöëîãèéã àíõààð÷ ¿çýýã¿é, ÇÕÓ-ûí “àæ àõóé, óëñ òºðèéí àæëûí àðãà áîäëîãóóäûã õýâýýð áóóëãàí àâ÷ õýðýãëýñýí,” íàìûí ãèø¿¿ä, óäèðäàõ àæèëòàí çàðèì õ¿ì¿¿ñèéí ñàíàë ø¿¿ìæëýëèéã ¿ë îéøîîí “Çàð÷èìã¿é õîâ æèâ, áàðóóíû õýëáýðýë”ãýõ çýðãýýð àä ¿çýæ, “íàìûí äîòî𠺺ðèéí ø¿¿ìæëýëèéã äýëãýð¿¿ëýõýýñ àéõ áàéäàëòàé áîëñîí áàéíà”1 ãýæýý. Òóñ á¿ãä õóðàë óëñ îðíû òàëààð íàìààñ òàâèõ ¿íäñýí çîðèëò áîë “Á¿ãä íàéðàìäàõ óëñûã áýõæ¿¿ëýõ áà ò¿¿íèé ¿éëäâýðëýõ õ¿÷íèéã èõýýõýí

2 1

Êîìèíòåðí áà Ìîíãîë ÓÁ., 1996 îí. ÓÁ., òàë-398. ÌÀÕÍ-ûí òîãòîîë øèéäâýð áàðèìò áè÷èã. /1929-1940/ 2-ð áîòü, ÓÁ.,1984 òàë-268-269

165

õºãæ¿¿ëýõ ... óëñ îðíûã áàòëàí õàìãààëàõ ÿâäëûã áýõæ¿¿ëýõ“2 ÿâäàë ìºí ãýæ çààâ. Ç¿¿íòíèé óðøãèéã àðèëãàõàä ÁÍÌÀÓ-ûí îíö XYII áàãà õóðàë òîäîðõîé ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí þì. Òóñ Áàãà õóðàë òóñ óëñûí åðºíõèé áà àæ àõóéí áîäëîãûã ãàæóóäóóëñàí ÿâäàëòàé ýðñ øèéäâýðòýé” òýìöýõèéí òóëä õýä õýäýí òîãòîîë, íèéò àðä ò¿ìýíä õàíäñàí òóíõàãëàí çàðëàõ áè÷èã áàòëàí ãàðãàñàí áàéíà. Àðäûí àæ àõóéòíû õóâèéí ñîíèðõëûã õàâ÷èõàä ÷èãëýñýí õóóëü òîãòîîëóóäûã õÿíàæ ººð÷ëºõ, õàìòðàëûí áàéãóóëëàãóóäûã òàðààõ, õóâèéí õóäàëäààã äýìæèí õºãæ¿¿ëýõ çýðýã îëîí ç¿éëèéã òýðõ¿¿ áàãà õóðëààñ òýìäýãëýæ, Íàìûí Òºâ Õîðîîíû III îíö á¿ãä õóðëûí øèéäâýðòýé àäèë ä¿ãíýëò ãàðãàñàí þì. Õàðèí ÍÒÕ, ÕÁÒÊ-ûí õàìòàðñàí õóðëààñ 1932 îíû YI ñàðûí 1-íä ãàðãàñàí øèéäâýðò, àëü íýãýí õ¿ðýý õèéäèéí ëàì íàðààñ çýâñýãò áîñëîãîä îðîëöñîí áîë òýðõ¿¿ õ¿ðýý õèéäèéí æàñûí õºðºíãèéã õóðààõ òóõàé çààñíûã àðàé ýåð¿¿ëæ, õýðýâ òóõàéí õèéäèéí “á¿õ ëàì íàð íü á¿ãäýýðýý ãàðòàà çýâñýã áàðüæ, àðäûí çàñãèéã ýñýðã¿¿öýõ òýìöýëä îðîëöñîí æàñ áàéâàë ò¿¿íèé õºðºíãèéã õóðààõààð çààâ3. Òºâ, îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí õýò í¿ñýð îðîí òîîã öîìõòãîõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çñýí þì. Òóõàéëáàë: Óëñûí Áàãà õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí äýðãýäýõ áàãà ÿñòíû çºâëºë, ªëñãºëºíãèéí êîìèññ, Ýìýãòýé÷¿¿äèéí êîìèññûã òàòàí áóóëãàæ, òýäãýýðèéí ¿¿ðãèéã Óëñûí Áàãà õóðàëä õàðèóöóóëæýý. ̺í Óëñûí õÿíàí áàéöààõ ÿàì, Ýäèéí çàñãèéí çºâëºë, Óëñûí èíæåíåðèéí ãàçàð, Àðáèòðûí êîìèññ, Õ¿÷íèéã õàìãààëàõ òºâ õîðîî, Ëàòèí ¿ñãèéí õîðîî, Ñî¸ëûí äîâòîëãîîíû øòàá, Öààç õóóëèéí êîìèññ, Áóðõàíã¿é÷¿¿äèéí òºâ çºâëºë, Áèåèéí òàìèðûã ñàéæðóóëàõ çºâëºë, Óëñûã áàòëàí õàìãààëàõ çºâëºë çýðýã óëñûí òºñ⺺ð ñàíõ¿¿æäýã àðàâ ãàðóé ãàçðûã òàòàí áóóëãàæ òýäãýýðèéí ¿¿ðãèéã çîõèõ ÿàì, ãàçðóóäàä õàâñðóóëàâ. Èíãýñíýýð çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí íýã æèëèéí çàðäëûã òàâèí õóâèàð õÿìäðóóëàõ áîëîìæòîé áîëîâ. Õàðèí óëñ îðíû áàòëàí õàìãààëàõ õ¿÷íèéã áýõæ¿¿ëýõýä àíõààð÷, Öýðãèéí ÿàìûã ñýðãýýæ áàéãóóëàõ íü ç¿éòýé ãýæ òóñ áàãà õóðàë ¿çñýí áà Óëñûí äîòîîäûã õàìãààëàõ ãàçàðò òºðèéí ÿàìíû àäèë ýðõ îëãîñîí áàéíà. Òóñ áàãà õóðàë òºð, çàñãèéí óäèðäàõ á¿ðýëäýõ¿¿íä ººð÷ëºëò îðóóëæ, À.Àìàð, Ï.Ãýíäýí íàðûã Óëñûí Áàãà õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí äàðãà, ÁÍÌÀÓ-ûí åðºíõèé ñàéäààð, Ã.Äýìèäèéã Åðºíõèé ñàéäûí 1-ð îðëîã÷îîð òóñ òóñ òîìèëæ, ç¿¿íòíèé áîäëîãîä èäýâõòýé îðîëöñîí çàðèì õ¿ì¿¿ñèéã àëáàí òóøààëààñ íü ÷ºëººëñºí áàéíà. Èéíõ¿¿ 1932 îíû çóí íàì, òºðèéí óäèðäàõ áàéãóóëëàãûí õýä õýäýí óäààãèéí õóðëààñ ãàðãàñàí øèéäâýð íü ç¿¿íòíèé ñºðºã ¿ð äàãàâðûã çàñàæ çàëðóóëàõàä íàì, òºðèéí áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààã á¿ðýí ÷èãë¿¿ëñýí þì. Èéìýýñ äýýðõ õóðëûí øèéäâýð¿¿äèéã òóõàéí ¿åèéí õýâëýë, çàðèì áàðèìò áè÷èãò Øèíý ýðãýëòèéí áîäëîãî ãýæ íýðëýñýí áàéíà. Ãýâ÷ 1932 îíû äóíä ¿åýñ èéíõ¿¿ õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñýí áîäëîãî íü á¿ð öîî øèíý ç¿éë áóñ õàðèí Ìîíãîëûí íàì, òºðººñ óëñ îðíîî õºãæ¿¿ëýõ 1928 îíû ýöýñ õ¿ðòýë òàëààð áàðèìòàëæ áàéñàí áîäëîãûã ñýðãýýí õýðýãæ¿¿ëñýí ò¿¿õýí ¿éë ÿâäàë áàéñàí þì. Øèíý ýðãýëòèéí áîäëîãî õýðýãæñýí íü. ØÝÁ-ûí (Öààøèä ØÝÁ ãýíý. Ðåä.)ãîë çîðèëò íü òóõàéí ¿åèéí Ìîíãîëûí áîäèò áàéäëûã ÷àíä 2

3

̺í òýíä òàë-268-269 ÁÍÌÀÓ-ûí èõ áàãà õóðëûí òîãòîîë, ¯íäñýí õóóëü, òóíõàãóóä ÓÁ., 1956. òàë-328.

166

õàðãàëçàæ óëñûí ýäèéí çàñàã àæ àõóé, íèéãìèéí á¿õ ñàëáàðûã ò¿ðãýí õóãàöààíä õºãæ¿¿ëæ, àðä îëíû ñîíèðõîë, ýðõ àøèãò íèéöñýí áóþó òýäíèé èäýâõèéã ñýðãýýõýä øóóä ÷èãëýñýí ºðãºí öàð õ¿ðýýòýé öîãö àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëýõýä îðøèæ áàéâ. Òºðººñ ýäèéí çàñãèéí á¿õ ñàëáàðûã îíöëîí àíõààð÷ 1932 îíû YII ñàðààñ 1940 îí õ¿ðòýëõ õóãàöààíä íèëýýä ñèñòåìòýé òîäîðõîé áîäëîãî áîëîâñðóóëæ, ò¿¿íèéãýý õýðýãæ¿¿ëýõ òàëààð îëîí ÷óõàë àðãà õýìæýý àâñàí þì. Þóíû ºìíº, ýäèéí çàñãèéí á¿õ õýâøëèéã ò¿¿íèé äîòîð àðäûí àæ àõóéòíû èäýâõ ñàíàà÷èëãûã ºðí¿¿ëýõèéí òóëä ñàíõ¿¿, àëáàí òàòâàð, çýýëèéí òóõàé îëîí õóóëü, ä¿ðýì çààâðûã 1932-1940 îíä õýä õýäýí óäàà øèíý÷èëæ áàéëàà. Òóõàéëáàë: 1932 îíû íàéìäóãààð ñàðä “Ìàë òàðèàëàíãèéí àëáàí òàòâàðûí òóõàé õóóëü”-èéã ººð÷ëºí áàòàëæ æèëä 200 õ¿ðòýë òºãðºãèéí îðëîãîòîé ºðõ àæ àõóéã òàòâàð òºëºõººñ á¿ðìºñºí õýëòð¿¿ëæ, ò¿¿íýýñ äýýø îðëîãîòîéãîîñ ºñãºí íýìýãä¿¿ëýõ òàòâàð õóðààõ áîëîâ. Ò¿¿íýýñ ãàäíà ìàëäàà ºâñ õàäëàí áýëòãýñýí, õàøàà ñàðàâ÷ áàðüñàí ºðõèéí òàòâàðûã 10-25 õóâèàð õîðîãäóóëæ áàéõ áîëîâ. ¯¿íèé ¿ðýýð 1933 îíä àðäûí àæ àõóéòíû á¿õ ºðõèéí 55,0 õóâü íü àëáàí òàòâàðààñ ÷ºëººëºãäñºí áà òàòâàð òºëáºë çîõèõ ºðõèéí 75,0 õóâü íü ýëäýâ õºíãºëºëò ¿çæýý1. Àðäûí àæ àõóéòíûã öààøèä ÷ òýòãýí äýìæñýýð áàéâ. 1934 îíä ìàë àæ àõóéí àëáàí òàòâàðûí õóóëèéã äàõèí øèíý÷èëæ, ºñãºí íýìýãä¿¿ëýõ çàð÷ìûã ººð÷ëºí àðäûí, àæ àõóéòíû áýëýí òîîëóóëñàí ìàë òóòàìä íîãäóóëàõ áîëñíû ñàöóó ºìíºõ õóóëèàð õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëäýã çààëòûã õýâýýð ¿ðãýëæë¿¿ëýí ìºðä¿¿ëæ áàéñàí íü ìàëûí òîîã ºñãºõºä çîõèõ ò¿ëõýö áîëñîí þì. Ìàë÷äûí àæ áàéäëûã äýýøë¿¿ëýõ, ÿëàíãóÿà ìàë ñ¿ðãèéí ºñºëòºä íèëýýä òîäîðõîé íºëºº ¿ç¿¿ëñýí àðãà õýìæýý áîë 1932 îíä áàòàëñàí “ÁÍÌÀÓ-ûí ìîðèí ºðòººíèé àëáàíû òóõàé õóóëü” þì1. Óã õóóëèàð óóðãûí óëààã á¿ðìºñºí õàëæ, ºðòººíèé àëáà õààõ æóðàìä ººð÷ëºëò îðóóëæ, ºðòººíèé òîîã öººëæ, ºðòººãººð çîð÷èã÷èä òîäîðõîé õýìæýýíèé õºëñ òºëæ áàéõ áîëñíû ñàöóó, æèëä 500 òºãðºãººñ äîîøã¿é îðëîãîòîé àæ àõóéòàí ºðòººíèé àëáà çààâàë ã¿éöýòãýæ áàéõ áà áóñàä àæ àõóéòàí ººðèéí ñàéí äóðààð áóþó õºíãºâ÷èëñºí áàéäëààð ºðòººíèé àëáûã çàëãóóëàõ áîëñîí þì. ¯¿íèé ¿ðýýð ìàë á¿õèé ºðõèéí áàñ íýãýí õ¿íä äàðàìòûã íèëýýä õºíãºâ÷èëæýý. ØÝÁ-ûí áàñ íýã ÷óõàë ç¿éë áîë àðäûí õóâèéí àæ àõóéòàíä óëñààñ ìºíãºí çýýë îëãîæ, ìàëûí ¿¿ëäýð óãñààã ñàéæðóóëàõ, äóëààí õàøàà ñàðàâ÷ áàðèõ, õóäàã óñ ãàðãàõàä òóñ äýìæëýã áîëæ áàéñàí áºãººä çýýëèéí õýìæýý óëàì á¿ð ºñ÷ áàéëàà. Æèøýýëáýë: 1932 îíä ìàë÷äàä îëãîñîí çýýë äºíãºæ 73 ìÿíãàí òºãðºã áàéñàí áîë 19341936 îíä àðäûí àæ àõóéòàí ìàëàà ºñãºõºä çîðèóëæ 5 ñàÿ 237 ìÿíãà 900 òºãðºãèéã 26690 ºðõºä2 îëãîñîí áà ìºí õóãàöààíä 1080 ºðõºä 307 ìÿíãà 100 òºãðºãèéã ºâñ õàäëàí àâàõ, õóäàã ãàðãàõ, çàñâàðëàõ, õàøàà ñàðàâ÷ áàðèõ, òýæýýë áýëòãýõýä çîðèóëàí îëãîñîí áàéíà. 1935-1940 îíä àðäûí àæ àõóéòàíä îëãîñîí çýýë 10 ãàðóé ñàÿ òºãðºã áîëæ, ìàëûí ç¿é áóñûí õîðîãäëûã áàãàñãàõàä çîõèõ íºëºº áîëñîí þì. ØÝÁ-ûã õýðýãæ¿¿ëæ áàéõ ¿åä óëñûí ýäèéí çàñãèéí ãîë ¿íäýñ áîëñîí ìàë ñ¿ðãèéã òºðººñ îíöãîé àíõààð÷ áàéñíû íýã èëðýë áîë 1933 îíû X ñàðûí íýãýíä ÁÍÌÀÓ-ûí Ñàéä íàðûí Ǻâëºëººñ “Ìàë ýìíýëãèéí àæëûã ñàéæðóóëàõ òóõàé” òîäîðõîé çààëò á¿õèé òîãòîîë ãàðãàñàí3 áà 1934 îíû 1

ÁÍÌÀÓ-ûí èõ, áàãà õóðëûí òîãòîîë, ¯íäñýí õóóëü, òóíõàãóóä ÓÁ., 1956. òàë-336 Õóóëèóä õèéãýýä òóíõàãóóäûã ýìõýòãýí õàâñðóóëñàí ñýòã¿¿ë 1932 ¹4. òàë-87-94. 2 Ñîâðåìåííàÿ Ìîíãîëèÿ” 1937. ¹4 /23/ ñòð-40. 3 Àðäûí ýðõ 1934-10-04 ¹67. 1

167

ýöñýýð ÁÍÌÀÓ-ûí YII èõ õóðëûí øèéäâýðò ìàë ýìíýëãèéí àæèë ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëæ, öýã ñàëáàðûã áîëîí ìýðãýæèëòíèé òîîã îëøðóóëàõ, ìàëûí ýì÷ ìýðãýæèëòíèéã áýëòãýõýä çîðèóëñàí òºñâèéã íýìýãä¿¿ëýõýýð çààâ. Ýíý äàãóó 1935-1940 îíä ìàë ýìíýëýãò çîðèóëñàí òºñºâ 1,7 ñàÿàñ 2,8 ñàÿ òºãðºã áîëæ, 1933-1940 îíä ìàë ýìíýëãèéí ñàëáàð 43-240, ò¿¿íä àæèëëàãñàä 144716 áîëñíû äîòîð ìàëûí áàãà ýì÷ 244 áîëñîí áàéíà 1. Ìàë ñ¿ðãèéí òîî òîëãîéã ºñãºõºä òºðèéí ñàíõ¿¿, çýýëèéí áîäëîãûí ñàöóó ìàë ¿ðæ¿¿ëæ ìàëëàäàã óðüäûí óëàìæëàëààñ äýâøèëòòýé íààøòàéã íü ñýðãýýí õýðýãëýõ, ÿëàíãóÿà ìàë ýì÷èëãýýíèé îëîí ¿åèéí óëàìæëàëûã øèíæëýõ óõààíû àðãàòàé õîñëóóëàí õýðýãëýõ òàëààð 1932-1940 îíä íèëýýä òîäîðõîé ç¿éë ñýäýæ õýðýãæ¿¿ëñíèé íýã íü 1934 îíä À. Àìàðûí ñàíàà÷ëàãààð óëñûí õýìæýýíèé á¿õ àéìàã ñóìûí òýðã¿¿íèé õàøèð òóðøëàãàòàé ìàë÷äûí çºâëºãººíèéã àíõ óäàà õóðàëäóóëñàí ÿâäàë þì. Òóñ çºâëºãººíèé ÿâöàä Ìîíãîë îðíû öàã óóð, óñ óðãàìàëä îëîí çóóíû òóðø èäýýøèí äàññàí ìàë ñ¿ðãýý ººð äîòîð íü ñîíãîí ¿ðæ¿¿ëýõèéã ãîë áîëãîæ, çàðèì òîäîðõîé ÷èãëýëýýð ãàäíû ñàéí óãñààíû ìàëààð ñ¿ðãèéí á¿òöýä ñýëáýëò õèéæ áàéõ íü ç¿éòýéã çºâëºí ÿðèëöñàí áàéíà. Óóë çºâëºãººíä îðîëöñîí ìàë÷èäòàé ÷ºëººò ÿðèëöëàãà çîõèîí áàéãóóëæ, óëàìæëàëò àðãààð ìàëûí ýëäýâ ºâ÷èí àíàãààäàã àðãà òóðøëàãûã ÿðèóëæ, òóñãàé íîì áîëãîí îðîí äàÿàð ò¿ãýýñýí íü òóõàéí ¿åäýý òºäèéã¿é õîæèì õîéíîî ÷ îëîí òàëûí à÷ õîëáîãäîëòîé áîëñîí þì. ØÝÁ-ûã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä ìàë àæ àõóéòàé á¿õ ºðõèéí õóâèéí ñîíèðõëûã îëîí òàëààð òýòãýñíèé ¿ðýýð 1940 îí áîëîõîä òóñ óëñûí íèéò ìàë ñ¿ðýã 26204,8 ìÿíãà áîëæ 1932 îíûõîîñ 39,1 õóâèàð ºññºí áàéíà2. Àðäûí àæ àõóéòíû á¿òöýä ÷ íèëýýä ººð÷ëºëò ãàð÷, 1939 îíû ýöýñò íèéò ìàëòàé ºðõèéí 43 õóâü íü äóíä÷óóä áîëæ, òýä á¿õ ìàëûí 67,2 õóâèéã ºì÷èëæ áàéëàà3. 1932 îíû äóíä ¿åýñ ýõëýí áàÿí ÷èíýýëýã ìàë÷èä ººðèéí àæ àõóéäàà çàðö íàðûí õ¿÷ õºäºëìºð àøèãëàõûã çºâøººð÷, òóñãàé æóðàì òîãòîîñîí íü õºäººãèéí ÿäóó, õîîñîí èðãýäèéí àìüæèðãààã äýýøë¿¿ëýí, àæèëã¿éäëèéã áàãàñãàõ, óëñûí ìàë ñ¿ðãèéí òîî òîëãîé ºñ÷ ¿ðæèõýä òîäîðõîé ò¿ëõýö áîëñîí þì. ØÝÁ-ûã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä õóâèéí àæ àõóéòíû ìàë ñ¿ðãèéí òîî òîëãîé ¿ëýìæõýí ºññºí áîëîâ÷, îëîí çóóí æèëèéí óëàìæëàëòàé õ¿ðýý õèéäèéí àæ àõóé-æàñûí ìàë ñ¿ðýã áàéíãà õîðîãäñîîð áàéëàà. Ýíý íü òºðººñ øàøíû òàëààð ÿâóóëæ áàéñàí áîäëîãîòîé óÿëäààòàé þì. ªºðººð õýëáýë, øàøíûã õÿçãààðëàõ òóóøòàé áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëñíýýñ áîëæ, óëñûí íèéò ñ¿ðýã ìàëûí íýã õýñýã áîëîõ æàñûí ìàë ñ¿ðýãò íîãäóóëàõ òàòâàðûí õýìæýý ºíäºð áàéëàà. ¯¿íèé óðøãààð 1933-1937 îíä æàñûí ìàë 392,300ãààñ 84,600 áîëòëîî áóþó, 4,6 äàõèí öººð÷ýý1. Ç¿¿íòíèé çàâõðàëûã çàñàæ çàëðóóëàõ òóõàé íàì, òºðèéí äýýä áàéãóóëëàãûí øèéäâýðò îíöëîí çààñàí íýã àñóóäàë áîë àëáàäàí áàéãóóëñàí õàìòðàë, êîììóíûã ººð÷ëºõ ÿâäàë áàéëàà. Òèéìýýñ ÷ 1932 îíû YII ñàðä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû òóñãàé òîãòîîë ãàðãàæ, “ìàëûí àæëûã õºãæ¿¿ëýõ õýðýãò ¿¿ñãýëèéí øèíæòýé ¿éëäâýðëýëèéí íýãäýë "õàìòàð÷ ìàëàà õàðèóëàõ, ºâñ õàäàõ, æèí òýýõ, ºâºë öàãèéí õ¿éòíýýñ ìàëàà àð÷ëàí õàìãààëàõ õàøàà ñàðàâ÷ áàéãóóëàõ" ¿¿äèéã 1

À.Ì.Ïå÷èíêîâ. Æèâîòíîâîäñòâî ÌÍÐ. Ìàòåðèàëû ãîñóäàðñòâåííîé ñòàòèñòèêè 1.1949. ÓÁ., òàë-25. 2 ÁÍÌÀÓ-ûí ÕÀÀ 50 æèëä ñòàòèñòèêèéí ýìõýòãýë õýñýã 1. ÓÁ., 1974. òàë-50. 3 Õî¸ðäóãààð çóóíû Ìîíãîë. ÓÁ., 1995 òàë-162. 1 À.Ì.Ïå÷èíêîâ Æèâîòíîâîäñòâà ÌÍÐ Ìàòåðèàëû ãîñóäàðñòâåííîé ñòàòèñòèêè 1.1949. ÓÁ., ñòð-8.

168

... ãàãöõ¿¿ àðäûí ñàéí äóð ñ¿ñãèéã (ñàéí äóðûí çàð÷ìààð Ðåä.) áàðèìòàëæ ã¿éöýòãýõ”2 íü ç¿éòýéã àíõààðóóëæýý. ¯¿íèé äàðààõàí 1932 îíû 8 äóãààð ñàðä Çàñãèéí ãàçðààñ “õàìòðàë, êîììóíûã ººð÷ëºõ òóõàé“ òîãòîîë ãàðãàæ õàìòðàë òàðààõ êîìèññûã îðîí íóòàãò áàéãóóëæ àæèëëóóëàâ. Òýãýõäýý, õýðýâ õàìòðàëûí ãèø¿¿ä íü õýâýýð áàéõûã õ¿ñâýë òóõàéí õàìòðàëûã íýãäýë áîëãîí ººð÷èëæ áîëîõûã çºâøººðñºí áàéíà. Ãýâ÷ 1929-1932 îíä áàéãóóëàãäñàí õàìòðàë, êîììóíû îëîíõ íü òàðæýý. Òýð ¿åä õàìòûí àæ àõóé áàéãóóëàõ õ¿ñýë ñîíèðõîëòîé õ¿ì¿¿ñ áàéñíûã õàðãàëçàæ, 1932 îíû Xñàðûí 21-íä Çàñãèéí ãàçðààñ “Àðäûí ¿éëäâýðëýëèéí íýãäëèéí ä¿ðýì“ áàòàëæ, íýãäëèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿íäñýí ÷èãëýëèéã íèëýýä òîäîðõîé çààæýý. Æèøýýëáýë; õàìòàð÷ õàäëàí áýëòãýõ, õóâèéí áà æàñûí ìàë õàðèóëàõ, æèí òýýõ, ìàëûí õàøàà õîðîî, ñàðàâ÷ áàðèõ, àí àãíàõ, çàãàñ áàðèõ, òàðèàëàí ýðõëýõèéã íýãäë¿¿äýä çºâøººðñºí áàéíà3. Òýð ¿åä õàìòðàëóóäûã òàðààõàä Çàâõàí, Ñýëýíãý çýðýã àéìãèéí öººí õàìòðàëûí çàðèì ãèø¿¿ä õºäºëìºðºº õîðøñîí íýãäýë áàéãóóëæ, äýýðõ òîãòîîëûí äàãóó àæèë ¿éëñ ýðõýëæ áàéãààä çàðèì íü 1934 îíû äóíäóóð òàðñàí áàéíà. Õàðèí 1933 îíä Çàâõàí àéìãèéí Àëäàðõààí ñóìàíä áàéãóóëàãäñàí íýãäýë íèëýýä öýãöòýé, çîõèîí áàéãóóëàëòòàé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéâ. ̺í òóñ àéìãèéí Óðãàìàë, ͺìðºã ñóìäàä äýýðõèéí àäèë íýãäýë áàéãóóëàãäàæ, ãîëäóó óëèðëûí ÷àíàðòàé àæèëëàæ áàéâ. Õýäèéãýýð íýãäë¿¿ä àøèã îðëîãî íü òîãòâîðòîé áóñ áàéñàí áîëîâ÷, õàìòûí õ¿÷ýýð õ¿íä áýðõøýýëòýé àæëûã àìæóóëæ áàéñíûõàà õóâüä ºðãºí îëíû ñîíèðõëûã íèëýýä òàòàæ áàéâ. Òèéìýýñ ÷ 1938 îíû ýöýñò óëñûí õýìæýýãýýð 52 íýãäýëä 1550 ãàðóé ãèø¿¿ä õàìðàãäàæ, ìàë àäãóóëæ, òàðèàëàí ýðõýëæ, æèí òýýæ áàéâ. Èéíõ¿¿ ØÝÁ-ûí ÿâöàä õºäºº àæ àõóéä íèéãìèéí ºì÷ áèé áîëñîí þì. Æèøýýëáýë: 1922 îíä àíõ áèé áîëñîí ñàíãèéí àæ àõóéí òîî 1935 îíä 5, 1940 îíä 8 áîëñíû äºðºâ íü ìàë ¿ðæ¿¿ëæ, äºðºâ íü ãàçàð òàðèàëàí ýðõýëæ áàéâ1. ̺í àðäûí àæ àõóéòàí áà íýãäýë, àëáàí áàéãóóëëàãûí ìýäëèéí ìàëûí òýæýýë ºâñ õàäëàíã õºëñººð áýëòãýõ, òàðèàëàí ýðõëýõ, ºâñ õàäàõ ¿¿ðýãòýé ìîðèí ñòàíö 1932-1934 îíû ¿åä ¿¿ñ÷, 1938 îíû ýöýñò 24 õ¿ð÷, õàäëàí áýëòãýõ, ¿ð òàðèà, õ¿íñíèé íîãîî òàðèàëàõ çýðãýýð ¿éë àæèëëãààíûõ íü öàð õ¿ðýý ºðãºæèæ áàéëàà. Øèíý ýðãýëòèéí áîäëîãî áà àæ ¿éëäâýð, äýä á¿òýö. ØÝÁ-ûí íýã ÷óõàë çîðèëò íü ¿íäýñíèé àæ ¿éëäâýðèéã óëàì ýð÷èìòýé õºãæ¿¿ëýõ ÿâäàë áàéñàí áºãººä 1932-1940 îíä ìàíàé óëñûí àæ ¿éëäâýðèéí õºãæèëä ÷óõàë àõèö ãàðñàí þì. 1933-1935 îí ãýõýä Àæ ¿éëäâýðèéí êîìáèíàò (Öààøèä À¯Ê), Òºâ öàõèëãààí ñòàíö, Õàòãàëûí íîîñ óãààõ ¿éëäâýð çýðýã òóõàéí ¿åèéí òåõíèê òîíîã òºõººðºìæ á¿õèé àæ ¿éëäâýðèéí òîìîîõîí òºâ¿¿ä àøèãëàëòàä îðæýý. Øèíýýð àøèãëàëòàä îðñîí À¯Ê íü æèëä 2790 òîíí íîîñ óãààõ, 4500 òîíí ýñãèé, 85000 ìåòð öýìáý, 70000 õîñ ýñãèé ãóòàë, 50000 õîñ ñàâõèí ãóòàë ¿éëäâýðëýæ, 50000 øèðõýã øèð, 100000 øèðõýã àðüñ áîëîâñðóóëàõ ÷àäàëòàé ìàíàé àíõíû òîì ¿éëäâýðèéí ãàçàð áàéëàà. Øèíý òóòàì áàéãóóëàãäñàí ¿éëäâýð¿¿äèéã ýð÷èì õ¿÷ýýð íàéäâàðòàé õàíãàõûí òóëä 1934 îíä Íàëàéõûí óóðõàéí ¿íäñýí àæëûã ìåõàíèêæóóëæ, 2

ÁÍÌÀÓ õºðºíãºòíèé áèø õºãæëèéí òºëººõ òýìöýëä. Áàðèìò áè÷ã¿¿ä (1925-1940) ÓÁ., 1956. òàë-189. 3 ÁÍÌÀÓ, õºðºíãºòíèé áèø õºãæëèéí òºëºº òýìöýëä Áàðèìò áè÷ã¿¿ä. (1925-1940) ÓÁ., 1956. òàë-191. 1 ÁÍÌÀÓ-ûí óëñ àðäûí àæ àõóé õºãæèëò. Ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë. ÓÁ.,1960. òàë-58.

169

1937 îíä Íàëàéõ, Óëààíáààòàðûí õîîðîíä òºìºð çàì òàâüñíààð íèéñëýëèéí á¿õ ¿éëäâýð¿¿ä òºäèéã¿é àéë ºðõ àëáàí ãàçðóóä ýð÷èì õ¿÷ýýð õàíãàãäñàí þì. 1930-ààä îíû äóíäóóð Òºìðèéí çàâîä, Ìîíãîë òýýõèéí çàñâàðûí áààçûã íýãòãýæ, øèðýì õàéëàõ ìåòàëë õèéö ¿éëäâýðëýõ àâòî ìàøèíû ìîòîð çàñâàðëàõ, õºäºº àæ àõóéí áà áóñàä õýðýãöýýíèé çàðèì ñýëáýã çàñâàðûí ç¿éë ¿éëäâýðëýõ áîëñîí áàéíà. 1930-ààä îíû äóíä ¿åýñ 1938 îíä áàðèëãûí ñàëáàðò íèëýýä àõèö ãàð÷ òîîñãî, ìîä, øîõîéí ¿éëäâýðèéã ºðãºòãºæ, óëìààð áàðèëãûí ¿éëäâýðëýëèéã ýðõëýõ àíõíû áèå äààñàí ãàçàð Áàðèëãûí òðåñò áàéãóóëàãäñàí þì. Íàëàéõûí óóðõàéãààñ ãàäíà Åã¿çýð, Ç¿¿íáóëàã, ªíäºðõààí, Ìàòàä, Áàÿíáóëàãèéí õàâüä í¿¿ðñíèé óóðõàé, Áàÿíõîíãîðò àëòíû óóðõàé íýýæ àøèãëàõ áîëîâ. Ò¿ëøíèé áààç, àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàð á¿õýëäýý ºñºí íýìýãäñýíòýé õîëáîãäîí öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷ ¿éëäâýðëýë ºñ÷, 1939 îíä Öàõèëãààí ñòàíöûí õ¿÷èí ÷àäàë 5500 êâò-ä õ¿ðñíèé ñàöóó Õàòãàë, Àëòàíáóëàã, ªíäºðõààí, Ñàéíøàíä, Áàÿíò¿ìýíä æèæèã öàõèëãààí ñòàíöóóä àøèãëàëòàä îðñîí áàéíà. 1934 îíîîñ Óëñûí õýâëýõ ¿éëäâýðèéí òîíîã òºõººðºìæèéã øèíý÷èëæ, õýâëýëèéí àæëûã ìåõàíèêæóóëñíààð ¿éëäâýðëýëèéí õ¿÷èí ÷àäàë õóðäàí ºñ÷, 1936 îíä 12 ñàÿ ãàðóé äàðàëò õóóäàñ õýâëýñýí íü 1925 îíû ¿åèéíõýýñ áàðàã àðàâ ãàðóé äàõèí íýìýãäæýý. Óëñ àðäûí àæ àõóéä àæ ¿éëäâýðèéí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã ºñ÷ áàéñàíòàé óÿëäàæ, 1937 îíû ýöñýýð Óëñûí Áàãà õóðëûí òîãòîîëîîð àæ ¿éëäâýð, õóäàëäàà, çàì òýýâýð, õàðèëöàí íýâòðýëöýõ õîëáîîíû ÿàìûã ººð÷èëæ, àæ ¿éëäâýð, çàì òýýâðèéí àñóóäëûã äàãíàí õàðèóöóóëàõ áîëãîñîí þì. Èíãýñíýýð àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðò òºðººñ ÿâóóëàõ áîäëîãî óëàì á¿ð öýãöýð÷, ¿éëäâýðèéí ãàçðóóäûí òîî îëøèð÷, á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë óëàì á¿ð ºñ÷ áàéëàà. Æèøýýëáýë: 1934 îíä ýíý ñàëáàðûí ¿éëäâýðëýñýí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íý 4,7 ñàÿ òºãðºã áàéñàí áîë 1940 îíä 53,7 ñàÿ òºãðºã áîëæ ºññºí áàéíà.1 ØÝÁ-ûã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä ¿éëäâýðëýëèéí õîðøîîëëûã òºð, çàñãààñ áàéíãà òýòãýæ áàéñíû ¿ðýýð óëñ àðäûí àæ àõóéä õîðøîîëëûí ¿éëäâýðëýë áàñ íýãýí øèíý ñàëáàð áîëæ ÷àäñàí þì. Õýðýâ 1932 îíä Ãàð ¿éëäâýðèéí õîðøîîëëûí ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿í 2,4 ñàÿ òºãðºã áîëæ áàéñàí áîë 1940 îíä 23,3 ñàÿ òºãðºã áîëæ2, àæ ¿éëäâýðèéí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé 30,2 õóâèéã ¿éëäâýðëýñýí áàéëàà. Ìîíãîëä óëñ õîðøîîëëûí ¿éëäâýðëýë õºãæñíººð äàäëàãà, ìýðãýæèë á¿õèé àæèë÷èä áèé áîëæ, õ¿í àìûí äîòîð òîäîðõîé õóâü ýçëýõ áîëñîí þì. Äóðäàí áóé ¿åä òºðººñ ýäèéí çàñàã àæ àõóé, íèéãìèéí áîäëîãîî àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëýõ ÷óõàë íºõöºë áîë äýä á¿òöèéã øèíý÷ëýõ ÿâäàë áàéñàí þì. Òèéìýýñ ÷ ýíý òàëààð íèëýýä öýãöòýé áîäëîãî áàðèìòëàí çîõèõ ¿ð ä¿íä õ¿ðñýí áèëýý. Òóõàéëáàë, ºðãºí óóäàì íóòàãò òàðõàé ñóóäàã õ¿í àìûí ºðãºí õýðýãöýýã õàíãàõàä àâòî òýýâýð íýí ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áàéâ. Èéìýýñ 1936 îíä Ìîíãîë òýýõèéí åðºíõèé çàõèðàõ ãàçðûã õóäàëäàà àæ ¿éëäâýðèéí ÿàìíû äýðãýä òóñãàéëàí áàéãóóëæ, àâòî òýýâðèéí àæëûã äàãíàí õàðèóöóóëàâ. ̺í ýíý îíä Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí õóâü íèéë¿¿ëñýí Ìîíãîëòðàíñûã á¿õ õºðºíãèéíõ íü õàìò ÁÍÌÀÓ-ä øèëæ¿¿ëýí àâñàí íü à÷àà ýðãýëòèéí õýìæýýã íýìýãä¿¿ëæýý. 1

Å.Ï.Áàâðèí, Ì.Â.Ìåùåðÿêîâ. ÌÍÐ: Ýêîíîìèêà è âíåøíÿÿ òîðãîâëÿ, 1961 ñòð. 35, ÁÍÌÀÓ-ûí óëñ àðäûí àæ àõóéí õºãæèëò Ñòàòèñòèêèéí ýìõýòãýë ÓÁ., 1960. òàë-71. 2 ÁÍÌÀÓ-ûí óëñ àðäûí àæ àõóéí õºãæèëò” Ñòàòèñòèêèéí ýìõýòãýë ÓÁ.,1960. òàë-71.

170

Àâòî òýýâðýýñ ãàäíà, óñàí çàìûí òýýâðèéã àæ àõóéí áàñ íýã ñàëáàð áîëãîæ õºãæ¿¿ëýõèéã ØÝÁ-ûí ýõíèé ¿åä íèëýýä àíõààð÷ Õºâñãºë íóóð, Ñýëýíãý ìºðºíä áàãà äààöûí ãàëò îíãîö àøèãëàæ áàéëàà. Ãýâ÷ Õºâñãºë íóóðààñ áóñàä óñàí çàìûí ñàëáàð òºäèéëºí ¿ð àøèãòàé àæèëëàæ ÷àäààã¿é þì. Õàðèí 1937 îíä Íàëàéõ-Óëààíáààòàðûí òºìºð çàì, 1939 îíä Ñîëîâüâñê-Áàÿíò¿ìíèé òºìºð çàì àøèãëàëòàä îðñíîîð óëñ àðäûí àæ àõóéí äýä á¿òöýä öîî øèíý ñàëáàð áèé áîëæýý. ßëàíãóÿà Ìîíãîëûí äîðíîä õýñãèéí ýêñïîðò, èìïîðòûí à÷ààã òýýâýðëýõýä Áàÿíò¿ìýíãèéí òºìºð çàì òîìîîõîí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí þì. 1925 îíä àíõ ýõ ¿¿ñâýð íü òàâèãäàæ, 1940 îíîîñ ÁÍÌÀÓ-ÇÑÁÍÕÓ-ûí õîîðîíä àãààðûí òýýâðèéí áàéíãûí õàðèëöàà íýýãäñýí áèëýý. Ìîíãîëûí õàðèëöàà õîëáîîíû õºãæèëä 1933 îíîîñ õîéø èõýýõýí àõèö ãàð÷, 1934 îíä Ìîíãîëûí ðàäèî õîðîî áàéãóóëàãäàæ, 1940 îí ãýõýä áàðàã á¿õ àéìàã ðàäèî íýâòð¿¿ëýã õ¿ëýýí àâ÷ äàìæóóëàõ ñòàíöòàé áîëæ, ðàäèî öýãèéí òîî 4350 áîëñîí áàéíà. Ðàäèîãîîñ ãàäíà øóóäàí, òåëåãðàô, òåëåôîí ñòàíöûí ¿éë÷èëãýý íýëýýä ò¿ðãýí ºñ÷ýý. Øèíý ýðãýëòèéí áîäëîãî áà õóäàëäàà, ñàíõ¿¿. 1930 îíû ýöñýýð ãàäààä õóäàëäààíä óëñûí îíö ýðõ òîãòîîæ, õóâèéí õóäàëäààã õÿçãààðëàñíû óðøãààð îðîí äàÿàð áàðààíû õîìñäîë áèé áîëæ áàéëàà. Òýð ¿åä Õîðøîîäûí Òºâ õîëáîî áóþó õîðøîîëëûí õóäàëäàà õýäèéãýýð ò¿ðãýí õºãæèæ áàéñàí áîëîâ÷ õºäººãèéí õ¿í àìûí ºðãºí õýðýãöýýã á¿ðýí õàíãàæ ÷àäàõã¿éãýýñ äàìûí õóäàëäàà äýëãýð÷, àðä ò¿ìíèéã õîõèðîîæ áàéëàà. Òèéìýýñ ÷ ÁÍÌÀÓ-ûí îíö ÕYII áàãà õóðàë “ýíãèéí (õóâèéí Ðåä.) õóäàëäààã õºãæ¿¿ëýõ ÿâäëûã ýðõáèø ÷óõàëä ¿çýæ ...çýýëëýã îëãîõ çýðãýýð ã¿éöýòãýõèéã”1 îíöëîí òýìäýãëýñýí áàéäàã. Ýíý íü ¿íýõýýð çºâ øèéäâýð áàéñàí áºãººä òýð ¿åä Õîðøîîäûí Òºâ Õîëáîî ãàíöààðàà óëñûí õóäàëäààíû á¿õ ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýõ áîëîìæ ¿ã¿é áàéëàà. Òèéìýýñ ÷ 1932 îíû ñ¿¿ë÷ýýð Ìîíãîë-Ǻâëºëòèéí áººíººð õóäàëäààëàõ áàéãóóëëàãà, “Ìîíñîâ-áººíººð” íèéãýìëýãèéã áàéãóóëæ, ýêñïîðò, Ẻíèé õóäàëäààã ýðõëýí ÿâóóëàõ ýðõ îëãîñîí áºãººä õîðøîîäûí òºâ õîëáîî íü óëñ îðíû äîòîîäîä ìàë, ò¿¿õèé ýä áýëòãýõ, æèæèãëýí õóäàëäààëàõ àæèë ýðõëýõ áîëñîí áàéíà. 1932 îíû çóíààñ ýõëýí ÇÕÓ-ûí õóäàëäààíû áàéãóóëëàãà “Ñòîðìîíã”-èéí ¿éë àæèëëàãààã çîãñîîæ, ò¿¿íèé á¿õ õºðºíãº, áàðààã “Ìîíñîâ áóíåð”-ò øèëæ¿¿ëæýý. ¯¿íýýñ õîæóóõàí 1934 îíû íàéìäóãààð ñàðä “Óëñûí õóäàëäààíû õóóëü” áàòàëæ, ìºí îíû åñä¿ãýýð ñàðä Ìîíãîëûí õóäàëäàà, àæ ¿éëäâýðèéí áàíêíû äýðãýä Óëñûí õóäàëäààíû ãàçðûã áàéãóóëñàí áºãººä ýíý ¿åýñ ýõëýí óëñûí á¿õ õóäàëäààã Ìîíãîëûí óëñ, õîðøîîëëûí áàéãóóëëàãà äàíãààðàà ýðõëýõ áîëñîí áàéíà. Èíãýñíýýð õóäàëäààíû áàéãóóëëàãûí òîî îëøèð÷, áàðàà ã¿éëãýý ºñ÷, ýêñïîðò, èìïîðòûí õýìæýý áàéíãà ºñºí íýìýãäýæ áàéâ. Æèøýýëáýë: óëñûí æèæèãëýí õóäàëäààëàõ áàðàà ã¿éëãýý 1935 îíä 80,1ñàÿ òºãðºãò õ¿ðñýí áîë 1940 îíä áàðàã 2 äàõèí ºñ÷ 156,7 ñàÿ áîëæýý1. Õóäàëäààíû áàéãóóëëàãûí áàñ íýã ÷óõàë ¿¿ðýã íü ìàë, íîîñ, ò¿¿õèé ýä, ýìèéí óðãàìàë, áóãûí ýâýð çýðýã ÿíç á¿ðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áýëòãýæ, ýêñïîðòîä ãàðãàæ áàéëàà. 19351940 îíä õóäàëäààíû áàéãóóëëàãûí øóãàìààð áýëòãýñýí çºâõºí õºäºº àæ àõóéí á¿òýýãäýõ¿¿í 1,6 ñàÿàñ 2,9 ñàÿ òºãðºãò õ¿ð÷ ýêñïîðòûí ç¿éëèéí èõýíõ õóâèéã ýçýëæ áàéâ. 1

1

ÁÍÌÀÓ-ûí èõ áàãà õóðëûí òîãòîîë ¯íäñýí õóóëü òóíõàãóóä ÓÁ., 1956. òàë-327. Ï.Ëóâñàíäîðæ .ÁÍÌÀÓ-ûí õóäàëäààíû õºãæèë ÓÁ., 1968. òàë-60.

171

ØÝÁ-ûí æèë¿¿äýä õóâèéí õóäàëäàà ýðõëýõèéã òºðººñ äýìæèæ áàéñíû ¿ðýýð óëñûí íèéò áàðàà ã¿éëãýýíä õóâèéí ñàëáàðûí ýçëýõ õóâü 1940 îíä 10 îð÷èì õóâü áîëæ, 17,6 ñàÿ òºãðºãò õ¿ðñýí áàéëàà. Õóâèéí õóäàëäàà÷èä óëñûí õóäàëäààíààñ áàðààã Ẻíèé ¿íýýð àâ÷, òºðººñ òîãòîîñîí òîäîðõîé õóóëü ä¿ðìèéí äàãóó áàðààãàà æèæèãëýí õóäàëäààëàõ, ººðñäèéí öóãëóóëñàí ò¿¿õèé ýä, áóñàä á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õîðøîîëëûí áàéãóóëëàãàä õóäàëäàõ ýðõòýé áàéâ. Èíãýæ 1932-1940 îíä áóþó ØÝÁ-ûã õýðýãæ¿¿ëýõ ¿åä õóäàëäààíû ñàëáàðò óëñ, õîðøîîëîë, õóâèéí ñàëáàð çýðýãöýí ¿éë÷èëæ áàéëàà. Ãýâ÷ õóâèéí ñàëáàðûã òºðººñ äýìæèõ íü 1938 îíîîñ ýõëýí áàãàñ÷ áàéñàí íü óëñ, õîðøîîëëûí õóäàëäààíû õ¿÷èí ÷àäàë ºññºíòýé õîëáîîòîé áóñ, õàðèí õóâèéí õýâøëèéã õÿçãààðëàõ õýðýãòýé ãýñýí ãàäíû çààâàð çºâëºãººòýé õîëáîîòîé áàéâ. Ç¿¿íòíèé ¿åä óëñûí ñàíõ¿¿ õîîñîð÷, áàíê áýëýí ìºíãºã¿é áîëñîí ó÷ðààñ ÁÍÌÀÓ-ûí îíö XYII áàãà õóðàë “Áàíêíû àæëûã øèíýòãýí áàéãóóëàõ íü ÷óõàë ... áàíêíààñ çýýëëýã îëãîõäîî çºâõºí óëñûí áà êîîïåðàòèâûí (õîðøîîëëûí Ðåä) áàéãóóëàãóóäàä îëãîõ áèø ýíãèéí, õóâèéí àæ àõóéòàíä îëãîæ”2 áàéõûã îíöëîí çààñàí þì. Ç¿¿íòí¿¿ä íèéãýì æóðìûã ò¿ðãýâ÷ëýí áàéãóóëàõ íýðèéäëýýð õàìòûí àæ àõóéã áóñàä ñàëáàðààñ èë¿¿ äýìæèõ áîäëîãî áàðüæ øèíý òóòàì áàéãóóëàãäàæ áàéñàí õàìòðàë, àðòåëü, êîììóíàä õºðºíãèéí áàòàëãààã õàðãàëçàõã¿éãýýð èõ õýìæýýíèé çýýë îëãîæ áàéëàà. Ò¿¿íýýñ ãàäíà, òºð çàõèðãààíû àëáàí õààã÷äûí òîî ýðñ ºñ÷ áàéñíààñ öàëèíãààñ ôîíä íýìýãäýæ, óëñûí òºñºâ àëäàãäàëä îðñîí áàéëàà. Æèøýýëáýë: 1930-1931 îíä òºñºâò çàðöóóëñàí õºðºíãèéí 44,5- 52,0 õóâèéã “êîììóí” áà “ñî¸ëûí äîâòîëãîîíûã” ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä çàðöóóëñàí áàéëàà. ¯¿íýýñ áîëæ 1932 îíû ýöýñò çýýëèéí ºð 1930 îíû ýõýí ¿åòýé õàðüöóóëàõàä õóäàëäààíû áàéãóóëëàãàä 5 äàõèí, òýýâðèéí áàéãóóëëàãàä 15,5 äàõèí, “êîììóíà”-ä 18,3 äàõèí íýìýãäñýí áàéâ1. ØÝÁ-ûã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä ñàíõ¿¿ òºñâèéã õýâèéí áàéäàëä îðóóëàõûí òóëä òºðººñ õýä õýäýí öóâðàë àðãà õýìæýý àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí þì. Òóõàéëáàë, 1933 îíä Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí òîãòîîëîîð òºñâèéí òºëºâëºëò, àëáàí òàòâàðûí áîäëîãûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ, ¿éëäâýðèéí ãàçðóóäàä àæ àõóéí òîîöîî íýâòð¿¿ëýõèéí òóëä 1933-1934 îíä çýýë òîîöîîíû ñàëáàðò õýä õýäýí øèíý÷ëýëò îðóóëàâ. Ýíý íü þóíû ºìíº áàíêíû çýýëèéã òîäîðõîé çîðèóëàëòààð îëãîõ, ýðãýæ òºëºãäºõ áàòàëãàà, õóãàöààã ÷àíä òîãòîîñîí áàéíà. ̺í çýýëèéã óëèðëààð òºëºâëºæ, àæ àõóéí òºëºâëºãººíèé áèåëýëòèéí õýìæýýãýýð îëãîõ áà áýëýí áóñ òîîöîîã áàéãóóëëàãà õîîðîíäûí òîîöîîíû ãîë õýëáýð áîëãîñîí áàéíà. 1933 îíîîñ ýõëýí ¿éëäâýð, áàéãóóëëàãûã àæ àõóéí òîîöîîíä øèëæ¿¿ëæ, àøãèéíõàà 15 õóâèéã óëñûí òºñºâò òºëæ áàéõ áîëãîâ. ̺í 1934 îíîîñ ýõëýí ¿éëäâýðèéí ãàçðóóäàä á¿òýýëèéí íîðì, õèéñíýýð íü öàëèíæóóëàõ æóðàì íýâòð¿¿ëýõ áîëîâ. Ýíý íü òºñºâ ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä òºäèéã¿é õóâààðèëàëòûí øóäàðãà çàð÷èì òîãòîîõîä çîõèõ ò¿ëõýö áîëæ, óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí òîãòîëöîî ýð¿¿ëæèõ áîëîëöîîã á¿ðä¿¿ëñýí þì. Òºðèéí ñàíõ¿¿ãèéí áîäëîãî àìæèëòòàé õýðýãæèæ áàéñíû íýã èëðýë áîë 1934-1940 îíä óëñûí îðëîãî òàâ äàõèí ºññºí ÿâäàë þì2.Èéíõ¿¿ 1932-1940 îíä Ìîíãîëûí ñàíõ¿¿ãèéí òîãòîëöîî õýâèéí áàéäàëòàé áîëñîí íü ØÝÁ-ûí áàñ íýã ¿ð ä¿í áàéëàà. 2

ÁÍÌÀÓ-ûí èõ áàãà õóðëûí òîãòîîë, ¯íäñýí õóóëü òóíõàãóóä ÓÁ., 1956. òàë- 320. ÁÍÌÀÓ-ûí ñîöèàëèñò ýäèéí çàñãèéí ò¿¿õ”. ÓÁ., 1986. òàë-58. 2 ÁÍÌÀÓ-ûí ò¿¿õ. III áîòü. (Íýí øèíý ¿å) ÓÁ., 1969 îí. òàë-334. 1

172

Øèíý ýðãýëòèéí áîäëîãî áà ø¿òýõ, áèøðýõ ýðõ ÷ºëºº. Ç¿¿íòíèé ¿åä øàøíû òàëààð ÿâóóëñàí áîäëîãûã çàñàæ çàëðóóëàõ òóõàé Êîìèíòåðí, ÇÕÓ-ûí óäèðäàã÷äààñ Ìîíãîëä ºãñºí çààâàð çºâëºãººíä øàøíû òóõàé çàðèì ç¿éëèéã öîõîí òýìäýãëýñýí áàéäàã. Òóõàéëáàë: “Õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ äýýä ëàì íàð ëóãàà òýìöýõ òýìöëèéã õîöðîãäñîí îëîí ò¿ìíèé ñ¿ñýã áèøðýëèéã äîðîìæëîõ ÿâäëààð ñîëüæýý3 õýìýýí áîäèò áàéäëûã ÷èí ¿íýíýýð íü ºã¿¿ëñýí þì. Èéìýýñ ÷ ÁÍÌÀÓ-ûí îíö XYII áàãà õóðàë “ øàøèí ø¿òëýãèéí õýðýãò îðîëöîã÷èä áóþó ëàì íàðûã àëáàäàí õàð áîëãîã÷èä, áàñ àðäûí øàøèí ø¿òëýãèéã äîðîìæëîã÷èä õèéãýýä øàøíûã õàâ÷èã÷èä á¿õíèéã öýýðë¿¿ëýí øèéòãýíý”4 ãýõ áóþó “øàøèí ø¿òëýãèéí çàíøëóóäòàé õîðèãëîõ àðãààð òýìöýæ ¿ë áîëíî“5 ãýæ íàì, òºðººñ øàøíû òóõàéä áàðèìòëàõ áîäëîãûí àãóóëãûã çºâººð òîäîðõîéëñîí áàéíà. Ãýâ÷ ÷óõàì õýðýã äýýðýý ýíýõ¿¿ çàð÷ìààñàà óõàð÷, õ¿÷ýýð ò¿ðýìãèéëýí, àðä îëíû ø¿òýõ, áèøðýõ ýðõ ÷ºëººã õÿçãààðëàõ õàíäëàãà äàâàìãàéëæ áàéâ. ªºðººð õýëáýë, ØÝÁ ýõýëæ áàéõ ¿åä íàì, òºðººñ øàøíû òàëààð áàðèìòëàõ áîäëîãî íèëýýä çºâ ÷èãëýëòýé áàéñàí ìýò áîëîâ÷ ¿éë ÿâö ã¿íçãèéðýõ òóòàì óã áîäëîãî ñºðºã õàíäëàãàòàé áîëæ, á¿õ àñóóäëûã õ¿÷ ò¿ðæ øèéäâýðëýõ àðãà áîäëîãîä øèëæñýí áàéíà. Òóõàéëáàë, 1933 îíû XII ñàðûí 18-íä Ñàéä íàðûí Ǻâëºëººñ òîãòîîë ãàðãàæ õ¿ðýý õèéäýä ñóóæ ëàì áîëîõ õ¿¿õäèéí íàñíû äîîä õýìæýýã àðâàí íàéìààð õÿçãààðëàñàí þì. Ãýâ÷ óã òîãòîîë áîäèò áàéäàëä íèéöýýã¿é ó÷ðààñ áàãà íàñíû õ¿¿õýä øàâèëæ ñóóõ ÿâäàë ¿ðãýëæèëñýýð áàéëàà. 1934 îíû ¿åä õ¿ðýý õèéäèéí äýðãýäýõ äàöàíãóóä áà ñ¿ìä 18000 ãàðóé õºâã¿¿ä øàâèëàí áàéñàí áîë óëñûí ñóðãóóëüä íèéòäýý 5000 îð÷èì õ¿¿õýä ñóðàëöàæ áàéëàà1. Ýíý íü òýð ¿åä øàøíû íºëºº ìàø èõ áàéñíû íîòîëãîî þì. ÌÀÕÍ-ûí IX èõ õóðàë (1934) ñ¿ì, õèéä ëàì íàðûí ýñðýã äîâòîëãîîíûã õ¿÷òýé áîëãîõ øèéäâýð ãàðãàñàí þì. Ýíý áîë ëàì íàð, øàøíû áàéãóóëëàãûã òýð ¿åä õàðäàæ ñýðäýõ ÿâäàë äàõèí ç¿¿íòíèé ¿åèéíõòýé àäèë õýìæýýíä ñýðãýæ áàéñíûã íîòîëæ áàéíà. Èíãýæ 1934 îíîîñ ýõýëæ øàøíû òàëààð õ¿÷ ò¿ðýìãèéëýõ áîäëîãîä ýðãýëòã¿é øèëæñýí þì. Òóõàéëáàë, 1934 îíû ýöñýýð õóðàëäñàí ÁÍÌÀÓ-ûí YII èõ õóðëààð áàòàëñàí "Òºðººñ øàøíûã òóñãààðëàõ òóõàé” õóóëèéí íýìýëòýä õ¿ðýý õèéäýä øàâèëàí ñóóã÷äûí íàñíû äîîä õýìæýýã 18 áîëãîí 1933 îíû Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí òîãòîîëûí çààëòûã óëàì áàòàòãàñàí áàéíà. Ãýâ÷ óã òîãòîîëûí áà õóóëèéí çààëò áîäèòîé õýðýãæèõã¿é áàéëàà. ªºðººð õýëáýë ç¿¿íòíèé ¿åä íàì, çàñãààñ ¿íäñýí õóóëü çºð÷èæ øàøèí ø¿òëýãèéã äîðîìæëîí õàâ÷èæ áàéñíûã çàñàæ çàëðóóëàõ õ¿ðýý õèéäèéí ¿éë àæèëëàãààã õàâ÷èõã¿é áàéõàà òºð çàñàã àìëà÷èõñàí àòëàà äºíãºæ á¿òýí õàãàñ æèëèéí äàðààãààð óðüäûí øèéäâýðýý çºð÷èæ, øàâèëàí ñóóã÷äûã íàñààð õÿçãààðëàõ áîëñîí íü íàì, òºðèéí áîäëîãîä îëîí ò¿ìíèé ç¿ãýýñ èòãýõ èòãýëèéã àëäàãäóóëàõàä õ¿ð÷ áàéëàà. Òèéì ó÷ðààñ çàñàã òºð ÷ ººðèéíõºº ãàðãàñàí øèéäâýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä ÿìàð íýãýí áîäèòîé àæèë çîõèîõ áîëîìæã¿é áàéâ. Àðä îëîí ÷ Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí äýýðõ òîãòîîëûí çààëòûã òºäèé ë õàéõðàõã¿éãýýð 18-ààñ äîîø íàñíû õºâã¿¿äýý õ¿ðýý õèéäýä ñóóëãàñààð áàéæýý. Òèéìýýñ äàõèí ººð àðãà ñýäýõ áóþó 3

Êîìèíòåðí áà Ìîíãîë Áàðèìòûí ýìõýòãýë ÓÁ., 1996. òàë-395. ÁÍÌÀÓ-ûí èõ áàãà õóðëûí òîãòîîë ¯íäñýí õóóëü òóíõàã.ÓÁ., 1956. òàë-325. 5 ÌÀÕÍ-ûí òîãòîîë, øèéäâýð áàðèìò áè÷ã¿¿ä ÓÁ., 1984 òàë-323. 1 ÌÀÕÍ-ûí òîãòîîë,øèéäâýð,áàðèìò áè÷ã¿¿ä II áîòü ÓÁ.,1984. òàë-409-496. 4

173

ºìíºõ øèéäâýðýý óëàì ÷àíãàòãàõ ÿâäàë ãàðöààã¿é øààðäëàãàòàé áîëñîí þì. Òýð ¿åä òýðõ¿¿ øèíý àðãûã ýðýí îëîõîä 1936 îíû II ñàðûí 10-íä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Òýðã¿¿ëýã÷äèéí 46 äóãààð õóðàë òîìîîõîí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ "Òºðººñ øàøíûã òóñãààðëàñàí õóóëèéã áèåë¿¿ëýõ àðãà õýìæýýíèé òóõàé" òîãòîîë ãàðãàæýý. Ýë òîãòîîëä "Òºðººñ øàøíûã òóñãààðëàõ òóõàé õóóëü"-èéã äàõèí õÿíàí ¿çýæ, "íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿¿õäèéã ñ¿ì õèéäýä ñóóëãàõûã çîãñîîõ áà öýðýãò òàòàãäàõ íàñ òýíöýãñýäèéã îëøðóóëàõ ÿâäëûã õàíãàæ ÷àäàõààð äýëãýð¿¿ëýí çàëðóóëáààñ çîõèíî" ãýæ çààâ. Ýíýõ¿¿ øèéäâýðèéí äàãóó 1936 îíû II ñàðûí 13-íä ÁÍÌÀÓ-ûí Áàãà õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷èä, Ñàéä íàðûí Ǻâëºëèéí õàìòàðñàí õóðëààñ òîãòîîë ãàðãàæ, òºðººñ øàøíûã òóñãààðëàñàí õóóëüä íýìýëò îðóóëñàí áàéíà. Óóë òîãòîîëûí ãîë àãóóëãà íü ëàì áîëîõ ÿâäëûã øóóä õÿçãààðëàõàä ÷èãëýñýí þì. Òóõàéëáàë,"øàøíûã ø¿òýõ, èòãýõ ÿâäëûã õýäèé ººðèéí äóð ñ¿ñýã" ãýæ ¯íäñýí õóóëüä çààñàí áîëîâ÷ "ëàì áîëîõ ÿâäëûã õ¿í á¿ðèéí òóñ òóñûí äóð ñ¿ñýã ãýñýí ç¿éëã¿é áºãººä øàøèí òºðèéã òóñãààðëàõ òóõàé õóóëüä 18 íàñàíä õ¿ðñýí àðäûã ëàì áîëãîõîä õóóëèéí ¸ñîîð õîðèãëîõã¿é áîëîâ÷"1 óëñ îðíû ýäèéí çàñàã, àæ àõóéã õºãæ¿¿ëýõ, óëñûã áàòëàí õàìãààëàõ çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ " ëàì áîëîõ ÿâäëûã õºãæ¿¿ëýí äýëãýð¿¿ëæ òóñëàõã¿é áîëíî ãýñýí áºãººä áàñ ÷ öýðãèéí àëáàíààñ çàéëñõèéõèéã îðîëäîãñîä áà ýíýõ¿¿ õóóëèéí ¸ñîîð öààçàëñíûã ¿ë õàéõðàõ ëàì áîëîã÷äûã áóñäûí íýãýí àäèë öýðýãò äàé÷ëàí òàòâàë çîõèíî"2 ãýæ çààñàí ç¿éë áèé õýìýýí òýìäýãëýæýý. ̺í óã òîãòîîëîîð õ¿ðýý õèéäýä øàâèëàã÷äûí íàñíû äîîä õýìæýýã 18-ààð òîãòîîñîí 1933 îíû XII ñàðûí 18-íû ºäºð Ñàéä íàðûí Ǻâëºëººñ ãàðãàñàí òîãòîîëûí çààëòûã çààâàë äàãàæ ìºðä¿¿ëæ áàéõûã îíöëîí àíõààðóóëñàí þì. Ýíýõ¿¿ òîãòîîë áîë íàì, òºðººñ èðãýäèéí ø¿òýõ áèøðýõ ýðõ ÷ºëººã íîöòîé çºð÷ñºí áºãººä õ¿ðýý, õèéäýä øàâèëàí ñóóã÷äûí íàñíû äîîä õýìæýýã 18-ààð õÿçãààðëàñàí íü øàøíû áà èðãýíèé áîëîâñðîëûí àëü ÷ ñàëáàðò ýõëýí ñóðàëöàõ íàñûã õ¿¿õýä àõóé öàãò ýõë¿¿ëäýã ìîíãîë óëàìæëàë áà äýëõèé äàõèíû ñóðãàëòûí ò¿ãýýìýë çàð÷èìòàé ýðñ õàðøèëæ áàéëàà. Õýäèéãýýð íàì, òºð áàðàã òàñðàëòã¿éãýýð øàøíûã õîðèãëîõ áîäëîãî ÿâóóëæ áàéñàí áîëîâ÷ àðä ò¿ìýí ñ¿ñýã áèøðýëýý îãòõîí ÷ îðõèñîíã¿éãýýð ¿ë áàðàì, ñ¿ñýãòí¿¿ä ººðèéíõºº õ¿¿õä¿¿äýä ý÷íýý áóþó ãýðèéí ñóðãàëòààð øàøíû áîëîâñðîë ìýäëýã ýçýìø¿¿ëñýýð áàéâ. Òýð ¿åä õ¿ðýý õèéäýý ñàéí äóðààð îðõèñîí ëàì íàðò óðàìøèë ¿ç¿¿ëýõ òóõàé äýýä áàéãóóëëàãûí øèéäâýð óäàà äàðààëàí ãàð÷ áàéñàí àâ÷ òºäèé ë ¿ð ä¿íä õ¿ðýõã¿é áàéëàà. Òèéìýýñ ÷ íàì, òºðººñ òóñãàé øèéäâýð ãàðãàí, øàøèíòàé ýðñ òýìöýõèéí òóëä øèíý øèíý àðãà õýìæýý àâ÷ áàéâ. Æèøýýëáýë, 1937 îíû III ñàðûí 25-íä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî "Ñ¿ì õèéä, ëàì íàðûí àñóóäëûí òóõàé "òîãòîîë ãàðãàæ, ñ¿ì õèéäýä øàâèëæ áóé 10-17 íàñíû õºâã¿¿äýýñ òàòàí àâ÷, Öýðãèéí ÿàì, Äîòîîä ÿàì, Ñàíãèéí ÿàì, Áàíê, Õóäàëäàà ¿éëäâýðèéí ÿàì, Àðäûã ãýãýýð¿¿ëýõ ÿàì, Ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ ÿàì, íàì, ýâëýë, ¿éëäâýð÷íèé áàéãóóëëàãà, Àëòàíáóëàã, ªíäºðõààí, Áàÿíò¿ìýí çýðýã àðâàí íýãýí ãàçàðò 100-500 õ¿¿õýä á¿õèé òóñãàé ñóðãóóëèéã 1937 îíû X ñàðûí 1-íä íýýí áàéãóóëæ, íèéò 670 õ¿¿õýä õàìàð÷ èðãýíèé áîëîâñðîë îëãîõûã Ñàéä íàðûí çºâëºëä äààëãàæýý1. ̺í äýýðõ òîãòîîëîîð ëàì áîëîõ 1

ÁÍÌÀÓ õºðºíãºòíèé áóñ çàìààð. ÓÁ., 1956. òàë-183. ÁÍÌÀÓ õºðºíãºòíèé áóñ õºãæëèéí òºëºº òýìöýëä” ÓÁ., 1956. òàë-113. 1 ÌÀÕÍ-ûí òîãòîîë øèéäâýð áàðèìò áè÷èã. ... òàë-549. 2

174

õ¿ì¿¿ñèéí òóõàé äàõèí øèíý çààëò ãàðãàæ, öýðãèéí á¿ðòãýë àâñàí çàëóó÷óóä, öýðãèéí àëáàíààñ ºâ÷íèé ó÷èð ÷ºëººëºãäñºí õ¿ì¿¿ñ ñ¿ì õèéäýä øàâèëàí ñóóæ ëàì áîëæ áîëîõã¿éã òîäðóóëàí çààñàí áàéíà2. Áàñ Äîòîîä ÿâäëûí ÿàìíû äýðãýä Øàøíû õýðýã ýðõëýõ ãàçàð áàéãóóëàõààð øèéäâýðëýñýí áà õèëèéí îéðîëöîîõ Àìàðáóÿíò, Åã¿çýð çýðýã çóðãààí õ¿ðýý õèéäèéã äîòîãøëóóëàí í¿¿ëãýõ øèéäâýðèéã çàñãèéí ãàçðààñ ãàðãàñàí áîëîâ÷ òýäãýýð õ¿ðýý õèéä í¿¿æ ÷àäààã¿é ó÷èð ¿éë àæèëëàãààã íü õîðèãëîí çîãñîîñîí áàéíà3. Øàøíûã õ¿÷ýýð õîðèãëîõîä íàì, òºðººñ õýðýãëýñýí ãîë àðãà íü ýäèéí çàñãèéí õºø¿¿ðýã áàéñàí áºãººä 1935 îíîîñ ýõëýí æàñûí òàòâàð, ëàì íàðààñ õóðààõ öýðãèéí òàòâàðûí õýìæýýã íýìæ, 1936 îíîîñ ýõëýí ëàì íàðò àøèã îðëîãûí òàòâàð íîãäóóëàõ áîëîâ. 1936 îíä ëàì íàðààñ õóðààõ òàòâàð 2,6 ñàÿ òºãðºã áàéñàí áîë, 1937 îíä 5,7 ñàÿ áîëæ íýìýãäñýí áàéíà. Ëàì íàðûí àøèã îðëîãûí òàòâàð òýäíèé áîäèò îðëîãîîñ õýä äàõèí èë¿¿ áàéñàí ó÷èð ëàì íàðûí îëîíõè íü òàòâàðàà òºëæ äèéëýõã¿é àðãà áóþó õ¿ðýý õèéäýý îðõèæýý. ̺í 1937 îíû IX ñàðààñ ýõëýí ëàì íàðûã óëñ òºðèéí ýñýðã¿¿, òàãíóóëûí õýðýãò îëíîîð íü õîìîðãîëîí áàðèâ÷èëæ, øîðîí ãÿíäàíä õîðèõ áóþó öààçààð àâ÷ øàøíûã õàð òàìõè, ëàì íàðûã ýñýðã¿¿ äàéñàí õýìýýí ñóðòàë÷èëæ áàéñàí áîëîâ÷, ºðãºí îëîí óëàìæëàëò øàøèí, ëàì áàãø íàðààñàà í¿¿ð áóðóóëæ, òýäíèéã ¿çýí ÿäàæ áàéãààã¿é þì. Òîäðóóëæ õýëáýë, íàì, òºð ÿíç ÿíçûí àðãà áîäëîãî áîëîâñðóóëæ õ¿÷ýýð õýðýãæ¿¿ëæ áàéñàí áîëîâ÷ àðä îëíûã óëàìæëàëò øàøíààñ íü õºíäèéð¿¿ëæ ÷àäààã¿éãýýð ¿ë áàðàì øàøíû ñóðãààëèéí õýò áóðàíãóé ñóðòëûí ñºðºã íºëººëëèéã ÷ óõààðóóëæ ÷àäààã¿é þì. Ýíý íü ÷ õýä õýäýí øàëòãààíòàé áàéëàà. Òóõàéëáàë: 1.Íàì, òºðººñ øàøíû òàëààð ÿâóóëæ áàéñàí áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãàà õýòýðõèé ñ¿ðæèí, ºðººñãºë øèíæòýé áóþó áîäèò áàéäëûã äýíä¿¿ äºâèéëãºí òàéëáàðëàæ, ò¿¿íèéãýý õóóëü öààçààð äàëàéëãàí õýðýãæ¿¿ëýõèéã õè÷ýýæ áàéâ. 2. ¯íäñýí õóóëü áîëîí íàì, òºðèéí áóñàä øèéäâýðò øàøèí, ñ¿ñýã áèøðýëèéí òóõàé óðüä ºìíº òîäîðõîéëñîí çààëòûã äàðàà äàðààãèéíõ íü õóóëü íîöòîé çºð÷èæ áàéëàà. 3. Ìîíãîë÷óóä îëîí çóóí æèëèéí òóðø øàøíûã äýýäëýí ñ¿ñýãëýæ, ã¿íçãèé èòãýë áèøðýëòýé áîëñíûã áîäîëöîõã¿éãýýð õýäõýí æèëèéí äîòîð á¿õ àðä ò¿ìíýý øàøèíã¿éí ¿çýëòýí, øàøíûã ¿çýí ÿäàã÷ áîëãîõ ãýæ îðîëäîæ áàéëàà. Òèéìýýñ ÷ íàì, òºðèéí íýð õ¿íä îëíû äóíä áóóð÷ óëìààð ëàì õóâðàãóóä, òýäíèé øàâü íàð, ñ¿ñýãòí¿¿ä íàì, òºðèéã ¿çýí ÿäàõ õàíäëàãà çóãóóõàí ãàçàð àâ÷ àâ÷ áàéâ. ÇÕÓ, Êîìèíòåðíû ýðõ áàðèã÷èä Ìîíãîëûí ëàì íàðûã õàìãèéí àþóëòàé äàéñàí õýìýýí òºñººëæ áàéñíûãàà ýöýñò íü õºäºëøã¿é ¿íýí ìýòýýð îéëãîõ áîëæ, Ìîíãîëûí õóâüñãàëûã "àâðàõ" íýðèéäëýýð á¿õ ëàì íàðàà òîéðîí á¿ñýëæ, óñòãàõûã 1936 îíîîñ ýõëýí õ¿÷ëýí øààðäàæ áàéñíû äàãóó 1937 îíû XII ñàðûí 27-íä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Òýðã¿¿ëýã÷äèéí õóðëààñ òîãòîîë ãàðãàæ, Ìîíãîëûí á¿õ õ¿ðýý õèéäèéí ñ¿¿ë÷ áîëîõ Óëààíáààòàðûí Ãàíäàíòýã÷èëýí õèéä, Ãîëûí öàãààí ñ¿ì, Äý÷èí ãàëáûí äàöàí, Î÷èðäàðûí ñ¿ìèéí ¿éë àæèëëàãààã á¿ðìºñºí õîðèãëîæ, Ãàíäàí õèéäèéí áàðèëãà, ýä õºðºíãèéã óëñûí ñàíä õóðààæ, çàðèì äóãàí ñ¿ìèéã ÇÕÓ-ûí óëààí öýðãèéí õýâëýëèéí ãàçàðò ¿íý ºðòºãã¿é øèëæ¿¿ëýí ºã÷ýý1. Èíãýæ îëîí çóóí æèë øàøèíä ñ¿ñýãëýæ áàéñàí ìîíãîë÷óóä ìºðãºæ, èòãýë õ¿íäýòãýëýý ¿ç¿¿ëýõ ãàíö ÷ îðîí õèéäã¿é áîëñîí íü àðä îëíû ø¿òýæ áèøðýõ ýðõ, ýðõ ÷ºëººã 2

̺í òýíä ... òàë-549. ÍÒÀ ô-1,Ä-6,ÕÍ-51, Õóóäàñ-68, ô-1, Ä-6, ÕÍ-7, Õóóäàñ-121-122, 131 1 ÍÒÀ ô-1,Ä-6,ÕÍ-51, Õóóäàñ-68, ô-1, Ä-6, ÕÍ-7, Õóóäàñ-121-122, 131 3

175

õàìãèéí èõýýð õààí áîîãäóóëñàí, XX çóóíû Ìîíãîëûí ò¿¿õýíä òîõèîñîí íýãýí òîì ãóíèãò ÿâäàë áàéëàà. § 4. Àðä÷èëñàí ¸ñ çàð÷èì àëäàãäàæ, òîòàëèòàð äýãëýì òîãòñîí íü Îëíîîð õîìîðãîëîí õýëìýãä¿¿ëýõ øèíý ¿å ýõýëæ, óëñ îðíû óäèðäëàãà ÌÀÕÍ-ä ò¿ð øèëæñýí íü. 1900-ãààä îíû ýõíýýñ áîëîí 1917 îíû X ñàðûí õóâüñãàëûí äàðààãààñ Ìîíãîëä îëíîîðîî íýâòýðñýí áóðèàä èðãýäèéã ÇÕÓ çàëõààí öýýðë¿¿ëæ ñóðãàìæ ¿ç¿¿ëýõèéí òóëä ÿíç ÿíçûí àðãà ñýäñýí áºãººä ñîíãîæ îëñîí ç¿éë íü Ìîíãîëûí óäèðäàã÷äûí íýãèéã ßïîíû òàãíóóëûí õýðýãò õîëáîãäóóëæ, Îðîñîîñ ä¿ðâýí, Ìîíãîëä íóòàãøñàí áóðèàäóóäûã îëíîîð íü ò¿¿íèé ýñýðã¿¿ á¿ëýãò õàìðóóëàí, öýýðë¿¿ëýí çàëõààõ ÿâäàë áàéâ. ×óõàì èéì çîðèëãîîð 1933 îíû çóí ÄÕÃ-ò àæèëëàæ áàéñàí çºâëºëòèéí ñóðãàã÷, çºâëºõ íàðûí çîõèîí áàéãóóëñàí “Ëõ¿ìáèéí õýðýã" ãýã÷ ñ¿ð äóóëèàíòàé õýðýã ãýíýò äýãäýæ, ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Æ. Ëõ¿ìáèéã áàðèâ÷ëàí “ßïîíû òàãíóóë” õýìýýí ñýæèãëýæ, ÇÕÓ-ä àâàà÷èí áàéöààæ, óðüäààñ òºëºâëºñºí ÿëàà òóëãàñàí þì. Ýíýõ¿¿ ýñýðã¿¿ õýðýã ãýã÷èä îðîëöîã÷äûã áàéöààæ, ¿íýí ìºíèéã íîòëîõ îðîëäëîãî 1934 îíä ¿ðãýëæèëæ, Õýíòèé, Äîðíîä, Òºâèéí á¿ëýã õýìýýí àíãèëæ, íèéò 317 õ¿íä ÿë íîãäóóëñíû äîòîð 56 õ¿íèéã öààçààð àâ÷, 260 õ¿íèéã 3-10 æèë ãÿíäàíä õîðèõîîð øèéäâýðëýæýý. ̺í ýíý õýðýãò ÿëëàñàí 125 áóðèàä èðãýí áà 700 ãàðóé áóðèàä ºðõ àéëûã Ìîíãîëûí íóòãààñ õººí çàéëóóëàõ òóøààëûã Ìîíãîë óëñûí åðºíõèé ñàéäàä òóëãàí, íóóö òóøààë ãàðãóóëñàí áàéíà. Èíãýæ 1921 îíû õóâüñãàëààñ õîéø Ìîíãîëûí òºðººñ àíõ óäàà èéì îëîí õ¿íèéã íýã äîð ÿëëàñàí áºãººä ýíýõ¿¿ õýðýã ãýã÷èéã îðã¿é çîõèîìîë õýðýã õýìýýí ýñýðã¿¿öñýí ÄÕÃ-ûí àæèëòàí Òºãñæàðãàë, Íîðîâæàìö, Öýðýíäàø, Øèðíýí, Äîðæäýðýì, Äîðæ, Äàøöýðýí çýðýã õ¿ì¿¿ñèéã óðâàí òýðñëýã÷ õýìýýí áóóäàí àëæýý. Õàðèí ýíýõ¿¿ çîõèîìîë õýðãèéã á¿ðä¿¿ëýõýä õ¿÷èí ç¿òãýñýí õ¿ì¿¿ñèéã òºð çàñãààñ îäîíãîîð õºõ¿¿ëýí øàãíàñàí áàéíà. ×óõàì ýíý ¿åýñ óëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëò õ¿÷ àâ÷, 1937 îíû íàìàð îðãèëäîî õ¿ðñýí þì. Ç¿¿íòíèé àëäààã çàñàæ çàëðóóëàõ òîäîðõîé øèéäâýð ãàðãàñàí ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû îíö III á¿ãä õóðàë óëñ îðíû á¿õ ¿éë àæèëëàãààã õóâüñãàëò íàì ãàíöààðàà óäèðäàæ, òºð, çàñãèéí ¿¿ðýã ðîëèéã ¿ã¿éñãýæ áàéñíûã àíõààðóóëæ, "Íàìûí ¿¿ðýã áîë Çàñãèéí ãàçðûí òîãòîîëóóä áà àæ àõóé õèéãýýä ñî¸ë áîëîâñðîëûí áàéãóóëàãóóäûã õ¿ðýýë¿¿ëýí îëîí íèéòèéã äàé÷èëæ, ôåîäàëûí áàéäëûí ¿ëäýãäë¿¿äèéã óñòãàõ, Á¿ãä Íàéðàìäàõ Óëñûí á¿ðýí ýðõòýé ÿâóóëàõ õýðãèéã áàòæóóëàõ áà ãàäààäààñ õàëäàí èðýõ äàéñíûã ýñýðã¿¿öýæ óëñàà õàìãààëàõ õ¿÷íèéã çóçààòãàõ ÿâäëóóä áîëíî"1 ãýæýý. ̺í ýíý õóðëûí òîãòîîë Çàñãèéí ãàçàð áîë òóñ "óëñûí çàñàã çàõèðãààíû äýýä ýðõ á¿õèé ãàçàð áîëîõ áºãººä õàðüÿàò óëñûí á¿õèé ë áàéäëûã óäèðäàíà"2 ãýæ çààñàí þì. Èéíõ¿¿ íàìûí óäèðäàõ ¿¿ðãèéã 1932 îíû çóíààñ ýõëýí íèëýýä õÿçãààðëàõ õàíäëàãà õýðýãæèæ áàéâ. ÌÀÕÍ-ûí óäèðäëàãà ÷ íàìûí áàéãóóëëàãóóä òºð çàñãèéí ¿éë àæèëëàãààíä õóòãàëäàí îðîëöîõûã áóðóó õýìýýí ¿çýæ áàéñàí þì. Ãýâ÷ íàìûí óäèðäàõ àæèëòàí 1 2

ÌÀÕÍ-ûí òîãòîîë, øèéäâýð áàðèìò áè÷èã. Õî¸ðäóãààð áîòü ÓÁ., 1984. òàë-271. ̺í òýíä. òàë-271.

176

çàðèì õ¿í íàìûí ðîëèéã ºìíºõ áàéäëààð íü äàõèí ñýðãýýõ õàíäëàãà öóõàëçóóëàõ áîëæýý. Òèéìýýñ 1933 îíû X ñàðä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû III á¿ãä õóðàë äýýð Ï.Ãýíäýí íàì, çàñãèéí õîîðîíäûí õàðèëöààíû õýì õýìæýýã òîäðóóëæ, "Íàì áîë çàñãèéã óäèðäàõ õýðýãò îãò õàìààðàõã¿é"1 ãýæ ìýäýãäýæ áàéëàà. Òóñ á¿ãä õóðàë Ï.Ãýíäýíãèéí ñàíàëûã äýìæèí, "çàñàã çàõèðãààíààñ òóñ óëñûã ýðõëýí çàõèðàõ ýðõ ¿¿ðýã áà àæèëä íü íàìààñ îðîëöîõã¿é"2 ãýæ ÌÀÕÍ-ûí øèíý ä¿ðýìä çààñàí áàéäàã. Íàìûí ¿¿ðýã ðîëü íèéãìèéí àìüäðàëä íèëýýä áóóðàõ õàíäëàãà äàâàìãàéëàõ áîëñîí ¿åä ÌÀÕÍ-ûí íýð õ¿íä ÷ áàñ áóóð÷ áàéâ. Òóõàéëáàë, "..1932 îíä íàìûí ãóðàâäóãààð øàëãàëòûí ÿâöàä íàìûí 42000 ãèø¿¿äýýñ îëîí õ¿í ñàéí äóðààðàà ãàð÷, 3000 ãàðóé õ¿í õººãäñºí" 3 áºãººä ò¿¿íýýñ õîéø íàìä ýëñýã÷äèéí òîî õàðüöàíãóé öººð÷, 1934 îíä íàìûí IX èõ õóðëûí ¿åä 8000 îð÷èì ãèø¿¿íòýé áîëñîí áàéëàà 4. ̺í ÌÀÕÍ-ûí óäèðäëàãà ÷ íàìûí ä¿ðìýý çºð÷èæ 1935,1938 îíä íýã ÷ óäàà Òºâ Õîðîîíû á¿ãä õóðëàà õóðàëäóóëààã¿é áàéíà. ̺í Òºâ Õîðîîíû Òýðã¿¿ëýã÷äèéí õóðàë íü 1932-1935 îí õ¿ðòýë õóãàöààíä àëäàã îíîã õóðàëäàæ, ààð ñààðõàí ç¿éëèéã ¸ñ òºäèé õýëýëöýæ áàéëàà. Èéì áàéäàë óäààí ¿ðãýëæèëáýë Ìîíãîëä íàìûí äàðàíãóéëàë ÿâààíäàà á¿ðìºñºí àðèëæ ÷ áîëçîøã¿é áàéäàë áèé áîëñîí íü Êîìèíòåðí, ÇÕÓ-ûí óäèðäàã÷äûí òààøààëä òºäèéëºí íèéöýýã¿é áàéíà. ªºðººð õýëáýë Êîìèíòåðí, Ǻâëºëòèéí ýðõ áàðèã÷èä Ìîíãîëûã áàéíãûí õàðàà õÿíàëòäàà áàéëãàæ áàéõ õàìãèéí çîõèñòîé àðãà áîë íàìûí õÿíàëò òîãòîîõ ÿâäàë ãýæ ¿çýæ áàéâ. ¯¿íèéãýý õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä 1934 îíû ñ¿¿ë÷ýýñ áóþó Íàìûí IX èõ õóðëààñ çîõèõ øèéäâýð ãàðãóóëæ, áàòàëãààæóóëàõ øààðäëàãàòàé áîëîâ. Òèéìýýñ ÷ Êîìèíòåðí ººðèéí òºëººëºã÷äºä ìàø òîäîðõîé óäèðäàìæ ºã÷, Ìîíãîë óðóó èëãýýñýí áàéíà. 1934 îíû IX ñàðûí 27-íä Êîììóíèñò Èíòåðíàöèîíàëûí ÿéöýòãýõ õîðîîíîîñ ÌÀÕÍ-ûí IX èõ õóðàëä îðîëöîõ òºëººëºã÷人 ºãñºí çààâàðòàà: Ìîíãîëä íàìûí íºëºº áàãàñàæ áàéãààã íýí ÿàðàëòàé çàñàæ çàëðóóëàõ ÿâäàë ãýäãèéã îíöëîí àíõààðóóëñàí áàéíà. Íàìûí íýð õ¿íäèéã äýýøë¿¿ëýõ òàëààð Ìîíãîëûí íàì, òºðèéí ýðõ áàðèã÷èä þóã õýðõýí àíõààð÷, ÿìàð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ¸ñòîéã Êîìèíòåðíû òºëººëºã÷èä ÌÀÕÍ-ûí IX èõ õóðàë äýýð õýëñýí ¿ãýíäýý îíöëîí òýìäýãëýñýí áàéíà. Òóõàéëáàë: "Õóâüñãàëò Çàñãèéí íýð õ¿íä àðäûí äóíä õ¿÷òýéãýýð ºñºæ èðñýí àòàë íºãºº òàëààñ íàìûí íýð õ¿íä òºäèé ë ºñºæ ÷àäààã¿é èðñýí ¿ë çîõèëäîõ íýãýí òàëûí òàñàëäàë ¿çýãäñýí àìóé"1 1933 îíû ñ¿¿ë÷, 1934 îíîîñ ýõëýí ÌÀÕÍ áà "ò¿¿íèé áàéãóóëëàãà, õîðîîä íü ººðèéí àæëûã ñóëðóóëàí, óëìàà𠺺ðèéí à÷ õîëáîãäëîî àëäàæ áàéíà ãýäãèéã òýä àíõààðóóëæ, íàì ÷óõàì ÿìàð ¿¿ðýãòýéã îíöîëæ, íàì íü óëñ òºðèéí òàëààð óäèðäàõ áà Çàñãèéí ãàçàð íü ýíýõ¿¿ íàìûí óëñ òºðèéí óäèðäëàãûí ¿íäñýí äýýð õàðüÿàò óëñ îðíûã çàõèðíà ãýæ çààâ. Òºð, çàñàã îðøèí òîãòíîõ ¿íäýñ íü íàì áàéõ ýñýõòýé õîëáîîòîé õýìýýí àíõààðóóëæ "íýð àëäàð á¿õ¿é íàìã¿é àõóë õóâüñãàëò çàñàã òºð íü óäààíààð îðøèæ ¿ë ÷àäíà. ÁÍÌÀÓ-ûí Çàñãèéí ãàçàð íü õýðâýý õ¿íä áàéäàëä òîõèîëäîõ àâààñ ãàãöõ¿¿ íàìààñ õàìàã õ¿÷íýý òóéëààñ ãàðãàæ 1

Ï.Ãýíäýí Íàìûí áàéãóóëëàãóóäûí ÷óõàë çîðèëò ÓÁ., 1933. òàë-33. ÌÀÕÍ-ûí òîãòîîë,øèéäâýð,áàðèìò,áè÷èã. 2-ð áîòü 1929-1940 ÓÁ.,1984 îí. òàë-344. 3 ̺í òýíä. òàë-316 4 Êîìèíòåðí áà Ìîíãîë. ÓÁ.,1996. òàë-419. 2

1

Êîìèíòåðí áà Ìîíãîë. ÓÁ.,1996. òàë-406.

177

òóñëàëöàõàä ø¿òýæ, ñàÿ ººðèéí çîðèëãûã ã¿éöýòãýæ ÷àäàõ àìóé. Èéíõ¿¿ ó÷ðààñ àðäûí õóâüñãàëò íàì íü èéì ýðõ áà íýð àëäàðã¿é àâààñ ìºí íýãýí àäèë ºíº óäààíààð îðøèæ ¿ë ÷àäíà"2 ãýæýý. ̺í ÌÀÕÍ-ûí íèéò ãèø¿¿ä äºíãºæ 8000 îð÷èì áàéãàà íü íàìûí àæèë ñóë, îëîí ò¿ìýíòýé òîãòîîñîí õîëáîî ñóë áàéãààãèéí íîòîëãîî õýìýýí çýìëýñýí áàéíà. ÌÀÕÍ-ûí IX èõ õóðàë Êîìèíòåðíû òºëººëºã÷äèéí çààâàðëàñíû äàãóó "ÌÀÕÍ áîë àðäûí òýðã¿¿ëñýí õóâüñãàëò õ¿÷èí áºãººä íýí óõàìñàðòàé òýðã¿¿íèé àðäóóä áà ò¿¿íèé îþóòíûã áàãòààæ áàéãóóëàãäñàí òóñ óëñàä óëñ òºðèéí ãàíöõàí áàéãóóëëàãà ìºí. Íàì áîë ýçýðõýã ò¿ðýìãèé áà ôåîäàëûã ýñýðã¿¿öñýí õóâüñãàëûã àìæèëòòàéãààð òóéëä õ¿ðãýõèéí òóëä àðä ò¿ìíýýñ òýìöýæ áóé õóâüñãàëûí òýìöýýíä òýäãýýðèéí óëñ òºðèéí çîõèîí áàéãóóëàã÷ áºãººä óäèðäàã÷ ìºí"3 õýìýýí ÌÀÕÍ-ûí øèíý ä¿ðýìä òîäîðõîéëæýý. ÌÀÕÍ-ûí IX èõ õóðàëä îðîëöñîí Êîìèíòåðíû òºëººëºã÷èä äýýä óäèðäëàãààñàà ºãñºí çààâðûã íýð òºðòýé áèåë¿¿ëýõ ýðõ áàðèã÷ íàìûí òóõàé Ìîíãîëûí óäèðäàã÷ íàðò õ¿÷ýýð òóëãàí çºâøººð¿¿ëæ, çîõèõ øèéäâýð ãàðãóóëñíûõàà äàðàà Êîìèíòåðíû ç¿ãýýñ ÌÀÕÍ-ûí òàëààð àíõààðàõ ç¿éëèéã íàðèéâ÷ëàí çààñàí èëòãýõ õóóäàñ áîëîâñðóóëæ, Êîìèíòåðíû óäèðäëàãàä 1934 îíû X ñàðûí 29-íä òàíèëöóóëñàí áàéíà. Òýðõ¿¿ èëòãýõ õóóäñàíä Ìîíãîëûí òóõàé îëîí àñóóäëûã õºíäñºíèé äîòîð ÿëàíãóÿà íàìûí ¿¿ðýã ðîëü íýð õ¿íä Ìîíãîëä óíàæ áàéãààãèéí ÷óõàì øàëòãààíûã òààìàãëàí ºã¿¿ëæýý. Òóõàéëáàë, "Ãýíäýí ººðèéí õóâèéí äèêòàòóðûã òîãòîîõûã áýëòãýõ çîðèëãîîð íàìûí íºëººëëèéã ñèñòåìòýé áºãººä óõàìñàðòàéãààð óñòãàõûã ýðìýëçýæ áàéãàà þì áèø áèç" 1 ãýýä Ä.Ëóâñàíøàðàâ "áèäíèé ºìíº íàìûí óäèðäàõ ðîëèéí òóõàé àñóóäàë äýâø¿¿ëýí òàâüæ áàéëàà"2 ãýæýý. Êîìèíòåðíû òºëººëºã÷èä Ìîíãîëûí óäèðäàã÷äûí äîòðîîñ Ä.Ëóâñàíøàðàâûã íýëýýä îíöëîí àíõààð÷ ò¿¿íèéã íàìûí óäèðäëàãàä òýðã¿¿ëýõ áàéð ñóóðüòàé õ¿í õýìýýí ¿çýõ áîëîëöîîòîéã ººðñäèéí èëòãýõ õóóäñàíä òýìäýãëýæýý. ßëàíãóÿà íàìûí ¿¿ðãèéã ºíäºðæ¿¿ëýõèéí ýñðýã áîäëîîñîî òºäèéëºí òàòãàëçàõã¿é áàéãàà Ï.Ãýíäýíãèéí ýñðýã òóóøòàé òýìöýõ èòãýë íàéäâàðòàé õ¿ì¿¿ñ áîë êîììóíèñò Á.Ýëäýâ-Î÷èð, Ã.Äýìèä Î. Äàø÷èðàâ íàð áºãººä òýä " Ëóâñàíøàðàâûí õàìò ìàíàé (Êîìèíòåðí áà ÇÕÓ-ûí Ðåä.) ¿çýë áîäëûã õàìãààëæ ÷àäàõ áºãººä õýðýâ øààðäëàãà ãàðâàë çàðèì àñóóäëààð Ãýíäýíòýé ÷ ¿çýëöýæ ÷àäíà"3 õýìýýí òýð èëòãýõ õóóäñàíä çîðèóä öîõîí òýìäýãëýñýí áàéâ. ¯íýõýýð ýíý òîäîðõîéëîëòûí äàãóó 1934 îíîîñ ýõëýí Ä.Ëóâñàíøàðàâ ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîã òýðã¿¿ëýõ áîëæ, Ìîíãîëûí á¿õ ýðõ ìýäëèéã Õ.×îéáàëñàíòàé áóëààöàëäàæ ýõýëñýí áàéíà. Ýíý íü Ä.Ëóâñàíøàðàâûí ¿éë àæèëëàãààíààñ ìàø òîäîðõîé õàðàãääàã. Ãýâ÷ òýðáýýð õýäýí æèëèéí äàðàà Ñòàëèíû òààëàëä íèéöýýã¿é ó÷èð õèëñ õýðýãò õîëáîãäîæ, Íàìûí Òºâ Õîðîîíû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãààñ õàëàãäàæ, ÿëòíû äàíñàíä îðñîí áèëýý. Èéíõ¿¿ 1934 îíû ñ¿¿ëèéí õàãàñààñ íàìûí óäèðäàõ òýðã¿¿ëýõ ¿¿ðãèéã äàõèí ñýðãýýæ, òºð, çàñãèéí á¿õ ¿éë àæèëëàãààã íàìûí õÿíàëòàä îðóóëæ ýõýëñýí áàéíà. 1934-1936 îíû ýõ õ¿ðòýëõ õóãàöààíä îðîí íóòãèéí áà ¿éëäâýð, àæ àõóéí áàéãóóëëàãà, àëáàí ãàçðóóäûí äýðãýäýõ íàìûí ¿¿ð õîðîîäûí ¿¿ðãèéã àëü áîëîõîîð ºíäºðæ¿¿ëýí ¿éëäâýðëýëèéã 2

̺í òýíä òàë-409. ÌÀÕÍ-ûí òîãòîîë, øèéäâýð, áàðèìò,áè÷èã 2-ð áîòü. 1929-1940 ÓÁ.,1984. òàë-428 1 Êîìèíòåðí áà Ìîíãîë ÓÁ., 1996. òàë-413 2 ̺í òýíä òàë-412 3 Êîìèíòåðí áà Ìîíãîë ÓÁ., 1996 îí. òàë-412 3

178

óäèðäàõàä íàìûí áàéãóóëëàãà ã¿íçãèé îðîëöîæ áàéõ áîëãîâ. "Îðîí íóòãèéí áà ¿éëäâýð àæ àõóé, àëáàí áàéãóóëëàãûí äàðãà íàðûã íàìûí ¿¿ðèéí òýðã¿¿ëýã÷ýýð çààâàë ñîíãóóëæ áàéõ áîëëîî"4. ̺í íàìûí ¿¿ðèéí äàðãà íàðûã áîãèíî õóãàöààíû ñóðãàëòàä õàìðóóëæ, ò¿¿íèé á¿õ çàðäëûã óëñûí òºñ⺺ñ ãàðãóóëæ áàéëàà5. 1932 îíû äóíä ¿åýñ õîéø õýñýã õóãàöààíä íàìûí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãàà íýëýýä õÿçãààðëàãäìàë áàéäàëòàé áîëñîí íü íàìûí IX èõ õóðëûí äàðààãààñ ýõëýí èíãýæ ò¿ðãýí ÿâöòàé ººð÷ëºãäºæ áàéëàà. ßëàíãóÿà 1933 îíîîñ ýõëýí òóñ óëñûí äîðíîä õÿçãààðò ò¿ãø¿¿ðòýé áàéäàë áèé áîëñîí ÿâäëûã ÌÀÕÍ àøèãëàæ, òºð, çàñãèéí á¿õ ýðõèéã ººðòºº òºâëºð¿¿ëýí Óëñûí Áàãà õóðàë, Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààã øóóä çààæ çààâàðëàõ áîëîâ. Æèøýýëáýë: 1936 îíû I ñàðûí 23íä ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû Òýðã¿¿ëýã÷èä òîãòîîë ãàðãàæ, ÇÕÓ-ûí " óëààí öýðãýýñ òóñ óëñûí ãàçàð íóòàã äýýð ìîòîð÷èëñîí áðèãàä õî¸ð, äàéðàí ñºíººã÷ íèñýõ îíãîöíû ýñêàäðèë íýã, ýäãýýðèéã íýí äàðóé õóðäàâ÷ëàí èð¿¿ëýõèéã õ¿ñ÷ ÿâóóëñóãàé"1 õýìýýí Óëñûí Áàãà õóðëûí òýðã¿¿ëýã÷äèéí äàðãà, Åðºíõèé ñàéä íàðò çààâàðëàæ, ¸ñîîð áîëãóóëæ áàéëàà. ̺í òºðººñ óëñ îðíû ýäèéí çàñàã, ñî¸ë áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààí, øàøíû òàëààð ÿâóóëàõ áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààã ÌÀÕÍ ººðòºº á¿ðýí òºâëºð¿¿ëæ, íàì, òºðèéí óäèðäàõ àæèëòíààñ ýõëýýä òºð çàõèðãààíû òºâ, îðîí íóòãèéí á¿õ øàòíû áàéãóóëëàãà, îëîí íèéò, àæ àõóéí ãàçðûí óäèðäàõ õ¿ì¿¿ñèéã òîìèëîõäîî çºâõºí íàìûí áàéãóóëëàãûí çºâøººðºë, õÿíàëòòàéãààð ã¿éöýòãýõ áîëîâ. Ãýâ÷ íàìààñ òºð çàõèðãààíû á¿õ õýðýãò óðüäûí àäèë õ¿÷òýé íºëººëºõ áîëæ áàéãààã Ï.Ãýíäýí çýðýã õ¿ì¿¿ñ ýñýðã¿¿öýæ áàéñàí áîëîâ÷, òýäíèéã øèíý áàðóóíòàí, ç¿¿íòýí õýìýýí çýìëýæ Ï.Ãýíäýí áîë "íàìûí óäèðäàõ ¿¿ðãèéã çºâøººðºõã¿é áàéñàí áà ÁÍÌÀÓ-ûí òóñãààð òîãòíîñîí ýðõèéí òºëººíºº òýìöýõýä äýëõèéí õóâüñãàëûí õºäºë㺺í íü ÿìàð à÷ òóñòàé áàéõûã óõâàðëàí ìýäýõã¿é çýðýã óëñ òºðèéí õîðòîé ÿâäëóóäûã óäàà äàðààãààð ãàðãàæ áàéñàí"2 õýìýýí áóðóóòãàæ, á¿õ àëáàí òóøààë, ñîíãóóëüò àæëààñ íü ÷ºëººëæ, ÇÕÓ-ä íóòàã çààí ñóóëãàõ øèéäâýðèéã 1936 îíû õàâàð ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîîíû á¿ãä õóðàë ãàðãàñàí þì. Ýíý øèéäâýð ÌÀÕÍ óëñ îðíû á¿õ óäèðäëàãûã ººðòºº á¿ðýí ýðõòýéãýýð òºâëºð¿¿ëýõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëñýí áºãººä íàìûí áàéãóóëëàãûí îðîëöîî, çºâøººðºëã¿éãýýð èõ, áàãà ÿìàð ÷ àñóóäëûã òºð çàñãààñ øèéäâýðëýõ ýðõã¿é áîëñîí áàéíà. ªºðººð õýëáýë, íàìûí äàðàíãóéëàë ãàçàð àâàõ íºõöºë á¿ðäæýý. Ýíý ¿åýñ ýõëýí ÌÀÕÍ-ûí óäèðäàã÷èä áóþó Íàìûí Òºâ Õîðîîíû Òýðã¿¿ëýã÷èä îíöãîé ýðõ ìýäýëòýé áîëæ óëñ îðíû õýìæýýíèé á¿õ àñóóäëûã ÇÕÓ-ûí çààæ çààâàðëàñíààð øèéäâýðëýõ áîëîâ. Òýð ¿åä ÌÀÕÍ-ûí ä¿ðýìä çààñíû äàãóó íàìûí ºäºð òóòìûí àæëûã õàìòûí óäèðäëàãà áóþó àäèë òýãø ýðõòýé ãóðâàí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà ã¿éöýòãýí øèéäâýðëýõ ¸ñòîé áàéëàà. Ãýòýë õýðýã äýýðýý Íàìûí Òºâ Õîðîîíû Òýðã¿¿ëýã÷, Åðºíõèé ñàéäûí íýãä¿ãýýð îðëîã÷, ºðëºã æàíæèí (ìàðøàë), Äîòîîä ÿâäëûí ÿàìíû ñàéä Õ.×îéáàëñàí íàì, òºðèéí á¿õ ¿éë àæèëëàãààã á¿ðýí ýðõòýé çàõèðàí óäèðäàõ áîëñîí þì. ªºðººð õýëáýë 1934 îíîîñ ýõëýí íàìûí óäèðäëàãûã ñýðãýýæ ýõýëñýí íü 1936 îíû õàâðààñ Õ.×îéáàëñàíä îíöãîé ýðõ îëãîñíîîîð äóóñãàâàð áîëæ, àðä÷èëàë õÿçãààðëàãäàæ, òºð ¸ñ àëäàãäàæ, õóóëü õÿíàëò

4

ÍÒÀ Ô-1, Ä-1, Õ/Í-99, õóóä- 76-77 ÍÒÀ Ô-1, Ä-1, Õ/Í-99, õóóä- 76-77 1 ÌÀÕÍ-ûí òîãòîîë, øèéäâýð, áàðèìò áè÷èã 2-ð áîòü. 1929-1940 ÓÁ.,1984. òàë-493 2 ̺í òýíä. òàë-515 5

179

çàâõàð÷, ãàíö õ¿íèé äàðàíãóéëàë çîíõèëîõ áàéäàë ãàðààãàà àâ÷, íýëýýä õóðäàöòàé ã¿íçãèéð÷ áàéëàà. Óëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëò ã¿íçãèéð÷ ýõýëñýí íü. Ìîíãîëä óëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëò ã¿íçãèéðýõýä ãàäààä, äîòîîä çàðèì õ¿÷èí ç¿éë íºëººëæýý. Þóíû ºìíº, ßïîí óëñ äîðíî äàõèíä äàéí äýãäýýæ, Àçèéã ýçýãíýõ, óëìààð ÇÕÓ-ä äîâòëîõ áîäëîãî áàðèìòàëæ áàéâ. Ýíý õýðýã ÿâäëàà ã¿éöýòãýõèéí òóëä Ìîíãîëûã ýçýëæ, ÇÕÓ-ä äîâòëîõ ò¿øèö ãàçàð áèé áîëãîõûã èëò ñàíààðõàõ áîëîâ. Ò¿¿í÷ëýí ÇÕÓ-ûí óäèðäëàãà, ÿëàíãóÿà È.Â. Ñòàëèí Ìîíãîë îðíû ãàäààä òàëààñ ßïîíû çàíàëõèéëýë, äîòîîäîä ëàì íàðûí àþóë áàéãààã áàéíãà àíõààðóóëæ, òýäýíòýé ýðñ øèéäâýðòýé òýìöýë ÿâóóëàõûã “çºâëºõ” áîëæýý. Èíãýæ ÁÍÌÀÓ-ûí ãàäààä áàéäàë íèëýýä ò¿ãø¿¿ðòýé áîëñîí 1935 îíû ýöñýýð Ìîíãîëûí Åðºíõèé ñàéä Ï.Ãýíäýí áà ò¿¿íèéã äàãàëäàæ Öýðãèéí ÿàìíû ñàéä, á¿õ öýðãèéí æàíæèí Ã.Äýìèä, ÄÕÃ-ûí äàðãà Ä.Íàìñðàé íàð ÇÕÓ-ä àæëûí àéë÷ëàë õèéæ, Ǻâëºëòèéí óäèðäàã÷èäòàé óóëçàæ Ìîíãîëûí äîòîîä, ãàäààä áàéäëûí òàëààð áèå÷ëýí òàíèëöóóëæýý. ÇÕÓ-ûí óäèðäàã÷èä Ìîíãîëûí äîòîîä áàéäëûã íèëýýä ã¿íçãèé ñîíèðõîæ îëîí ç¿éë àñóóæ ëàâëàñàí áàéíà. ßëàíãóÿà 1934 îíû ýöñýýð Ï.Ãýíäýí, Õ.×îéáàëñàí, Ð.Ìýíä, Î.Äàø÷èðàâ íàðòàé Ǻâëºëòèéí ýðõ áàðèã÷èä óóëçàõäàà ºãñºí çààâàð çºâëºãºº õýð çýðýã õýðýãæèæ áàéãààòàé òàíèëöæýý. 1934 îíû óóëçàëòûí ¿åýð È.Â. Ñòàëèí Ìîíãîëûí óäèðäàã÷äûã õýä õýäýí ç¿éëýýð õàíãàëòã¿é àæèëëàæ áàéíà õýìýýí çýìëýæ, öààøèä áîäèòîé àæèë ºðí¿¿ë, ýðñ àðãà õýìæýý àâ ãýæ øààðäñàí áàéíà. Ëàì íàðòàé òýìöýõã¿éãýýð óëñ îðíû òóñãààð òîãòíîëûã õýðõýâ÷ õàìãààëæ ÷àäàõã¿é ãýäãèéã È.Ñòàëèí òýìäýãëýýä "òàíàé äàéñàí áîëâîîñ ëàì íàðûí ýòãýýä ìºí áîëìîé"1 ãýæ îíöëîí àíõààðóóëñàí áàéëàà. Ǻâëºëòèéí óäèðäàã÷äûí ýíýõ¿¿ çºâëºãººã Ìîíãîëûí ýðõ áàðèã÷èä òóõàéí ¿åä òèéì ÷ çºâ ç¿éòýé ç¿éë ãýæ ¿çýýã¿é áîëîëòîé. Òèéìýýñ ÷ çàðèì òàëààð ýðãýëçýæ òýýíýãýëçýæ áàéâ. Òóõàéëáàë, ëàì íàð áîë Ìîíãîëûí òóñãààð òîãòíîëûí ãîë äàéñàí ãýäãèéã Ìîíãîëûí íàì, òºðèéí óäèðäàã÷èä õ¿ëýýí çºâøººðºõã¿é áàéñàí ó÷èð ãýì çýìã¿é ëàì íàðûã ãýìò õýðýãò òàòàõààñ àëü áîëîõîîð çàéëñõèéæ áàéëàà. Ãýòýë ýíý áàéäëûã È.Â. Ñòàëèí îãò õ¿ëýýí çºâøººðºõã¿é òºäèéã¿é, ìîíãîë÷óóä ëàì íàðòàéãàà ýðñ òýìöýõã¿é áàéíà õýìýýí äóðã¿éöýæ áàéãààãàà ýíýõ¿¿ 1935 îíû ýöñýýð Ìîíãîëûí òºëººëºã÷èäòýé óóëçàõäàà îíöëîí òýìäýãëýæ áàéâ. Òýðáýýð "..Òàíàé Íàìñðàé òýðã¿¿òýé Äîòîîäûã õàìãààëàõ ãàçàð íü óëñàà õàìãààëàõ ÿâäàëä äîòîîäûí õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ ëàì íàð ëóãàà òýìöýõ ÿìàð ÷ àæèë õèéãýýã¿é áàéíà" õýìýýí çýìëýæýý. 1933,1934 îíä È.Â.Ñòàëèíààñ ìîíãîëä óäàà äàðàà òóëãàñàí øààðäëàãûã á¿ðýí õýðýãæ¿¿ëýýã¿é íü Åðºíõèé ñàéä Ï.Ãýíäýíòýé õîëáîîòîé õýìýýí ÇÕÓ-ûí óäèðäàã÷èä ¿çýæ, ò¿¿íèéã àëáàí òóøààëààñ íü çàéëóóëàõààð áàãàã¿é àíõààð÷ áàéëàà. Òóõàéëáàë, 1935 îíû X ñàðûí 28-íä ÇÕÓ-ààñ Ìîíãîëä ñóóæ áàéñàí á¿ðýí ýðõò òºëººëºã÷ Â.Õ. Òàèðîâ Ìîñêâàä àëáàí òîîò èëãýýæ, Ï.Ãýíäýíã åðºíõèé ñàéäààñ îãöðóóëàõûã øààðäàæ áàéâ1. Èíãýýä 1936 îíû ýõýýð Ǻâëºëòèéí óäèðäàã÷äûí øààðäëàãààð Ï.Ãýíäýíã îãöðóóëæ ÇÕÓ-ä íóòàã çààí ñóóëãàâ. Ï.Ãýíäýíã îãöðóóëñíûõàà äàðàà Äîòîîäûã õàìãààëàõ ãàçðûã Äîòîîä ÿâäëûí ÿàì áîëãîí ºðãºòãºæ, Õ. ×îéáàëñàíã ñàéäààð íü òîìèëæ, 1

Ï.Ãýíäýí, È.Ñòàëèí íàðûí óóëçàëò ÿðèàíû òýìäýãëýëýýñ--¯íýí. 1990.01.27. ¹23. (17553). 1 Õîðüäóãààð çóóíû Ìîíãîë (Ò¿¿õèéí òîéì) ðåäàêòîð Ì.Ñàíæäîðæ ÓÁ., 1995 îí. òàë-69.

180

"õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿" íàðòàé òýìöýõ ãîë ¿¿ðãèéã òóñ ÿàìàíä õàðèóöóóëæýý. Ýíý áîë ÇÕÓ-ûí óäèðäàã÷èä 1934 îíîîñ ýõýëæ Õ. ×îéáàëñàíã îëîí óäàà ñîðüæ òóðøñàíûõàà ýöýñò ò¿¿íä àñàð èõ íàéäâàð õ¿ëýýëãýñíèé áàòàëãàà þì. Õ.×îéáàëñàí Äßß-ûã òîëãîéëîõ áîëñíîîð òºð, çàñàã ÌÀÕÍ-ûí ýðõ ìýäýë áàéð ñóóðü ¿íäñýíäýý ¿ã¿é áîëæ á¿õ õýðýã ÿâäëûã çºâõºí Äßß, Õ.×îéáàëñàí ìýäýõ áîëëîî. ªºðººð õýëáýë Ìîíãîë óëñàä Äßß áàéãóóëàãäñàíààñ ýõýëæ, íýã õ¿íèé äóð çîðãîîðîî ààøëàõ áîëîëöîî íýýãäýæ óëñ òºðèéí õèëñä¿¿ëýë ã¿íçãèéð÷, 1935 îíû ýöñýýð Àæ ¿éëäâýðèéí êîìáèíàòûã øàòààñàí ýñýðã¿¿ á¿ëãýìèéí õýðýã, 1936 îíû ýõýýð õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ äèâ ëàì Àãâààíæàìúÿí, Ã.Ãîí÷èãäîî, Ë.Äàìäèíæàâ íàðûí õýðýã ãýã÷ çîõèîìîë õýðã¿¿ä ¿¿ñãýæ îëîí ëàì õóâðàãûã ÿëëàñàí þì. 1936 îíû III ñàðä Ìîíãîëûí òºð, çàñãèéí óäèðäëàãàä õèéñýí ººð÷ëºëòººð Ä.Äîãñîìûã Óëñûí Áàãà õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí äàðãààð, À.Àìàðûã åðºíõèé ñàéäààð òîìèëñîí áîëîâ÷ òºð, çàñãèéí á¿õ ýðõ çºâõºí Õ.×îéáàëñàíä øèëæñýí ó÷èð õóóëü òîãòîîõ äýýä áàéãóóëëàãà, ã¿éöýòãýõ çàñàãëàë õîîñîí îð íýð áîëæ, ºðíºæ áóé ¿éë ÿâöûã èõ òºëºâ àæèãëàõ òºäèé㺺ñ õýòðýõã¿é áîëæýý. Ãýõäýý Ìîíãîëûí çàðèì óäèðäàã÷èä, Õ.×îéáàëñàíãèéí äóð çîðãîîðîî àâèðëàõûã çîãñîîõ, ò¿¿íèé õýìæýýã¿é ýðõ ìýäëèéã õÿçãààðëàõûã ýðìýëçýæ áàéñàí þì. Òóõàéëáàë, óëñ òºðèéí ýñýðã¿¿ Ëõ¿ìáèéí á¿ëýãò îðîëöñîí õýìýýõ íýðèéäëýýð õèëñ õýðýãò ºðòñºí çàðèì ÿëòàíä ºðøººë ¿ç¿¿ëýõ ñàíàà÷ëàãûã 1936 îíä Óëñûí Áàãà õóðëûí Òýðã¿¿ëýã÷äèéí äàðãà Ä.Äîãñîì, Åðºíõèé ñàéä À.Àìàð íàð ãàðãàæ, õýä õýäýí õ¿íèéã øîðîíãîîñ ñóëëàæ, óëìààð ýñýðã¿¿ õýðýãò ãýì çýìã¿é õ¿ì¿¿ñ îëíîîð ºðòºæ áàéãààã öààøèä õÿíàí ¿çýõ øààðäëàãàòàéã àíõààðóóëæ áàéëàà. Ãýòýë ¿¿íèéã Õ. ×îéáàëñàí, Íàìûí Òºâ Õîðîîíû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà Ä.Ëóâñàíøàðàâ íàð ýðñ ýñýðã¿¿öýæ, Ä.Äîãñîì, À.Àìàð íàðûã ìàø íîöòîé àëäàà õèéñýí ãýæ çýìëýí áóðóóòãàæ áàéëàà. ¯¿íýýñ õîéø Õ.×îéáàëñàíãèéí ýðõ ìýäýë á¿ð ÷ íýìýãäýæ, Äßß-ûã ñàíõ¿¿, áîëîâñîí õ¿÷íèé õóâüä óëàì áýõæ¿¿ëýõ, ýð¿¿ , èðãýíèé õýðãèéã òºðèéí ýñðýã õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ ãýìò õýðýãò õàìààðóóëàõ áîëæýý. ßëàíãóÿà ëàì íàðûã ¿çýí ÿäàõ íü äýýä öýãòýý õ¿ð÷, È. Ñòàëèíû óäàà äàðàà ñàíóóëæ áàéñíû äàãóó á¿õ ëàì íàð áîë “ýñýðã¿¿ äàéñàí”, “ßïîíû òàãíóóë” õýìýýí áàéíãà ÿðüæ, óõóóëæ, ñóðòàë÷èëæ ëàì íàðûã îëíîîð áàðèâ÷ëàí õîðüæ áàéëàà. Èéíõ¿¿ Õ. ×îéáàëñàíãèéí äóð çîðãîîðîî àâèðëàõ ÿâäàë ã¿íçãèéð÷ áàéõ ¿åä 1936 îíû ýöñýýð À.Àìàð ÇÕÓ-ä àéë÷èëæ, Ǻâëºëòèéí ýðõ áàðèã÷èäòàé óóëçàæ ÿðèëöñàí áàéíà. Òýð ¿åä È.Ñòàëèí À.Àìàðò îíöëîí àíõààðóóëæ, "Ìîíãîë óëñ ëàì íàðàà äàðóé óñòãà, ÷óõàì ÿàæ óñòãàõûã áè ìýäýæ áàéíà. Õàðèí Åðºíõèé ñàéä òà ýíý àæëûã ÿâóóëàõàä õóâèéí çºâøººðºë ºãºõ íü ÷óõàë áàéíà" ãýæýý. Óëñ òºðèéí áîäëîãîä íóõàöòàé õàíääàã À.Àìàð Ìîíãîë óëñ íýã çóóí ìÿíãà ãàðóé ëàìòàé, òýãýõýýð òýð îëîí õ¿íèéã óñòãàíà ãýäýã ¿íýõýýð áèåë¿¿ëæ ç¿ðõëýìã¿é ç¿éë õýìýýí óõààð÷, ÿíç á¿ðýýð òàéëáàðëàñàí áîëîâ÷ È.Ñòàëèí õ¿ëýýí àâààã¿é áàéíà. È.Ñòàëèí áîëîí ò¿¿íèéã àÿëäàí äàãàëäàãñàä 1936 îíû ýöñýýð À.Àìàðûã õ¿ëýýí àâ÷ óóëçàõ ¿åä ò¿¿íä òóëãàñàí äýýðõ øààðäëàãûã òýðáýýð ýñýðã¿¿öýæ áàéñàí áîëîâ÷ á¿õ ýðõèéã ººðòºº àâñàí Õ.×îéáàëñàí, Íàìûí Òºâ Õîðîîíû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà õýìýýõ íýð òºäèé òóøààëòàé áîëîâ÷, ÷óõàìäàà Õ.×îéáàëñàíãèéí äîòíî òóñëàã÷ áîëñîí Ä.Ëóâñàíøàðàâ íàð ëàì íàðûã óñòãàõ àæèë ãàðäàí óäèðäàæ, õýðýãæ¿¿ëæ áàéëàà. Èéíõ¿¿ 1936 îíû õàâðààñ ýõëýí Ìîíãîëûí óëñ òºð õÿìàð÷, ºíãºí äýýðýý òºð, çàñàã, õóâüñãàëò íàì óðüäûí àäèë ýðõ ìýäëýý õýðýãæ¿¿ëæ

181

áàéãàà ìýò õàðàãäàâ÷ ÷óõàìäàà áîë Õ.×îéáàëñàí íàì, òºð, çàñãèéí õàìàã õýðãèéã ÇÕÓ-ûí ÷àíä õÿíàëò, áàéíãûí çààâðûí äîð ÿâóóëæ áàéâ. 1936 îíû ýöýñ áîëîõîä Ìîíãîëûí óäèðäàõ àæèëòíóóäààñ È.Ñòàëèíä òààëàãäàõ öîðûí ãàíö õ¿í íü Õ.×îéáàëñàí áîëæ òîäîðñîí áîëîâ÷, òýðáýýð ¿éë àæèëëàãààãàà öààøèä õýðõýí ÿâóóëàõààñ ò¿¿íèé õóâü çàÿà øèéäâýðëýãäýõ ¸ñòîé áàéâ. Èéìýýñ ÷ Õ.×îéáàëñàí ººðèé㺺 àâðàõûí òóëä ÇÕÓ-ûí óäèðäàã÷äûí çààâðûã º÷¿¿õýí ÷ çºð÷èõã¿é õýðýãæ¿¿ëæ ¿íýí÷ øóäàðãàà ¿ç¿¿ëæ, È.Ñòàëèíä áàò íàéäâàðòàé õ¿í ãýäãýý õàðóóëàõûã õè÷ýýõ áîëñîí þì. Õ.×îéáàëñàí Äßß-íû ñàéäààð òîìèëîãäìîãöîî ººðòºº ñààä áîëîõ õ¿ì¿¿ñèéã öýâýðëýõ òàëààð îíöãîé àíõààð÷, þóíû ºìíº Öýðãèéí ÿàìíû ñàéä, á¿õ öýðãèéí æàíæèí Ã.Äýìèä, Åðºíõèé ñàéä À.Àìàð íàðûã àëáàí òóøààëààñ íü îãöðóóëàõ àðãà ñýäýæ ýõýëñýí áàéíà. Òóõàéëáàë, òýðáýýð 1936 îíû III ñàðä Ǻâëºëòèéí óäèðäàã÷äàä çàõèäàë áè÷èæ, "íºõºð Äýìèä òóñ íàìûí õî¸ðäóãààð á¿ãä õóðàë õóðàëäàæ òàðñíààñ õîéø ¿ë çîõèëäîõ, òîõèðîìæã¿é, æèãø¿¿ðòýé õýðã¿¿äèéã ¿éëäýõ íü áàãà áèø áîëñîí … Ìàíàé õóâüñãàëûí í¿ä ÷èõ áîëîõ óëñûí äîòîîäûã õàìãààëàõ ãàçðûí àïïàðàòûã ººðèéí õóâèéí àøèã òóñàä õýðýãëýæ, ººðèéí äóóëãàâàðòàé çýâñýã áîëãîõûã õè÷ýýí çîðüñîí àæèë ÿâóóëëàãà õèéõèéã îðîëäîõ áîëñîí"1 ãýæ ã¿òãýí òîäîðõîéëæýý. ̺í " À.Àìàð áîë … äàí ãàíö Ìîíãîëûí òºëººíºº ¿íýõýýð ñàíàà ñýòãýëýý çîâîîæ áàéäàã áîëîâ÷ … À.Àìàð íü íàìàéã ò¿¿íë¿ãýý ëàì íàðûí òóõàé, Äîòîîä ÿàì ãýõ çýðýã äîòîîä àñóóäàë äýýð ñàíàë íèéëäýãã¿é ãýã÷èéã ìýäýõ áîëîâ÷ áè õóâüäàà ò¿¿íä èõ ë ñàéí áàéäàã áºë㺺"2 ãýæ áè÷ñýí áàéäàã íü òýðáýý𠺺ðòºº ñààä òîòãîð áîëæ áîëçîøã¿é áóþó ò¿¿íèé ¿éë àæèëëàãààã ýñýðã¿¿öäýã õ¿ì¿¿ñèéã òºð, çàñãèéí óäèðäëàãààñ çàéëóóëæ ºãºõèéã ÇÕÓ-ûí óäèðäàã÷äàä ñàíóóëæ, òýäíýýñ äýìæëýã àâàõûã õ¿ññýíèé íîòîëãîî þì. Õ.×îéáàëñàí Ǻâëºëòèéí óäèðäàã÷äààñ ºãñºí ¿¿ðýã äààëãàâðûã ÷èí ¿íýí÷ýýð áèåë¿¿ëæ áàéãààãàà ÷ áàñ òîäîðõîéëîí îéð îéð ìýäýãäýæ áàéâ. Æèøýýëáýë: 1937 îíû Y ñàðä ÇÕÓ-ûí äîòîîäûã õàìãààëàõ áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãàä çàõèäàë áè÷èæ, "Áèä òîì òîëãîé ëàì íàðò ýõ îðíîîñîî óðâàæ òàãíóóë õèéæ, çýâñýãò áîñëîãîä áýëòãýñýí ãýäýã ÿë òóëãàí òàâàí óäàà òàñëàí øèéòãýõ ¿ç¿¿ëýõ õóðàë çîõèîæ, íºõºð Ñòàëèíû çºâëºãººã àæèë õýðýã äýýð áèåë¿¿ëæ ÷àäàâ. Òàñëàí øèéòãýõ ýäãýýð õóðàë íü äýýä ëàì íàðûí íýð õ¿íäèéã íýã ìºñºí ãóòààâ"3 õýìýýí áè÷èæ, ººðèéíõºº àæëûí òàëààð ìýäýýëæ áàéëàà. Õ.×îéáàëñàí óëñ îðîí, àðä ò¿ìíèéõýý òºëºº õ¿÷èí ç¿òãýõýýñýý èë¿¿ È.Ñòàëèíû çààâðûã õýðýãæ¿¿ëýõýä á¿õ õ¿÷ ÷àäëàà çîðèóëàõ áîëñîíä Ìîíãîëûí ýðõ áàðèã÷èä áàðàã öºìººðºº äóðã¿éöýæ, Õ.×îéáàëñàíã äýìæèõýý áîëüæ, õàðèí ÷ ò¿¿íèéã ýñýðã¿¿öýæ áàéëàà. Õ. ×îéáàëñàí ÇÕÓ-ûí óäèðäàã÷äûí äààëãàâðûã áèåë¿¿ëæ áàéãààäàà ýðäýæ, ººðèéã íü ýñýðã¿¿öýæ áóé õ¿ì¿¿ñèéã ¿ë òîîìñîðëîæ áàéñàí áîëîâ÷ çàðèì òîõèîëäîëä ººðèéíõºº ¿éë àæèëëàãààíä ø¿¿ìæëýëòýé õàíäàæ áóé ä¿ð ¿ç¿¿ëæ, íýð õ¿íä íü îëíû äóíä óíàæ, ÿâààíäàà äýìæëýã àâ÷ ÷àäàõã¿éä õ¿ðýõýýñ áîëãîîìæèëæ áàéëàà. Òóõàéëáàë, òýðáýýð 1937 îíû ýõýýð óëñûí ïðîêóðîð ×.×îéäîãñ¿ðýí, Ø¿¿õ ÿàìíû ñàéä Ã.Öýðýíäîðæ íàðòàé õàìòàðñàí òóøààë ãàðãàæ, Äßß-íû àæèëä õóóëèéí õàðàà õÿíàëò òîãòîîõ, õóóëü ¸ñ çàâõðóóëàõ ÿâäëààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ÷èãëýë á¿õèé çààëò îðóóëñàí áàéíà. Ãýâ÷ Õ.×îéáàëñàí ýíý òóøààëàà õýðýãæ¿¿ëýõ òàëààð îãòõîí ÷ ñàíàà 1

Ë.Áàò-Î÷èð "×îéáàëñàí. Íàìòðûí íü áàëàðõàéã òîäðóóëàõóé…" ÓÁ.,1996. òàë-114. ̺í òýíä òàë-114-115 3 ̺í òýíä. òàë-116. 2

182

òàâèàã¿éãýýð ¿ë áàðàì Äßß-íû ìºðäºí áàéöààëò õóóëü áóñààð ÿâàãäàæ áàéãààã èë÷èëñýí ø¿¿ìæëýëèéã øóóä íÿöààæ, õóóëü õÿíàëòûí áàéãóóëëàãààñ Äßß-íû àæèëä ñààä ó÷ðóóëæ áàéíà õýìýýí çýìëýýä, Äßßíû àæëûã äýìæèõã¿é áîë ººðºº á¿õ àëáàí òóøààëààñàà îãöðîõ òóõàéãàà ìýäýãäýæ, Íàìûí Òºâ Õîðîîíä ºðãºäºë ãàðãàæ áàéâ. Òýð ¿åèéí ÌÀÕÍ-ûí Òºâ Õîðîî ÷ Õ.×îéáàëñàí ÿàãààä èéì èõ ýðõ äàðõòàé áîëñíûã ñàéòàð ìýäýæ áàéñàí ó÷èð ò¿¿íèé ºðãºäëèéã õ¿ëýýí àâìàãöàà 1937 îíû Y ñàðûí 31-íä òýðã¿¿ëýã÷ ãèø¿¿äèéíõýý õóðëààð õýëýëöýæ. àðãà áóþó Õ. ×îéáàëñàíãèéí áàéð ñóóðèéã äýìæèæ, Äßß-íû õóóëü áóñ ¿éë àæèëëàãààã òàñëàí çîãñîîõîä ÿìàð ÷ íºëººëºë ¿ç¿¿ëæ ÷àäààã¿é áàéíà. ×óõàì ýíý ¿åýñ ýõýëæ Õ.×îéáàëñàí ººðèéã íü ýñýðã¿¿öñýí á¿õíèéã ýëäâýýð ñ¿ðä¿¿ëæ öàã õóãàöàà àëäàõã¿éãýýð õàðèó àðãà õýìæýý àâ÷ áàéñàí íü ÿâààíäàà ò¿¿íèé ººäººñ ¿ã õýëýõ õ¿íã¿é áîëæ, óëìààð óëñ îðíûã íèéòýä íü õàìàðñàí èõ ò¿ãø¿¿ð ýõýëæ, õ¿í á¿õýí áîäîë ñàíààãàà èë ãàðãàæ õýëýõýý áîëüñîí áàéíà. ªºðººð õýëáýë Õ.×îéáàëñàíãèéí áóðóó ¿éë àæèëëàãàà õàðü ã¿ðíèé äààëãàâðààð õèéãäýæ áàéãààã óõààðñàí õýí áîëîâ÷ ò¿¿íèé ººäººñ ¿ã õýëæ, àìü íàñàà çîëèîñëîõîîñ ñýðãèéëýõ áîëñîí áàéíà. Èíãýæ Ìîíãîëûí äîðíîä õÿçãààðò õèëèéí áóäëèàí ãàðàõ áîëñíûã ÇÕÓ-ûí óäèðäàã÷èä ìàø ñîðãîãîîð àøèãëàæ, Ìîíãîëä àþóëòàé áàéäàë áèé áîëëîî, òàíàé óëñûí àþóëã¿é áàéäëûã ñàõèí õàìãààëàõ ÿâäàë íýí ÷óõàë áîëëîî. Òàíàé ëàì íàð áîë ßïîíòîé íèéëýí óëñ îðíîî ñ¿éðýëä ó÷ðóóëàõàä áýëýí áàéãàà õ¿ì¿¿ñ, èéìä ëàì íàðûíõàà àñóóäëûã õ¿÷èðõèéëëèéí àðãààð ò¿ðãýí øóóðõàé øèéäâýðëý õýìýýí òóëãàæ ýíý òàëààð Õ. ×îéáàëñàíä òîäîðõîé çààâàð ºã÷, ãàðäàí õýðýãæ¿¿ëýõèéã ò¿¿íä òóëãàí äààëãàñíààð Ìîíãîëûí ò¿¿õýíä õîâîðõîí òîõèîëäñîí èõ õýëìýãä¿¿ëýë ýõëýõ íºõöºë á¿ðäñýí áàéíà. Óëñ òºðèéí õýëìýãä¿¿ëýëò îðãèëäîî õ¿ðñýí íü. Õ.×îéáàëñàí Ǻâëºëòèéí óäèðäàã÷äûí äààëãàâàð, çààâðûã ¿íýí÷ýýð õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä õýä õýäýí îíöãîé àðãà õýìæýý àâñíû äîòîð Äßß-íû îðîí òîîã ºðãºòãºæ, ýðõ ìýäëèéã íü íýìýãä¿¿ëæ, Ǻâëºëòººñ óðüæ àæèëëóóëäàã ìýðãýæèëòýí, ñóðãàã÷ íàðûí òîîã ýðñ îëøðóóëñàí áàéíà. ̺í Äßß-íû ñàéäûí òóøààë çààâàð çºð÷ñºí áóþó áèåë¿¿ëýýã¿é õ¿ì¿¿ñèéã øóóä öààçààð õîðîîæ áàéõ òóõàé îíöãîé òóøààëûã Õ. ×îéáàëñàí 1937 îíû ýõýýð ãàðãàñàí áºãººä ò¿¿íäýý äóëäóéäàí ÿìàð ÷ ãýì çýìã¿é õ¿ì¿¿ñèéã òàãíóóë, òóðøóóë, õóâüñãàëûí ýñýðã¿¿ õýìýýí îëíîîð íü áàðèâ÷èëæ áàéëàà. Òóõàéëáàë, 1937 îíû çóí Öýðãèéí ÿàìíû òàãíóóëûí õýëòñèéí äàðãà Á.Î÷èðáàòûã áàðèâ÷ëàæ õîðüñîí áºãººä ÿã òýð ¿åä ÇÕÓ-ä íóòàã çààãäàí ñóóæ áàéñàí Ï.Ãýíäýí, Ì.Ãîìáîæàâ, Æ.Öýâýýí çýðýã õ¿ì¿¿ñèéã áàðèâ÷èëæýý. ÇÕÓ-ûí Äîòîîä õýð